هشتمین دوسالانه ملی نگارگری ایران اول آذرماه در موسسه فرهنگی- هنری صبا و موزه هنرهای معاصر اصفهان افتتاح شده است. آثار بخش رقابتی دوسالانه نگارگری در رشته‌های تذهیب، گل و مرغ، تشعیر، طراحی، نگارگری، مشق، نقاشی ایرانی و نقاشی زیر روغنی از 5 آذرماه در موزه هنرهای معاصر اصفهان به نمایش درآمده است. امسال نیز مانند سال گذشته در کنار بخش رقابتی آثاري از هنرمندان پیشکسوت نگارگری از جمله محمدباقر آقامیری، مهدی ایرانی، امیرحسین آقامیری، هادی آقامیری، جلیل جوکار و... به نمايش درآمده. محمدباقر آقامیری، فارغ‌التحصیل رشته ارتباط تصویری از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران است. او همچنین از سوی شورایعالی فرهنگ و هنر، عنوان دکترای درجه یک هنر در نقاشی و هنرهای اسلامی را دریافت کرده است. مدال طلای نمایشگاه جهانی الجزایر (1367) و مدال طلا و لوح تقدیر نفر اول مسابقات هنری دبیرستان‌های کشور در 3 دوره متوالی (1376-1355) از جمله جوایز دریافت شده محمد آقامیری است. وی تاکنون تصویرسازی و تذهیب نقاشی بیش از 40 عنوان از کتاب‌های تاریخی، ادبی و مذهبی را برعهده داشته و بیش از 30 جلد قرآن را تذهیب و ترصیع کرده است. با او به بهانه حضور در بخش پیشکسوتان بی‌ینال هشتم نگارگری به گفت‌وگو نشسته‌ایم.
***
اگر بخواهید به مهم‌ترین تفاوت‌های هشتمین دوره از دوسالانه نگارگری با سال‌های گذشته اشاره کنید چه می‌گویید؟
هشتمین دوسالانه نگارگری امسال علاوه بر تهران در شهر اصفهان نیز برگزار شده است، اگرچه من به شخصه با مساله تمرکززدایی دوسالانه‌ها موافقت نیستم شاید به این خاطر که عمده نگارگران شرکت‌کننده در این بی‌ینال از تهران بوده‌اند و در شهرستان‌ها این تعداد شرکت‌کننده کمتر به چشم می‌خورند ضمن اینکه تهران به لحاظ امکانات اجرایی دارای قابلیت‌های بیشتری است، در حالی که مشاهده می‌کنیم در شهرستان‌ها عملا چنین امکاناتی وجود ندارد بنابراین تصور می‌کنم به جای اینکه دوسالانه‌هایی از این دست به شکل دوتکه در تهران و دیگر استان‌ها برگزار شوند، یک دوسالانه به شکل مستقل در یک شهر برگزار شود. به عنوان مثال به جای آنکه دوسالانه نگارگری را در تهران و اصفهان برگزار کنیم، به برگزاری یک دوسالانه مستقل با عنوان نقش جهان در اصفهان بپردازیم تا از این رهگذر دوسالانه‌ها نیز بتوانند سر جای خود برگزار شوند.
در جریان دوسالانه هشتم نگارگری انجمن نگارگران چقدر با دست‌اندرکاران برگزاری این دوسالانه تعامل داشته‌اند؟
بیشـتر کسانی که در بی‌ینال شرکت می‌کنند از علاقه‌مندان انجمن نگارگران نیز هستند. هرچند انجمن ما فقیر است و از بودجه‌ای که باید طی سال‌های گذشته تا امروز برخوردار نشده است اما تمام برنامه‌ریزی‌ها، سیاستگذاری‌ها و حتی نحوه داوری دوسالانه امسال تماما از تشریک مساعی اعضای ارزشمند انجمن بهره گرفته است. این اعضا هنرمندانی هستند که علاوه بر حضور در انجمن در دانشگاه‌های مختلف به تدریس هنر اسلامی ایرانی مشغولند و حضور فعالی در عرصه نگارگری دارند تا بتوانند این هنر ملی را به بهترین وجه در قالب دوسالانه به معرض نمایش عموم بگذارند بویژه اینکه نگارگری از معدود هنرهایی است که ارتباط تنگاتنگی با مسائل ادبی و عرفانی دارد.
نکته‌ای که درباره دوسالانه هشتم به چشم می‌خورد حضور پررنگ هنرمندان پیشکسوت است که شما نیز از جمله آنها هستید. فکر می‌کنید وجود چنین بخشی در دوسالانه چقدر می‌تواند در ارتقا و پیشبرد آن موثر باشد؟
در این دوره نیز مانند دوره پیشین از استادان پیشکسوت نگارگری دعوت شده به شکل مستقل به ارائه آثار خود در این حیطه بپردازند. به نظر می‌رسد اضافه کردن بخش هنرمندان پیشکسوت به دوسالانه از سوی مرکز هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی حرکت خوبی است زیرا در این صورت است که هنرمندان جوان و پیشکسوت در کنار یکدیگر قرار گرفته و با تعامل می‌توانند به ارائه آثار بپردازند.
با توجه به ورود هنر جدید طی سال‌های اخیر به عرصه هنرهای تجسمی برخی بر این باورند که عمر هنرهای سنتی مانند نگارگری، خوشنویسی، تذهیب و... بسر آمده و دیگر نمی‌توان در این شاخه‌ها به نوآوری پرداخت. روی این اصل اغلب هنرمندانی که حتی در این حیطه‌ها کار می‌کنند بیشتر به سمت هنر جدید گرایش پیدا کرده‌اند، نظر شما چیست؟
من با این مساله که نمی‌شود در هنری چون نگارگری به نوآوری پرداخت موافق نیستم بلکه فکر می‌کنم اگر انسان مطالعه و دستی توانا داشته باشد، می‌تواند در تمام دوران به نوآوری بپردازد. به نظرم کسانی که تصور می‌کنند نمی‌شود در حوزه‌ای مانند نگارگری به ابداع پرداخت اشتباه می‌کنند. چه‌بسا افرادی که چنین اعتقاداتی در این باره دارند، حتی از طراحی که پایه و اصول تمام هنرها را تشکیل می‌دهد بی‌بهره هستند.
به طور کلی آثاری که در دوسالانه امسال به معرض نمایش گذاشته شده‌اند را چطور ارزیابی می‌کنید؟
در آثار هنرمندان جوان حرکت خوب و رو به رشدی مشاهده می‌شود. در واقع با نگاهی دقیق در آثار جوانان می‌توان به این نتیجه رسید که آنها می‌کوشند به کارهای نوتری رو بیاورند. کمااینکه در این زمینه موفق هم شده‌اند و امروز می‌بینیم که توانسته‌اند در فرم و محتوا تحولات مطلوبی به وجود بیاورند تا بتوانند هنر نگارگری را به شکوفایی و بالندگی بیشتر برسانند.
شما از جمله هنرمندانی هستید که معتقدید نگارگری از جهاتی شبیه موسیقی است. اگر ممکن است در این باره توضیح دهید؟
از استاد صبا می‌پرسند وجه افتراق موسیقی کلاسیک ایران و خارج چیست و او بلافاصله پاسخ می‌دهد: «موسیقی کشورهای دیگر به اندازه یک اقیانوس است و مال ما در 2 قطره اشک خلاصه می‌شود». یعنی آنچه از سوز دل برمی‌آید مسلما ارزشمند‌تر است. در نگارگری هم همین‌طور است. هنرمند به پرورش عواطف خود می‌پردازد. در واقع در نگارگری هنرمندان به جنبه‌های تجریدی کار می‌اندیشند. به عنوان مثال از سایه‌روشن‌ها پرهیز می‌کنند و به خلاصه کردن آنها می‌پردازند یا پرسپکتیو را به شکل رنگی یا حتی از فرکانس رنگ‌ها استفاده می‌کنند. در نگارگری هنرمند می‌کوشد رعایت اصول پرسپکتیو و هندسه را توأم با یکدیگر انجام دهد و این است که او را متمایز می‌کند. نگارگری صرف‌نظر از داشتن مسائل عرفانی و معنوی، شیوه تفکری از نقاش است که جذابیت‌های ویژه‌ای دارد و اگر هم مخاطبی پیدا کرده و می‌کند به دلیل همین مولفه‌هاست. گرایش مردم به سمت و سوی آثار نگارگری یا مینیاتور از دیرباز وجود داشته بویژه مخاطبان کشورهای دیگر که این نوع نقاشی را در اشل‌های کوچک می‌خریدند و به کشورشان می‌بردند. می‌توان گفت آثار ایرانی جزو آن نقاشی‌هایی است که ارزش والایی دارد.
فکر می‌کنید مهم‌ترین ویژگی که نگارگری ما را از هنرهای دیگر متمایز می‌کند، چیست؟
به نظر من مفهوم در نگارگری در مراحل بعدتر قرار دارد یعنی آنچه مخاطبان خارجی را به سمت نگارگری‌های ما جذب می‌کند در ارزش‌ها، رنگ‌ها، سوژه‌ها، ترکیب‌بندی، نوآوری، دخل و تصرف در طبیعت و دفرماسیون نهفته است.
آقای آقامیری! امروز چین در ردیف یکی از کشورهای قدرتمند در عرصه صنعت است، حال آنکه ترکش این قدرتمندی به ما هم اصابت کرده و در حال حاضر تمام اجناس اعم از پوشاک و دیگر کالاها چینی هستند. این کشور در سال‌های اخیر موفق شد در به‌روز کردن هنرهای سنتی‌اش نیز پیشرو باشد، چنانکه هنرمندی که اخیرا از نیویورک بازگشته بود، گفت چینی‌ها در این ایالت به برپایی نمایشگاهی از مینیاتور‌های خود پرداخته بودند. با این تفاوت که ردپای المان‌های نو و امروزی در این آثار به چشم می‌خورد؛ این در دنیای امروز یعنی موفقیت. حالا ما چرا نتوانستیم به این جایگاه برسیم؟
توجه داشته باشید که چینی‌ها برای به‌روز شدن دست به هر کاری می‌زنند. همان‌طور که خودتان هم اشاره کردید، آنها اقتصاد جهان را به هم ریخته‌اند و همه اجناس چینی شده‌اند. در کارهای هنری هم همین‌طور، ضمن اینکه حدودی از صحبت شما را قبول ندارم و فکر می‌کنم ما هم توانسته‌ایم به تلفیقی از مینیاتور‌های گذشته با دنیای امروز بپردازیم، منتها اشکال کار اینجاست که ما برای عرضه آثارمان خروجی و متولی نداریم.
در حال حاضر اغلب هنرمندان حیطه نگارگری را جوانان تشکیل می‌دهند و حتی عمده شرکت‌کنندگان در بی‌ینال‌ها هم همین جوانان هستند؛ جوانانی که واقعا با امکانات بسیار کم کار می‌کنند و باید حامی و متولی داشته باشند اما با این تفاسیر، عشق به اسطوره، حماسه و هنر مضامین آثار نگارگران را تشکیل می‌دهد. البته یک نکته دیگر هم هست و آن اینکه مد شده در دنیای مدرنیسم باید مطابق الگوهای کشورهای دیگر باشیم. می‌دانید مشکل اینجاست که ما گاهی یادمان می‌رود در ایران هستیم؛ کشوری که سابقه طولانی در فرهنگ و هویت دارد. یادمان می‌رود که هنر را خط‌کشی نکنیم. در عالم هنر هر هنرمند به یک سبک و شیوه گرایش دارد که این هم بد نیست. باید به سلایق و علایق یکدیگر در این وادی احترام بگذاریم.
به نظر شما وقت آن نرسیده هنرهایی چون نگارگری، خوشنویسی، قلمزنی، کاشیکاری، سفالگری و... که از آنها به عنوان هنرهای اصیل ایرانی یاد می‌شود وارد چرخه آموزشی دانشگاه‌ها شوند و شکلی رسمی و آکادمیک به خود گیرند؟
درست است. من هم کاملا با این صحبت هم‌عقیده هستم اما یک نکته نیز در این میان وجود دارد و آن اینکه تاحدودی هم این امر یعنی آکادمیک شدن هنرهایی چون نگارگری و مینیاتور محقق شده است. در حال حاضر دانشگاه سوره با گرایش تذهیب یا دانشگاه شاهد با گرایش نگارگری این هنر را تاحدودی گسترش داده و به دانشجویان شناسانده‌اند حتی اخیرا در چنین دانشگاه‌هایی مبانی هنرهای اسلامی نیز تدریس می‌شود. می‌خواهم بگویم بارقه‌های آکادمیک شدن هنرهای اصیل آغاز شده و این می‌تواند به مثابه حرکت موفقی تلقی شود.