زهرا قزیلی: در نگاه اول به فیلم «برف» شاید این تصور به ذهن خطور کند که فیلم قصه «امید» است؛ جوانی که تازه از خدمت سربازی به خانه بازگشته اما در اصل قصه مربوط به یک خانواده است که در مقطع کوتاه یک روزه به اعضای این خانواده و مشکلاتی که با آن دست و پنجه نرم می‌کنند، نزدیک می‌شویم. فیلمنامه «برف» توسط حسین مهکام نوشته شده و مهدی رحمانی کارگردان جوان و صاحب‌سبک سینمای ایران آن را کارگردانی کرده است اما نکته مهم اینکه سعید عصمتی روی فیلمی که المان‌های فروش و گیشه را ندارد سرمایه‌گذاری کرده است. فیلم بدون هیچ تبلیغ خاصی در شرایطی که جام‌جهانی در حال برگزاری بود و مقارن با ماه مبارک رمضان، روی پرده‌سینماها رفت. عصمتی در پاسخ به اینکه چرا روی فیلمی مستقل و به دور از المان‌های گیشه سرمایه‌گذاری کردید، با لبخند پاسخ می‌دهد: «مگر وقتی در 10 روز محرم و صفر 150 میلیون خرج هیات می‌کنید امید به بازگشت سرمایه دارید؟» عصمتی معتقد است: در شرایط فعلی باید تلاش کنیم فیلم‌هایی بسازیم که سفیر فرهنگی مناسبی برای معرفی ایران و ایرانی به مخاطب جهانی باشد. با سعید عصمتی، سرمایه‌گذار فیلم‌های «برف» و «دیگری» به گفت‌وگو نشستیم که از نظرتان می‌گذرد.
***
فیلمسازانی که نگاه درست به اجتماع دارند
کار نمی‌کنند
در شرایطی که سینمای ایران بازگشت سرمایه مناسبی برای سرمایه‌گذاران ندارد چطور شما به عنوان سرمایه‌گذار به فیلم «برف» پیوستید و چه زمانی این اتفاق رخ داد؟
10 روز از فیلمبرداری گذشته بود، آقای رحمانی پیشنهاد دادند و من هم پذیرفتم. فیلمنامه را به صورت دیتیل نخواندم اما کلیات فیلمنامه را خواندم و راش‌هایی که فیلمبرداری شده بود را دیدم و کار را پسندیدم، در طول فیلم هم چندین جلسه در خدمت آقای رحمانی بودیم و در مراحل فنی (تدوین و صداگذاری) حضور داشتم. دوستانی که مرا می‌شناسند و با روحیات من آشنا هستند می‌دانند که دغدغه‌های اجتماعی را در همه عرصه‌ها- به جهت نوع فعالیت‌هایی که دارم- رصد می‌کنم. برخی دوستانم گله کرده و می‌گفتند با علم بر این که می‌دانی سینما امروز فروش چندانی ندارد و سرمایه‌گذاری روی فیلم بازگشتی نخواهد داشت، چرا سرمایه‌گذاری کردی و من در پاسخ گفتم وقتی در 10 روز محرم و صفر 150 میلیون خرج هیات می‌کنید مگر امید به بازگشت سرمایه دارید؟ مگر جز این است که قصد دارید یک پیام فرهنگی به مخاطب ارائه شود، این پیام هم محدود به یک محله در نهایت یک منطقه می‌شود اما سینما در حد یک کشور است. یک اثر می‌تواند سفیر فرهنگی باشد، ما در جامعه نیاز داریم به چنین سفرای فرهنگی. در سال‌های گذشته به دلایل مختلف فضای ایران را سیاه و چرک جلوه دادند امروز ما باید تلاش کنیم با ساخت آثار مناسب سفیر مناسب فرهنگی باشیم. اکثر فیلمسازانی که نگاه درست اجتماعی دارند متاسفانه در شرایط فعلی یا کم‌کار شده‌اند یا اصلا کار نمی‌کنند. افرادی مانند آقای رحمانی که دغدغه مسائل اجتماعی دارند و فارغ از گیشه و سوپراستار مسائل اجتماعی را رصد می‌کنند و منتقد سازنده آن هستند را باید مدد کنیم و صدایشان را بشنویم. علاوه بر حمایت مادی، این دسته از فیلمسازان باید حمایت معنوی هم شوند چون عمرشان را صرف این دست از کارها به جهت نهیب زدن و اصلاح جامعه می‌کنند، در حالی که نگاه مادی و گیشه به اثرشان ندارند و بیشتر دغدغه‌مند هستند.
باید همسو با جریان فیلم حرکت کرد
اکثر سرمایه‌گذاران در طول فیلمبرداری به دلایل مختلف اعمال نظر می‌کنند که باعث گلایه‌مندی فیلمساز می‌شود شما چقدر در کار پیشنهاد داشتید یا اعمال نظر کردید؟
اینقدر ایشان مسلط بودند که نیاز به اعمال نظر نبود وقتی فردی را برای رهبری گروه انتخاب می‌کنید باید همسو با او حرکت کنید و اگر پیشنهادی هم داده می‌شود باید در مسیر فیلم باشد.
«برف» به اساس خانواده توجه دارد
درباره پایان‌بندی فیلم سینمایی «برف» عده‌ای معتقدند پایان مناسبی برای فیلمی که خانواده محور است، ندارد. شما نظر خاصی در طول کار درباره پایان‌بندی آن نداشتید؟
به نظرم مخاطب امروز پایان مشخص را نمی‌پسندد. پایان شیرین و تلخ برای مخاطب امروز دیگر جذاب نیست. قضاوت کردن هریک از این افراد که در طول داستان با آنها روبه‌رو می‌شویم کار اشتباهی است، چون هریک از این افراد قصه‌های مستقل خود را دارند و ما تنها بخش کوتاهی از زندگی آنها را به تصویر کشیدیم. اما از نظر من پیام فیلم به مخاطب به درستی منتقل می‌شود. پیام فیلم، خانواده‌محوری است. در «برف» با زحمات آقای رحمانی و مهکام به این نکته مهم که خانواده دارای «ارزش» و «اعتبار» زیادی است پی می‌بریم. ما خانواده را امروز فراموش کرده‌ایم، خانواده در سیستم سنتی معانی و تعاریف متفاوتی نسبت به تعاریفی که امروز برای آن در نظر گرفته شده، دارد. در این فیلم به اساس خانواده توجه کردیم. از ارکان خانواده صحبت می‌کنیم. برادر به دلیل مشکلات مالی گرفتار شده اما باز هم دغدغه‌اش خواهرش است. یک همسر که شوهرش به مشکل برخورد کرده با چه ادبیاتی با او صحبت می‌کند. خواهر در دفاع از برادر (که باعث نابسامانی امروز خانواده است) برمی‌آید و این مهم را در نظر می‌گیرد که برادر معامله کرده و حالا متضرر شده است. به عقیده من برآیند فیلم نتیجه و پیامی است که به مخاطب القا می‌شود نه چند دقیقه پایانی فیلم. با چند دقیقه پایانی نباید یک اثر را قضاوت کنیم.
مخاطب از داستان‌های سردستی و بی‌پایه خسته شده
به عنوان یک سرمایه‌گذار که قصد دارید کار دیگری را هم در سینما پی بگیرید چرا سینمای ایران مورد توجه مخاطب قرار نمی‌گیرد و مخاطب با سینما قهر کرده است؟
به عقیده من فیلمنامه‌های امروز دچار مشکل هستند. مخاطب ما از فهم بالای تصویری برخوردار است و باید برای او خوراک مناسب فراهم کنیم. نباید مخاطب را کم‌خرد و گاها بی‌خرد فرض کنیم. بیننده از داستان‌های سردستی و بی‌پایه و اساس خسته شده است. قهری که امروز شاهد آن هستیم و مخاطب به سالن سینما نمی‌رود ناشی از این است که سازنده اثر به شعور مخاطب توهین کرده است. بیننده نیاز دارد که با دیدن فیلم به تفکر و تعمق واداشته شود. اگر بخواهیم داستان را بسته ببینیم و با شروع و پایان معین، قدرت تصمیم‌گیری و انتخاب را از مخاطب سلب کردیم، از فضای جامعه امروز دور خواهیم بود. همانگونه که برای یک مشکل واحد ممکن است به تعداد افرادی که از آن مشکل مطلع هستند بتوان راه‌حل یافت باید در قصه‌هایی از این دست که شخصیت‌های متعددی در آن حضور دارند و در یک مقطع زمانی خاص به آنها نزدیک می‌شویم، پایانی مناسب در نظر گرفت، باید دست مخاطب را برای تصمیم‌گیری برای هریک از شخصیت‌ها باز گذاشت. مخاطب امروز را نباید محدود کرد. متاسفانه فیلم‌های امروز سینما در حوزه نوشتاری (فیلمنامه) سطح کیفی پایینی دارند و به همین دلیل تماشاچی قهر کرده است. ما باید فیلمنامه و اثر را به یک استاندارد برسانیم که بیننده از کار لذت ببرد. استانداردسازی در صنعت سینما یکی از قسمت‌های اصلی فرهنگسازی است. فیلم «مادر» مرحوم علی حاتمی را اکثر افراد دیدند و از آن لذت بردند. به نظرم ادامه روند فیلم «مادر»فیلم «برف» است. این دو فیلم در یک راستا قرار دارند، زیرا بنیان یک خانواده در «مادر» مطرح می‌شود. در فیلم زنده‌یاد حاتمی ارکان خانواده حول یک محور مشخص که مادر است حرکت می‌کنند. فیلم «مادر» سبک فراموش شده زندگی را در آن سال‌ها دوباره در یاد و خاطره‌ها زنده کرد. در «برف» هم اساس خانواده مطرح است و حضور پررنگ «مادر». چند فیلم را می‌توانید مثال بزنید که این نوع نگاه را دنبال کرده‌اند؟ چقدر نیاز جامعه امروز ما دیدن این نوع آثار است؟ ما در خانواده‌ها تزلزل فرهنگی داریم. احترام به بزرگ‌تر در خانواده از بین رفته است. در این فیلم به همه ابعاد خانواده اشاره شده است.
جوان در خانواده رشد نکند جوگیر جامعه می‌شود
ورود مادربزرگ به خانه ایجاد نگرانی می‌کند اما رفته رفته فضا تغییر می‌کند.
در ابتدا مخاطب شاید از حضور مادر خانواده نگران شود اما کم‌کم می‌فهمیم پسر خانواده مشکلات را به مادر انتقال داده و او با تدبیر این روز را مدیریت می‌کند. بزرگ‌تر‌ها با توجه به تجربیاتشان می‌توانند مشکلات جوانان را که در طول روز بیشتر با دوستانشان همراه هستند را حل کنند. جوانان ما به دلیل مراوده کم با خانواده اکثرا دچار هیجانات و شتابزدگی هستند. جوانان به دوستانی اعتماد می‌کنند که اصلا عقبه و پیشینه آنها را نمی‌دانند اما به خانواده یعنی جایی که رشد پیدا کرده‌اند اعتماد نمی‌کنند و در این موقعیت است که جامعه ضربه‌پذیر می‌شود. جامعه زمانی که به اصالت خود و خانواده اعتماد و تکیه کند و از آن بهره بگیرد سرنوشتش به‌گونه‌ای رقم می‌خورد که دختر، شوهرش را از دست نمی‌دهد، مولفه‌های شخصیت خود را گم نمی‌کند و هیجانی فکر نمی‌کند. وقتی در فضای خانواده نخواهد تجربه کند، جوگیر اجتماع می‌شود و در اجتماع غوطه می‌خورد. باورهای یک بانو در دنیا از تشکیل خانواده چیست؟ اینکه در استادیوم برود و جیغ بزند؟ این اشتباهی است که وقتی جوان در خانواده رشد نمی‌کند دچار این هیجانات می‌شود.
هر شوکی جشنواره را به یک سمت حرکت داد
چرا «برف» در جشنواره امسال مورد بی‌مهری قرار گرفت؟
جشنواره امسال نسبت به دوره‌های گذشته سیاسی‌تر بود. اولین سال دولت جدید بود که جشنواره را مدیریت می‌کرد. جشنواره امسال سیاسی شد و جوگیر سیاست وزارت ارشاد و نتوانست ثباتی را در نوع داوری‌ها رعایت کند. با هر شوکی که ایجاد می‌شد جشنواره به یک سمت تغییر مسیر می‌داد. ثبات معین و تعریف شده‌ای نداشت. جشنواره امسال بیشتر درگیر شعارهای سیاسی شد. مشابه این نوع جشنواره را در دوره اصلاحات هم می‌توانیم ببینیم که فرهنگ عرصه تاخت و تاز سیاست شد. نوع ارائه جوایز اصلا مبنی بر ارزش و اعتبار دستاوردهای فنی اثر نبود. بزرگ‌ترین انتقاد من به جشنواره امسال نادیده گرفته شدن کارگردانی آقای رحمانی بود. فیلمی که در بخش فیلمنامه و تدوین نامزد جشنواره می‌شود چگونه ممکن است در بخش کارگردانی کاندیدا نباشد. به زبان تصویر تبدیل شدن فیلمنامه مهارت کارگردان است و در مرحله بعد تدوین اثر شکل می‌گیرد و حلقه اصلی میان این دو دیده نشد. عدم کار کارشناسی در جشنواره سال گذشته به وفور دیده شد. یک نگاه کارشناسی باید این موارد را رصد می‌کرد. در جشنواره‌های گذشته به عنوان تشکر و قدردانی از زحمات افراد فارغ از جشنواره جوایزی اهدا می‌شد که متاسفانه این کار هم انجام نشد. جالب است که بیشتر فیلم‌های جشنواره در نیمه اول سال اکران می‌شود اما متاسفانه در اکثر آنها دغدغه‌های فرهنگ دیده نمی‌شود. وقتی در جشنواره دقت نظر نداریم و کارشناسی شده جوایز اهدا نمی‌شود و دوستان مرعوب اسم‌ها می‌شوند، بازخوردش را در اکران و از سوی مردم می‌بینیم. شما شاهد بودید اکثر فیلم‌هایی که نام‌های بزرگ پشت سر آنها بود در اکران نتوانستند موفق عمل کنند و مورد توجه واقع شوند.
سالم کارکردن اعتبارش بیشتر از به هرقیمت کار کردن است
زمان اکران فیلم زمان خوبی نبود؛ شما نتوانستید از سد مافیای پخش و اکران عبور کنید؟
عقیده دارم سالم کارکردن اعتبارش بیشتر از به هر قیمت کار کردن است. فیلم ما همین پیام را دارد نباید در عمل با تفکر فیلم فاصله می‌گرفتیم. باید سلامت کار کنیم و وعده خدا را فراموش نکنیم. وعده خداوند پابرجا و صادق است، ما هم بر همین اساس حرکت کردیم. سعی می‌کنیم معامله ما با خداوند باشد. اعتقادم بر باورهای دینی‌ام استوار است. انفاق در امر فرهنگ به عقیده من از اهمیت خاصی برخوردار است و محفوظ است و جای دوری نمی‌رود. تاثیر فرهنگی بر مخاطب برایم اهمیت بیشتری دارد. سعی کردم در این شرایط سلامت کار کنم و از رفتارهای ناسالم پرهیز کردم همانطور هم که می‌بینید روز به روز مخاطب فیلم در سینماها افزایش پیدا می‌کند و مردم از دیدن فیلم راضی هستند.
برای حضور در جشنواره‌ها و پخش جهانی تدبیری دارید؟
اواخر هفته گذشته اکران فیلم در لندن با پشتکار و همت آقای رحمانی آغاز شده و در جشنواره‌های مختلف حضور داشته است که امیدواریم در عرصه بین‌المللی دیده شود و نام ایران را به عنوان یک سفیر فرهنگی سرافراز کند.
فضاسازی و تنش مناسب کار فرهنگی نیست
به یاد دارم در زمان تولید، یک ماه و چند روز برف متوقف شد و گروه منتظر بارش برف بود، شما اعتراضی نداشتید؟
فیلم برف عنایت خداوند را در همه مراحل به دنبال داشت. ما نیاز داشتیم در شب برف ببارد که همین اتفاق هم افتاد، در مجموع اتفاقات خوبی برای فیلم افتاد. معتقدم وقتی فردی را به عنوان یک خالق اثر می‌پذیریم باید به او اعتماد کنیم. فضاسازی و فشار آوردن و تنش‌ها جوابگوی یک کار فرهنگی نیست باید در زمان مناسب کار اجرایی و عملیاتی شود. آقای رحمانی اشراف کامل داشتند و هم مطمئن بودم به نحو احسن کار انجام می‌شود.
بازهم در حوزه فرهنگ و بالاخص سینما سرمایه‌گذاری خواهید کرد؟
بله! دوست داشتم کار بعدی را با آقای رحمانی کار کنیم اما ایشان دغدغه‌ای برای کار بعدی خود دارند. فیلمنامه بعدی را آقای امیر عربی می‌نویسند و ظرف چند روز آینده درباره کارگردان تصمیم‌گیری می‌کنیم. این فیلم هم با محور خانواده است که طرح اولیه اثر مربوط به خودم است و می‌توان گفت دغدغه شخصی است. امیدوارم فیلمی در شأن ایرانی بسازیم و مخاطبان با سینما آشتی کنند. متاسفانه سینما به انزوا رفته است. 75 میلیون جمعیت داریم، اگر یک درصد جمعیت به سینما بروند آمار فروش خیلی بالا می‌رود. باید علت اینکه مردم با سینما بیگانه شده‌اند را در مضامین و محتوای آثار جست‌وجو کرد نه در اقتصاد.