گلشیفته فراهانی یک بازیگر است که همچنان دارد «فیلم» بازی می‌کند اما نه برای غربی‌ها که اتفاقا برای خود ما. برای پدرش. برای جنگ... و آری! هنوز هم برای ابراهیم حاتمی‌کیا و رسول ملاقلی‌پور. آنچه این روزها این هنرپیشه دارد انجام می‌دهد، هرگز چیز جدیدی نیست، بلکه وی مشغول ادامه بازی در فیلم‌های «به نام پدر» است و «میم مثل مادر»، تنها با یک تفاوت که این بار، به جای بازی در «سینمای ضد‌جنگ»، قدمی به پیش برداشته، پرده پندار نقره‌ای را کنار زده و کار را یکسره کرده و ترجیح داده در «سینمای ضد‌جبهه» فعالیت کند. اگر جنگ، آنقدر سیاه و کثیف و زشت و آلوده و بی‌رحم و لامروت و نکبت است، اگر جنگ یعنی «مین» در فیلم «به نام پدر» و اگر جنگ یعنی «میم مثل مادر»، اساسی‌ترین سوال این است؛ چرا گلشیفته فراهانی باید در این کشور باقی بماند؟! واقعیت این است که گاهی در گناهی که بعضی‌ها انجام می‌دهند، خیلی‌ها سهیمند؛ خیلی‌ها! آنچه امروز گلشیفته دارد انجام می‌دهد خودکشی در دیار غربت است. گلشیفته، فیلم‌هایی را که در آن مشغول بازی بود، جدی گرفت و واقعیت فرض کرد. گلشیفته آنقدر در «به نام پدر» و «میم مثل مادر» زیبا و البته جدی بازی کرد که دیگر یارایش نبود از «کالبد نقش» بیرون بیاید. نه فقط جو، بلکه می‌خواهم بگویم موج- شاید هم «موج مرده»- او را گرفت و دستش بگرفت و تا دیار از ما بهتران، پا به پا برد... نه مادر، که «میم مثل مادر»! رسول ملاقلی‌پور که دیگر دستش از دامن دنیا کوتاه شده اما حتی ابراهیم حاتمی‌کیا هم قادر نیست کات کند بازی امروز گلشیفته را. حالا دیگر، بازیگر از کارگردان، متاثر از بدفهمی‌های زمان، پیشی گرفته است و دیگر به ضد‌جنگ بودن، رضایت نمی‌دهد و ضد‌جبهه می‌شود. ضد‌حجاب می‌شود. ما بی‌آنکه قصدش را داشته باشیم، او را کشاندیم پابوس مجسمه آزادی. قصد ما این نبود اما نتیجه بدیهی کار ما همین بود! اگر ما به او آموخته بودیم که جنگ، هیچ رهاوردی ندارد، الا اینکه پایش را از او بگیرد- آنهم نه با مین بعثی‌ها، که با مین پدر!- او خود بلد است بیاموزد که لابد حجاب هم برایش هیچ ارمغانی ندارد، الا اینکه دست و پای آزادی‌اش را ببندد. از شما خواهش می‌کنم دگربار با دقت بیشتری، فیلم‌های مشهورتر سینمای ضد‌جنگ را ببینید؛ آیا در سانس غرب، جز این است که گلشیفته دارد ادامه می‌دهد همان سکانس‌ها را؟! گاهی شاگرد از استاد، پیشی می‌گیرد و گاهی بازیگر از کارگردان. نمای امروز گلشیفته، ادامه منطقی همان سینماست. او فقط کمی جسورتر شده است و این جسارت را دارد که پلان به پلان، بدون کارگردان، ادامه دهد بازی‌اش را.
***
نه عزیز من! اشتباه نمی‌کنی. درست حدس زده‌ای. می‌خواهم در این نوشته، به جای گریبان دشمن، حتی به جای یقه بی‌یقه گلشیفته فراهانی و احمد رضایی، حال خودی‌ها را بگیرم. حال سینمای ضد‌جنگ را. به من بگو که در سینمای ضد‌جنگ، کجای دفاع ۸ ساله ما مقدس است، که گلشیفته و گلشیفته‌ها باید به آن و آرمان‌های آن، وفادار بمانند؟! اگر ارتفاع، پست است و اگر موج، مرده، اگر مادر «میم مثل مادر» سرنوشتی جز درد و غم و داغ و در به دری ندارد و اگر جنگ، این همه نامرد است که در «به نام پدر» دیدیم، جز این حق نداریم ببینیم گلشیفته فراهانی را. به من هم اگر جنگ را اینگونه آموخته بودند و اگر من هم گمان می‌بردم که «نسل سوخته»ام، یک قیام درست و حسابی به پا می‌کردم علیه وصیتنامه پدرم! اول زهرم را می‌ریختم و بعد می‌رفتم؛ یا به «دیار باقی» یا به «دیار یاغی».
***
نه عزیز من! داری اشتباه می‌کنی! اتفاقا حالا که ابراهیم حاتمی‌کیا به نقد اصغر فرهادی بلند شده، وقت چنین درددلی است. اصغر فرهادی، نه «ققنوس آوینی» بود و نه کارگردان «آژانس شیشه‌ای». او دارد برای غرب، قصه دروغ‌های ریز و درشت ما را روایت می‌کند. او به اسکار فکر می‌کند. او دارد «زندگی ما» را سیاه نشان می‌دهد، اما «روایت فتح»، «جنگ ما» را سیاه نشان نمی‌داد. این کار بر عهده سینمای ضد‌جنگ است. ما روایت آوینی را نشان گلشیفته ندادیم، بلکه از او در سینمای ضد‌جنگ، بازی گرفتیم و به او آموختیم که جنگ، مختصر و مفیدش یعنی مرگ، یعنی ننگ، یعنی مین، یعنی زمین آلوده. این همه در حالی است که اگر جنگ ما نبود، زندگی ما هم نبود؛ بار گناه کدامیک، سنگین‌تر است؟! آنکه دارد زندگی ما را سیاه نشان می‌دهد یا آنکه دارد جنگ ما را؟!
***
آقای حاتمی‌کیا! شما به اصغر فرهادی انتقاد داری اما ما به شما انتقاد نداریم، نقد نداریم، درددل داریم. درددل‌های تند و تیز. پس خوب گوش کنید!
یک:
وقتی به بهانه دفاع از فیلم «یه حبه قند»، طعنه «خروس نشان» را در نقد «جدایی نادر از سیمین»، قشنگ آمدی، این سوی سنگر، خیلی‌ها خوش خوشان‌شان شد که حاتمی‌کیا، مثلا عجب حالی از فرهادی گرفت! از همین خیل، برخی تعبیر کردند که حاتمی‌کیا با این نامه، پیامی جز این نداد که؛ «من هر چه باشم، درون مجموعه‌ام». نگارنده اما اگر چه در همین سنگر و همین مجموعه، لیکن در منظری جدای از این منظومه، متنی کوتاه نوشتم و فقط بسنده کردم به 2 جمله؛ اول/ «حاتمی‌کیا حسود نیست، یعنی کارگردان آژانس شیشه‌ای، اگر هم بخواهد، نمی‌تواند حسادت کند». دوم/ «حاتمی‌کیا خودش در معرض خطر حسودان است». با این همه، آن سوی سنگر، همان جماعتی، شما را حسود خواندند، که به نشانه تشکر از آثار سینمای ضد‌جنگ‌تان، زیاد برای‌تان کف زدند که؛ ای ول! خوب داری حال جنگ ـ‌تو بخوان جبهه!ـ را می‌گیری. من اما فرصت مغتنمی است که اعتراف کنم اصلا از نامه‌تان خوشم نیامد. اصغر فرهادی دارد کار خودش را می‌کند، همچنان که رضا میرکریمی. اگر «جدایی نادر از سیمین»، نشان‌دهنده دروغگو بودن کارگردانش و نه هموطنانش است، مع‌الاسف فیلم «یه حبه قند» هم هرگز تراز سینمای انقلاب اسلامی نیست. کارگردانش هم درباره این فیلم، چنین داعیه‌ای ندارد و در «یه حبه قند» بیش از هویت انقلابی، دربند سنت اسلامی‌ـ ایرانی است. البته کتمان نمی‌کنم که سینمای انسانی و فطری میرکریمی را، همچون سینمای پاک و زلال مجید مجیدی دوست می‌دارم اما باز کتمان نمی‌کنم که دلم برای سینمای جنگ، تنگ شده. سینمای جبهه. سینمای «مهاجر» و سینمای «دیده‌بان». کارگردان ما اما مشغول سینمای ضد‌جنگ است تا به ما نشان دهد جنگ، خیلی بد است! انگار که ما نچشیده‌ایم مزه تلخش را و نکشیده‌ایم یتیمی‌اش را و نمی‌دانیم جنگ چقدر بد است! گاهی هم البته کارگردان ما خودش را به بهانه مدح، خرج نقد می‌کند، یا گیرم که بالعکس!
دو:
آقای حاتمی‌کیا! بگذار این درددل، کمی جسورانه‌تر باشد. اگر تو حق داری که فرانسه‌دوستی و BBCخواهی امثال اصغر فرهادی را برنتابی، ما اما چندی است عادت کرده‌ایم جنابعالی، اگر نه با BBC، که بعضا با
BBCپرستان، گفت‌و‌گو که چه عرض کنم، درددل کنی! همان کسانی که معتقدند؛ 8 سال دفاع مقدس، نه فقط مقدس نبود، که جز برادرکشی، چیز دیگری نبود! نمی‌دانم در پشت صحنه کدام فیلمت، نشسته بودی به زیارت عاشورا اما خوب می‌دانم جماعتی که تو با آنها گفت‌و‌گو می‌کنی، نوشتند؛ «باید زیارت عاشورای دیگری نوشت، عاری از روح خشونت». اصولا راه اصغر فرهادی از «برج ایفل» می‌گذرد؛ گله از او نیست، گلایه از کسانی است که چندی است «دعوت»شان دیگر به سوی «برج مینو» نیست. گلایه از کسانی است که از خوبی‌های جبهه یاد نمی‌کنند، الا اینکه بگویند جنگ بد است. گیرم که «دعوت» فیلم خوبی بود، و مگر در مقام مقایسه با «جدایی...»، «یه حبه قند»، فیلم بدی است؟! سخن بر سر تعهد است. بر سر وظیفه. اصغر فرهادی دارد خیلی خوب و قشنگ، رسالتش را انجام می‌دهد. این وسط رسالت شما چیست؟! بر فرض، ما جنگ را ندیده‌ایم، شما که دیده‌اید؟! جنگ، «به نام پدر» بود، «میم مثل مادر» بود، یا از آن سو، «اخراجی‌ها» بود، چه بود؟! ما باید «روایت فتح» را باور کنیم یا چه چیز دیگری را؟! در این گیر‌و‌دار، یکی هم به هنر شما دل‌مان خوش بود اما چندی است که دیگر، نمی‌گویید جبهه خوب است، فقط بدی جنگ را نشان‌مان می‌دهید. بدون اندک التفاتی از ناحیه شما، اینقدر در مدح‌تان نوشته‌ام که جای این درددل برایم محفوظ باشد. این نوشته، باطنی دارد و ظاهری. لطف کنید تلخی بیرونش را ببخشید به شیرینی درونش.
سه:
آقای حاتمی‌کیا! هرگز نمی‌توانی اوج بد بودن جنگ را نشان بدهی. جنگ از آنچه تو تصویر می‌کشی، خیلی نکبتی‌تر است. خودت هم این را می‌دانی! اصلا بی‌خیال عملیات محرم سال 61 هجری شمسی در دشت شرهانی. عملیات محرم سال 61 هجری قمری در دشت نینوا هم، خیلی بد تاکرد با دل یک دختربچه 3 ساله. آن روزها نعل اسب، کمتر از مین این روزها، وحشی نبود. چه می‌گویم که در برابر زینب، سری به نیزه بلند بود. راستی! اگر بنا بر گفتن واقعیت‌های جنگ است، آیا «ما رایت الا جمیلا»ی پیامبر انقلاب حسین، دروغ است؟!
ادامه در صفحه 3