ز عقل اندیشه‌ها زاید که مردم را بفرساید
گرت آسودگی باید برو عاشق شو ای عاقل
در این معنی سخن باید که جز سعدی نیاراید
که هرچ از جان برون آید نشیند لاجرم بر دل
***
نمی‌دانم در زمان شیخ اجل، تکلف و تصنع به چه میزان رواج داشته که شاعر بزرگ ما با ظرافت اشاره به سخن و کردار کمیابی می‌کند که بی‌هیچ اشارتی بر دل بنشیند. در زمانه ما اما سخن متکلف و رفتارهای متزورانه فراوانند. دل که هیچ، حتی چشم و گوش هم دیگر پذیرای آن نیستند. این چشم و گوش خفته را گاهی سعدی‌منشی می‌خواهد تا قدری بیاساید.
«یه حبه قند» بر دل می‌نشیند چون از دل برمی‌آید. باید شاکر بود که در سینمای ما هنوز امثال رضا میرکریمی هستند تا سینما را تغزلی کنند برای آسایش روح خسته ما آدم‌های ماشینی. «یه حبه قند» البته چنین ادعایی ندارد. چنانچه از عنوان ظریفش پیداست، تنها حبه قندی است که در دوره عسرت کاممان را قدری شیرین کند و روانمان را جلایی بخشد.
«یه حبه قند» نهیبی است تا بیشتر و بهتر قدر یکدیگر بدانیم. در زمانه‌ای زیست می‌کنیم که «درنگ» معنایی ندارد. همه با شتاب دنبال خوشبختی واهی‌ای هستیم که زندگی ماشینی به ما وعده داده. تامل نمی‌کنیم که به چه سو و برای چه در شتابیم. حواسمان به اطراف و داشته‌هایمان نیست و وقتی متوجه می‌شویم که آنچه داشته‌ایم از کف رفته. فیلم سیدرضا میرکریمی تلنگری است تا کمی به خود بیاییم و با چشمی باز به حیات بنگریم.
«یه حبه قند» قصه آدم‌هاست. ضرب‌المثلی عامیانه هست که «کی از دل کسی خبر دارد؟» این مثل قدیمی که پایه اصلی آن آموزه‌های دینی و اخلاقی ماست، می‌گوید که بر اساس ظاهر آدم‌ها قضاوت نکنید. همه غبطه موقعیت «پسند» را می‌خورند در حالی که از غم او بی‌خبرند. «هرمز» را آدمی با اعتقادات سست تصور می‌کنیم اما شب اول مرگ دایی، به شخصیت دیگر او پی می‌بریم. بیماری «حاج ناصر» لاعلاج است و کسی خبر ندارد. ...
«یه حبه قند» روایت تمثیلی عشق است؛ عشق اسطوره‌ای که زیاد از آن شنیده‌ایم در فیلم معنا می‌شود. «قاسم» دل در گرو عشق «پسند» دارد اما برای عاشق چه چیزی سخت‌تر از بیان عشق؟ اصلا بیان احساس یعنی پایان عاشقی. پسند هم دلبسته قاسم است اما قرار است به عقد دیگری درآید. قاسم خوشبختی معشوق را در ترک او می‌بیند و می‌رود. معشوق چراغ به دست دنبال عاشق می‌شود. پسند به اصرار دیگران پس از مرگ دایی لباس عزا نمی‌پوشد. شاید هم راست بگویند: شگون ندارد عروس سیاه بپوشد. قاسم که می‌رود، نوعروس رخت سیاه بر تن می‌کند.سال‌هاست سینما و حتی ادبیات ما از«عشق» تهی است؛ اتفاقی که در عینیت هم رنگ باخته و به قول معروف باید آن را در افسانه‌ها جست‌وجو کرد. «یه حبه قند» اما شمایل دیگری از عشق از دست رفته نشان می‌دهد؛ عشقی که ریشه آن هوس نیست و به مبدا وصل است.
«یه حبه قند» فیلمی ایرانی است. اگرچه در تعریف «فیلم ایرانی» بحث و جدل است، ولی مگر فیلم ایرانی و در معنای کلی‌تر فیلم بومی، فیلمی نیست که تمام المان‌ها و مختصات «این جایی» را داشته باشد؟
«یه حبه قند» نشان ایرانی دارد. آدم‌ها، دغدغه‌ها، شوخی‌ها، نوع معاشرت، سر سفره نشستن، روی زمین خوابیدن، جمع شدن زن‌ها در آشپزخانه، رفتار بچه‌ها، نوع پوشش و طرز رفتار زن‌ها، تاکید بر عدم اختلاط زن و مرد در جشن عروسی، قند شکستن در مراسم عروسی و... ما را به کدام فضا سوق می‌دهد؟ جز این است که با تماشای
«یه حبه قند» مثل سریال تحسین شده «وضعیت سفید» خاطرات خفته برایمان زنده می‌شود؟ در «یه حبه قند» غیر از خود، کسی دیگر را می‌بینیم؟
«یه حبه قند» فیلمی دینی است؛ از فیلتر ذهنی یک انسان معتقد می‌گذرد و نمی‌تواند رنگ و بوی دینی نداشته باشد. در نگاه کلی فیلم اشاره به حدیث معروف دارد که «مرگ از سایه شما به شما نزدیک‌تر و از خودتان به شما فرمانرواتر است». مرگ زمان و مکان نمی‌شناسد و درست در روز شادی به سراغ بزرگ خانواده می‌آید و به قول خود فیلم «برنج عروسی می‌شود پلوی عزا!» از این نشانه‌ها در فیلم کم نیست: مقایسه چاله انباری به شب اول قبر توسط حاج ناصر، عدم ترک نماز توسط پیرزنی که حتی حافظه‌اش را از دست داده، نوع پوشش و چادر و طرز رفتار و نگاه فامیل، تاکید بر عدم اختلاط زن و مرد در عروسی و... نشانه‌های دیگر دینی بودن فیلم است.
«یه حبه قند» فیلمی دلی است. اندکی دل بدهی درگیرش می‌شوی و دیگر از گوشه ذهنت بیرون نمی‌رود. مثل شعری است که هر بار بخوانی بر لذت مکاشفه‌ات افزوده می‌شود. «یه حبه قند» غزلی است که هم پند دارد و هم زیبایی و هم معرفت. هر کسی به قدر خود از آن بهره می‌جوید.
«یه حبه قند» را میرکریمی به فرش تشبیه کرده که با وجود تار و پودها و جزئیات و ریزه‌کاری‌های هنرمندانه، کلیت آن به چشم می‌آید. از نظر ساختاری مقایسه‌ای صواب است اما از نظر مفهوم، این شعر است که زبان دارد و تمثیل، ایجاز، کنایه، اشاره و احساس. فقط شعر است که می‌تواند مفهوم میوه ممنوعه را بیان کند؛ مفهومی که در سکانس تاب‌بازی پسند در میان هیاهو و تکاپوی سرخوشانه دیگران و موسیقی سحرانگیز محمدرضا علیقلی این بار با زبان جادویی سینما روایت می‌شود... .