ساخت فیلم‌هایی که مرتبط با‌امام رضا(ع) یا زائران ایشان باشد در سینما مغفول مانده است. ایشان منشأ خیر و برکات بسیاری برای ما هستند اما در حوزه سینما که تاثیرش از دیگر رسانه‌های مدیایی بیشتر است کمتر به آن پرداخته شده چرا؟
من می‌خواهم از چند زاویه این موضوع را بررسی کنم، تصویر کردن آثاری با محوریت علی ابن موسی‌الرضا(ع) که ما به عنوان ارزش از آن یاد می‌کنیم، خیلی فراتر از اندیشه ماست. در اغلب موارد به این حیطه ورود می‌کنیم و اغلب نتیجه معکوس حاصل می‌شود و خودمان عامل صدمه زدن به سینمای دینی می‌شویم. در شکل دیگر یا جرات ورود به این حیطه را نداریم یا ذهنیت‌ها و تلقی‌های غلط ما عدم ورود ما به حوزه مهم دینی را تشدید می‌کند، یعنی همیشه موانعی را ایجاد می‌کنند که نباید به این حوزه ورود کرد. عظمتی دست‌نیافتنی در ذهن ما درست می‌کنند که فیلمسازان اندیشمند ما به این حوزه ورود نکنند. یک بخش دیگر و مهم‌تر این قضیه جریانات سیاسی و طیفی است که مثل خوره به جان ما افتاده و در نگاه مدیران تاثیر مستقیم می‌گذارد و مدیران محترم فرهنگی برای اینکه به خودشان مشروعیت دهند با جریان سیاسی خاصی حرکت می‌کنند.
ظاهرا از بی‌توجهی نسبت به فیلمتان در جشنواره فجر دلخورید؟
در جشنواره فیلم فجر که به عنوان یک اتفاق بزرگ هنری محسوب می‌شود و این جشنواره افق‌های یک ساله پیش‌روی سینمای ما را ترسیم می‌کند، ارزشگذاری‌هایی که در سینما انجام می‌شود، آدم‌هایی که جایزه گرفتند- و من برایشان حرمت قائلم- به فیلم‌هایی خاصی توجه می‌شود. بنده در جشنواره فجر سال گذشته متوجه شدم فیلم دینی ساختن محلی از اعراب ندارد.
یعنی مسؤولان سینمایی مقصرند؟
تصورم این است که ابتدا باید مدیران فرهنگی در حوزه سینما پاسخگو باشند چون آنها فضایی را ایجاد می‌کنند که زمینه‌سازی برای فیلم دینی فراهم شود یا نشود اما نکته جالب‌تر اینجاست که خواسته یا ناخواسته قبل از اینکه مردم این قبیل آثار را پس بزنند، مدیران فرهنگی پس می‌زنند. من درباره «آسمان هشتم» از مدیران فرهنگی می‌پرسم به چه دلیل باید این فیلم اکران محدود داشته باشد؟ چرا از اصول خودشان عقب‌نشینی می‌کنند؟ من به عنوان یک بچه‌مسلمان می‌بینیم دائما راجع به ارزش‌ها صحبت می‌شود اما در عمل چیز دیگری می‌بینم. مسؤولی می‌گوید این فیلم را به صورت محدود اکران خواهیم کرد. پرسش اینجاست بر چه مبنایی این صحبت را می‌کنند؟ بر اساس همین استراتژی فعلی مسؤولان می‌توانید بر مسائلی بزرگ‌تری تحقیق کنید.
وظیفه یک مدیر ایجاد سازوکار درست است برای اینکه جریان‌های خوب به بار بنشیند. اگر قرار بود من این کار را انجام بدهم پس مدیر می‌شدم. اگر فیلم ساختن با محوریت امام رضا(ع) مهجور مانده، تقصیر مدیریت فرهنگی کشور است. با توجه به عملکردی که مدیران از خودشان در این سال‌ها نشان داده‌‌اند عملا موضوعی مثل امام رضا(ع) را به حاشیه رانده‌‌اند و می‌توان به صراحت اعلام کرد تشکل‌های فرهنگی ما فقط ادعای دینی بودن دارند وگرنه اکران گسترده‌ای برای فیلم‌های دینی انجام می‌پذیرفت. چرا نهاد مهم فرهنگی– دینی برای پخش این فیلم پای کار نمی‌آید؟
مثل حوزه هنری؟
من اسم نمی‌برم اما کسانی که ادعای دینمداری دارند و ارزش‌ها را فریاد می‌زنند باید بسیج شوند بویژه در این فضای فرهنگی فعلی. ما دائما راجع به ناتو و تهاجم فرهنگی و جنگ نرم شعار می‌دهیم، کسی باید پای کار بیاید و تصمیمی بگیرد، کار کند و جور دیگری با موضوعات برخورد کند.
چرا این فیلمنامه را نوشتید؟
در کشور آذربایجان در شهر باکو سوار اتومبیلی شده بودم دیدم عکس بارگاه امام رضا (ع) را نصب کرده و عکس پسرش روی این عکس نصب شده، گفتم ماجرا چیست؟ گفت پسرم در مسکو درس می‌خواند. گفتم پس نصب و تلفیق این 2 عکس دلیلش چیست؟ گفت پسرم را به امام رضا(ع) سپردم. در کشور آذربایجان، مشهد را مثل مکه می‌دانند. 40-30 سال در سیطره کمونیست زندگی کردند و ایمانشان را نگه داشتند. ما اگر کنار امام رضا(ع) نفس می‌کشیم، همه وجودمان و برکتی که اینجا هست از صدقه سر امام رضا (ع) است اما متاسفانه خودمان در حوزه فرهنگ و محوریت دادن امام هشتم داریم عقب‌نشینی می‌کنیم. در همین «سهم گمشده»، فیلم قبلی من که در کشور آذربایجان با محوریت موضوع حضرت علی‌اصغر(ع) کار کردم، مدیرتدارکاتی داشتم که مشروب مصرف می‌کرد، چون می‌دانید آزادی‌های لیبرالی در آذربایجان متاسفانه وجود دارد. من هم روز اول گفتم همه این چیزها سر فیلم من تعطیل است. داریم فیلم راجع به علی‌اصغر امام حسین(ع) کار می‌کنیم. (راستی یک چیزی درباره این فیلم بگویم، نمی‌گذارند وارد شبکه نمایش خانگی شود!) مدیرتدارکات که اهل مشروب بود گفت به من قول می‌دهی این کار که تمام شد مرا به مشهد ببری تا من ترک کنم. اهالی آذربایجان وقتی می‌آیند مشهد مثل حاجی‌های ما خیلی چیزها را ترک می‌کنند. نگاهشان به امام رضا(ع) اینگونه است. بحث من این است تشکیلات و تشکل‌های فرهنگی ما در پیاده کردن اصول در حوزه فرهنگی کم‌کاری می‌کنند، چرا جمال شورجه باید فریاد بزند که فیلم را اکران کنید؟ من گلایه دارم از آن مسؤول که فیلمی که به اسم امام رضا (ع) تولید شده را اکران محدود می‌کند. به فاطمه زهرا(س) نباید بگذاریم این بیرق در حوزه فرهنگ پایین بیفتد.
این بی‌مهری‌ها درباره سه‌گانه صدرعاملی هم اتفاق افتاده- قسمت اول فیلم که هنوز اکران نشده- «هر شب تنهایی» اکران محدود و مهجوری داشته. فیلم «ایستگاه متروک» و حتی مستند‌هایی که مجیدی و حسین حقیقی با موضوع امام رضا(ع) ساختند، تبلیغاتی آنچنانی هم نداشتند. دولت هم حمایت نکرد و کاسب‌های سینماها واژه «نمی‌فروشه» را دائما فریاد زدند. همه اینها دست به دست هم می‌دهد که فیلمسازان ما امام رضا (ع) را فراموش کنند.
واژه سینمای دینی خیلی اصطلاح رایجی است. به نظرم همه‌چیز ما باید دینی باشد، نباید مرز درست کنیم. «آسمان هشتم» اصول دینی امام رضاوار را ترویج می‌کند، پایبندی به اصول انسانی ایثار و بحث زائران را مطرح می‌کند، بحث نگاه خارجی حداقل در کشورهای همجوار را مطرح می‌کند. نگاه فراملی و فراسرزمینی و نگاه متفاوت به موضوعیت یافتن امام رضا(ع) دارد. اشاره کردم وقتی راجع به امام رضا فیلم ساخته می‌شود موضوع بین‌المللی خواهد شد. من الان دارم می‌روم کشور آذربایجان چند نوبت این فیلم را اکران کنم. اگر همت عالی صورت پذیرد این فیلم می‌تواند در کشورهای شیعه اکران شود و موضوعیت یافتن امام رضا (ع) یعنی صدور نگاه انقلابی اصیل حداقل به کشورهای همجوار. هر کسی عقاید شیعی و امامان ما را طیفی کند، جفا کرده است در حق شیعه. مگر جملات قصار حضرت علی (ع) فقط مال شیعه و ایرانی‌هاست؟ در خارج از ایران دارند بر اساس این رفتار و گفتار مولای متقیان منشور می‌سازند. من مطمئنم اگر حضرت مال هالیوود بود، الان اتفاق دیگری افتاده بود. اگر دولتمردان آمریکایی به حضرت علی(ع) اعتقاد داشتند الان درباره حضرت علی(ع) و امام شیعه ما اتفاق دیگری افتاده بود. مظلومیت امامان ما این است که دست ما افتادند! ما بد داریم تبلیغ می‌کنیم. اعتقاد دارم این مفاهیم عالی دینی در حوزه فرهنگی کشته می‌شود و هی می‌اندازیم گردن تهاجم فلان و... اصلا این‌طوری نیست. مدیران فرهنگی ما بد برخورد می‌کنند. مقوله‌ای به نام مهندسی فرهنگ را نمی‌دانند. شوخی نیست طرف را از آموزش و پرورش برمی‌دارند می‌گذارند مدیر فلان‌جا... من مطمئنم اگر درباره کسی که وسط میدان انقلاب خودش را آتش می‌زند فیلم بسازم، ببینید چه به‌به و چه‌چه‌ای می‌کنند. الان فیلمنامه‌ای درباره بوسنی نوشته‌ام و... .
شما خیلی نگاه جاه‌طلبانه‌ای و اینترنشنالی دارید.
شما سنتان کمتر از من است، ضمن اینکه من به کشورهای بیشتری سفر کرده‌ام. نمی‌دانید که نگاه دیگر ملت‌ها نسبت به انقلاب ایران چگونه است. مدیران فرهنگی ما هم این موضوع را نمی‌فهمند. باور کنید
4-3 تا فیلمنامه‌نویسان غربی اگر بیایند و این فضاها را درک کنند اتفاق دیگری در این زمینه خواهد افتاد. در این فکرم که مثلا زندگی امام حسین(ع) را در 2 صفحه برای برخی فیلمسازان هالیوودی بفرستم و بگویم من نمی‌خواهم تبلیغ دین خودم را انجام دهم، فقط برای اینکه شما را به فکر کردن وادار کنم.
مل گیبسن می‌خواست عاشورا را بسازد. اگر آن اظهارنظرها را نکرده بود، مدیران وارنر قانع شده بودند که واقعه عاشورا را تصویر کنند. می‌خواهم بگویم اگر آنها دست گذاشتند روی فرهنگ شیعه و خواستند فیلمی درباره امامان معصوم ما بسازنند، بازار آقایان مدعی ارزش در حوزه سینما تخته می‌شود.
شما مطمئن باشید قشنگ‌تر از ما کار می‌کنند. فیلم ما ظرایفی دارد که این آقایان نفهمیدند. محمد کاسبی در نقش خادم حرم کنار آقاست اما پسرش محضر آقا امام رضا را بیشتر از خودش درک کرده. زیبایی فیلم به این است. محمد کاسبی در آن فیلم می‌گوید: «من این همه در کنار این زائران بودم، احساس می‌کنم به یک چیزهایی عادت کرده‌ام. نکنه عادت مرض بی‌اعتنایی آورده باشه». ما به یک چیزهایی عادت کرده‌ایم و به مرض بی‌اعتنایی دچار شده‌ایم. همه چیز کنار دست ماست. تشنه نیستیم، تشنگی ما را به صورت کاذب سیراب کردند!
راستش 10 دقیقه اول فیلم مرا جذب کرد؛ متوجه شدم با یک اثر شعاری مواجه نیستیم.
کار من نبود، نه اینکه بخواهم شعار بدهم. موقعی که این فیلمنامه را می‌نوشتم آن سکانسی که پدر می‌آید بالای سر پسر، آن سکانس را هیچکس نفهمید.
از روضه معروف حضرت علی‌اکبر امام حسین(ع) به زبان ترکی برداشت کردید؟
من روضه امام حسین (ع) را در قالب دیالوگ‌های فیلم کار کردم. ترک‌ها روضه‌ای دارند که امام حسین(ع) می‌آید بالای سر حضرت علی‌اکبر(ع) و به ایشان می‌فرماید تو خیلی باادب بودی. یادم نمی‌آید مرا ببینی و بلند نشوی. خیلی زخمی هستی. عین همین دیالوگ میان پدر و پسر فیلم که در کماست برقرار می‌شود. اصلا می‌دانید چیست؟ همین الان به من می‌گویند فیلمنامه ساده از این مثلث عشقی‌ها بنویس بیا بسازیم. من حسن نجفی اگه خدای نکرده روزی این فیلمنامه را نوشتم حتما نگاه شیعی‌ام در فیلمنامه را لحاظ خواهم کرد.
گفتید عشق مثلثی، یاد تعریف و نوع ارتباط عاشقانه و معصومانه در فیلمتان افتادم. چقدر خوب است که به ابتذال دچار نمی‌شود.
ببین دوست عزیز! این عشق چقدر نجیب است که شما از فیلم من دریافت کردید. عشق مادر و فرزندی، پدر و پسری یا عشقی که همه این افراد نسبت به امام خود دارند. مطمئن باش کسی که سیره پیامبر را در قالب درام می‌آورد حتما از ابتذال گریزان است.
یا مثلا برخی دیالوگ‌ها که درباره مادر گفته می‌شود. رحمان در جایی رو به رحمت می‌گوید امروز مادر خدابیامرزت در نظرم می‌آمد. مادران غصه خوردن برای فرزند را بهتر از پدران می‌فهمند. خدا را شاهد می‌گیرم که این دیالوگ را برای خانم فاطمه زهرا (س) نوشتم، مشابه سخنانی که مولای متقیان رو به فرزندانش می‌گفت. من خیلی خوشحال شدم در جشنواره جایزه نگرفتم و به این فیلم توجه نشد. زمانی که انجمن روزنامه‌نگاران مسلمان به فیلم جایزه داد، رفتم پشت تریبون و گفتم حالم را خراب کردید، یک نقد هم درباره این فیلم نوشته نشد، انگار هیچکس فیلم را ندید. من فیلم دینی ساختم و نه این‌وری هستم نه اون‌وری. سینما در این مملکت داشته گرانبهایی است که می‌توان زیباتر از آن استفاده کرد. جریانی که در سینمای ما حاکم است افتاده دست3-2 نفر آدم و من احساس می‌کنم سینمای مملکت را از بیخ و بن دارند نابود می‌کنند. ما یک مفاهیمی را در این انقلاب دینی داریم که در حوزه سیاست خیلی درباره‌اش صحبت می‌شود اما در حوزه فرهنگ مغفول مانده است.
فکر نمی‌کنید این جریان جشنواره‌بازی و چشم داشتن به کف و سوت غربی‌ها سینمای ما را نابود کرده؟
این جریان جشنواره و ارتباط با خارجی‌ها از 20 سال قبل آغاز شد. با جشنواره‌ای کردن موضوعات بچه‌هایمان را انداختیم تو دامن دشمن. من فیلمنامه این فیلم را چاپ کردم. بعد هم فیلم ساختم. دائما برجکم را می‌زدند. «تولد یک پروانه» را خواستیم بسازیم، چون یک فیلم دینی بود، مدیرکل ارشاد علیه آن نامه نوشت. من تا الان چندین فیلمنامه استاندارد دینی نوشته‌ام و تصمیم به ساخت داشتم اما تا می‌خواهم کاری را شروع کنم عده‌ای علیه من بسیج می‌شوند. شما فکر می‌کنید بعد از ساخت فیلمی با این محدودیت مثل «آسمان هشتم» به ما گفتند دستتان درد نکند؟ پدرمان را درآوردند... .
چرا؟
نمی‌توانم بگویم. شما فکر می‌کنید من با خیال راحت نشستم پشت میز تدوین.
خب باید غربتش را تحمل می‌کردید؟
بابتش خدا را خیلی شاکرم یعنی من الان به موضوعاتی خاص فکر می‌کنم و احساس می‌کنم سینما چقدر قشنگ و زیبا می‌تواند باشد. بازیگران فیلم من از آذربایجان آمدند. مشهد را ندیده بودند و به واسطه این فیلم توانستند موفق به زیارت امام هشتم شوند. خدا را شاهد می‌گیرم استارت این فیلمنامه از مشهد زده شد. بعد از جریان باکو و راننده تاکسی موردنظر و با توجه به همان ریشه‌هایی که نوستالژی است مثل آلبوم‌های خانوادگی. معمولا هر آلبوم خانوادگی را ورق بزنی عکس‌هایی در عکاسخانه‌های مشهد انداخته‌‌اند و عموما هم دست به سینه عکس می‌انداختیم. من دست به سینه بودن را توی عکس‌های قدیمی خیلی دوست دارم. آن را در فیلم به صورتی غیر‌مستقیم هم آورده‌ام. به بازیگر آذربایجانی فیلم (خالده‌خانم) که نقش مادر را باز می‌کند، می‌گفتم هر نیتی داری به زبان بیاور. زمانی که سوار تاکسی شدیم برای زیارت، زمزمه هر 3 بازیگر فیلم که پشت سر من نشسته بودند برایم دلچسب بود. خدا را شکر کردم که سینما واسطه‌ای شد تا 3-2 نفر بیایند زیارت، بنابراین از همان اول تشنگی جایزه و جشنواره در من از بین رفت. من احساس می‌کنم پاداشم را گرفتم بعد از گریه‌ای که پشت‌‌سر من در همان تاکسی اتفاق افتاد اما مدیران فرهنگی ما را به کجا می‌برند که مجبور می‌شویم خودمان را سانسور کنیم و در نهایت جریان کاسبکارانه سینما ما را با خودش همسو کند. فکر می‌کنم بسیاری از نمادهای ارزشی و فرهنگی از سر بد گفته شدن در حوزه سینما دیگر قابل طرح نیست.
چرا سینمای دینی ما ضعیف عمل کرده، آیا به مدیریت ضعیف فرهنگی بازمی‌گردد؟
بحث ما فقط مدیریت فرهنگی نیست. فیلم دینی- مذهبی اغلب خنثی ساخته می‌شود. چطور می‌توان عاشورایی بود و ترکش نخورد؟ هر که بگوید من عاشورایی هستم و ترکش نخورده‌ام آدم کلاشی است. عاشورا محل زخم برداشتن است، چطور می‌شود فیلم دینی ساخته شود و دل آدم‌ها را نلرزاند؟ خیلی از فیلم‌ها به اسم فیلم دینی ساخته می‌شود و برایشان به‌به و چه‌چه می‌کنند. می‌دانی دلیلش چیست؟ الان موجی ایجاد شده که نوبتی دوستان همدیگر را تشویق کنند. یک سال یکی فیلم می‌سازد، سال بعد یکی دیگر، این به آن جایزه می‌دهد، سال بعد این به آن یکی دیگر. الان هم سینما طیفی شده؛ یک طیف به یک گروه دیگر جایزه می‌دهد، یک طیف دیگر به فیلم گروه دیگر. با این روش از این سینما فیلم دینی بیرون نمی‌آید. اگر فیلم دینی درست ساخته می‌شد الان اتفاق دیگری در خیابان‌های تهران می‌افتاد.
3 بار پروانه ساخت گرفتید، چرا؟
دفعه اول آقای موسوی آمد نتوانست بسازد. مهدی کریمی آمد نتوانست، یک سال و نیم، 2 سال بود که فیلمنامه دستم بود، خیلی ناراحت بودم. یک روز از سر دلتنگی به جمال شورجه گفتم و جمال بالاخره آمد پای کار. بعضی از عوامل خوب کار نمی‌کردند. گفتم چهارپایه بگذار و یه گوشه‌ای بنشین، من نمی‌توانم اخراجتان کنم چون زائرید. شبی که خواستم فیلمبرداری کنیم با محمد کاسبی رفتیم نزدیک پنجره فولاد، محمد کاسبی شروع کرد به گریه کردن. گفت: «امام رضا! ما می‌خواهیم یک فیلم بسازیم نه برای شمقدری، نه واسه ارشاد، نه واسه جشنواره، نه واسه اینکه کف برامون بزنن، هیچی نمی‌خواهیم یا‌امام رضا فقط واسه خودت». دستش را به شونه من زد و گفت حسن برو... و واقعا کار فیلم به شکل معجزه‌آسایی پیش رفت. یک‌جا جمال شورجه به من گفت: «حسن! چرا اینجوری کار می‌کنی؟» من دلداری‌شان دادم که نگران نباش. کار خودش پیش می‌رود. قرار بود 2 ماه کار کنیم، دقیقا 33 روزه کار تمام شد.