زهرا قزیلی: مهدی رحمانی در سومین فیلم سینمایی‌اش «برف» به سراغ تقابل بین آدم‌ها و مواجهه‌شان با موقعیتی خاص رفته است که آنها را به مخاطب می‌شناساند و پرده از رازهایشان برمی‌دارد. فیلم درامی اجتماعی است که تبعات مشکلات اقتصادی، دروغ، ریاکاری و بی‌انگیزگی نسل جوان را می‌توان در جمع کوچک یک خانواده در آن دید. خانواده‌ای که جامعه بر آن تاثیر گذاشته است و برش یک روز از زندگی آنها برای مخاطب امروز بشدت آشناست. نظیر این افراد را دوروبرمان بسیار دیده‌ایم؛ آدم‌هایی از نسل‌های مختلف که تکلیفشان با خودشان و زندگی مشخص نیست. انسان‌هایی تنها و وامانده که برای فرار از شرایط غیرمطلوب‌شان به جای تلاش برای اصلاح، دائم دنبال راه گریز هستند. مهدی رحمانی با ساخت 3 فیلم ثابت کرده که دغدغه‌های جامعه را می‌شناسد. در اولین فیلمش سراغ کاراکترهایی رفت که از دل روستا به شهر کشانده و با حوادث چالش‌برانگیزی که پیش رویشان گذاشت آنها را به کنش وادار کرد. در فیلم دوم این اتفاقات بودند که کاراکترهای شهرنشین و مرفه فیلم را شناسنامه‌دار کرده و به تماشاگر معرفی کردند. حالا در سومین فیلم سینمایی‌اش، «برف» مواجهه آدم‌ها با موقعیتی خاص به تماشاگر شناسانده می‌شود و در یک مقطع کوتاه با رازهایشان آشنا می‌شویم. با «مهدی رحمانی»، کارگردان فیلم برف و دغدغه‌هایش در سومین اثرش به گفت‌وگو نشستیم که از نظرتان می‌گذرد.
تنیده شدن سنت در مذهب؛ ویژگی خانواده ایرانی
در فیلم «برف» خانواده‌ای را به نمایش گذاشتید که بن‌مایه‌های مذهبی دارند و هریک از اعضا با یک مشکل مواجه می‌شوند. چطور شد سراغ طرح معضلات مختلف در سطح یک خانواده رفتید؟
«برف» درباره یک خانواده ایرانی است. بخش اعظم جامعه خانواده‌های سنتی و مذهبی هستند؛ یعنی مذهب در سنت خانواده ایرانی تنیده شده و فارغ از شکل و شمایل ظاهری خانواده‌ها، مذهب یک نفوذ دیرینه از طریق سنت در هر خانواده ایرانی دارد. برخلاف ظاهر افراد و عقاید سیاسی‌شان، نمی‌توان فهمید افراد چقدر بن‌مایه مذهبی دارند. تنیده شدن سنت در مذهب جزو ویژگی رفتارشناسانه خانواده ایرانی است. امروز به دلیل مشکلاتی که به وجود آمده و مبتلا به همه خانواده‌های ایرانی است از جمله مشکلات اقتصادی، تغییر نسل‌ها، وارد شدن مدرنیته به ایران بدون پشت سر گذاردن مرحله گذار و... شوک‌هایی به جامعه سنتی وارد آمده است.
ما این شوک را در خانواده با موضوع مهاجرت به صورت پررنگ می‌بینیم.
بله! همین طور است.
فضای برف در نگاه اول سهل و ممتنع است
مشکلات هریک از اعضای خانواده به درستی و در زمان مناسب مطرح می‌شود و شاید بتوان آن را به یک پازل تشبیه کرد که هر یک دیگری را کامل می‌کند، روایت داستان در یک لوکیشن محدود خانه شکل می‌گیرد. چگونه به این نوع روایت رسیدید و چقدر با آقای مهکام تعامل داشتید؟
چیزی که مهم بود، بستر روایت قصه در یک لوکیشن محدود می‌گذشت و شکل تماتیک فیلمنامه باید به‌گونه‌ای اتفاق می‌افتاد که در یک مکان محدود (خانه) وقایع رخ می‌داد. خانه کاراکتر اصلی قصه است. شیوه ارائه اطلاعات، زمان‌بندی ارائه اطلاعات و چیدمان به شکلی است که بیننده از ابتدا و انتها دچار یکنواختی نشود. اطلاعات به صورت مرحله به مرحله ارائه می‌شود اما کاربردش در زمان اصلی خودش است. مهم‌تر از آن هریک از اطلاعات به هم وابسته‌اند و به قول شما پازل‌گونه ارائه می‌شود. می‌توانستیم یک سری اطلاعات را جابه‌جا کنیم و چیدمانی غیر از این داشته باشیم اما تاکید داشتیم مسیری را طراحی کنیم که بیننده در هر زمان اطلاعاتی را به دست بیاورد که برای دیدن بخش‌های دیگر فیلم مهم است و اطلاعات‌دهی به‌گونه‌ای نباشد که فقط اطلاعات بدهیم و بافت دراماتیک و روند داستانی داشته باشد. فضای «برف» در نگاه اول سهل و ممتنع است، یک لوکیشن و داستان اجتماعی که بستر قصه هم بر پایه اصول کلاسیک و پیچیده نیست اما امکاناتی در اختیار می‌گذارد که کار را سخت می‌کند. فیلم ضدپیرنگی را طراحی کردیم که باید بیننده را تا پایان با فیلم درگیر کند، این کار را به مراتب سخت‌تر می‌کند. در این شرایط چیدمان، مسیر و چگونگی اطلاعات‌دهی، نوع روایت و شکل میزانسن همه مهم می‌شود.
بلد نیستم فیلم سفارشی بسازم
چقدر روی فیلمنامه کار کردید و پیشنهاد به آقای مهکام دادید؟
هیچ وقت در فیلم‌هایم از یک فیلمنامه آماده استفاده نکرده‌ام. آنچه برایم مساله ذهنی می‌شود را با فیلمنامه‌نویس مطرح می‌کنم و از ایشان دعوت می‌کنم در قالب آنچه مساله ذهنی من است فیلمنامه بنویسد. اساسا بلد نیستم فیلم سفارشی بسازم. من مساله‌ای را می‌سازم که به آن فکر کرده باشم و در ذهنم جای گرفته باشد و بتوانم درباره‌اش حرف بزنم. سینمای مولف به عقیده من یکی از تعریف‌هایش همین است، اندیشه کارگردان در فیلمنامه حضور دارد. در مرحله نگارش از حسین مهکام خواستم این دغدغه ذهنی‌ام وارد شود و این کار را انجام دهد.
طرح اولیه مربوط به خود شما بود؟
طرح اولیه وجود نداشت، یک تم اولیه وجود داشت که من به حسین مهکام گفتم در این فضا یک قصه روایت کنیم. درباره فضای قصه تجربیات مشترک داشتیم به طور مثال ماجرای خانه برای یکی از نزدیکانم اتفاق افتاده بود و خانه‌اش در گرو بانک بود و دچار بحران شد. مهکام هم یکسری تجربیات داشت. همه مشکلات این فیلمنامه براساس تجربیات خودمان یا تجربیات جامعه اطراف ما اتفاق افتاده بود.
اهل جزئیات هستم
هریک از معضلات و مشکلات را در کنار هم قرار بدهیم و در یک قصه بخواهیم آن را روایت کنیم کار را به مراتب سخت می‌کند. چقدر در نگارش فیلمنامه به فیلمنامه‌نویس نزدیک بودید؟
فیلمنامه با تعامل شکل گرفت. مهکام می‌دانست فیلمنامهای می‌نویسد که قرار است آن را بسازم و باید از فیلتر ذهنی من رد شود. من هم ذهن او را می‌شناختم با توجه به تجربیات قبلی و تجربیاتی که در تعامل بین ما شکل گرفته بود، از تجربیات جامعه هم استفاده کردیم. یک بازه زمانی یک‌ساله نگارش آن به طول انجامید. «برف» تا زمان نگارش فیلمنامه تغییر کرده بود و ریز به ریز به آن اضافه شده بود. من اهل جزئیات هستم و دوست دارم به درستی همه موارد مرتبط با قصه دیده شود، تعامل ما تبدیل به فیلمنامهای شد که می‌توانم بگویم ساختمان‌بندی آن درست است. فارغ از نگاه سلیقه‌ای که برخی به فیلمنامه دارند، من خیالم راحت است، درباره فیلمنامهای حرف می‌زنم که در شکل خودش درست و منسجم است.
با آمدن مادربزرگ به قصه روند داستان کمی تغییر می‌کند. در ابتدا تماشاچی نگران حضور مادر است اما رفته رفته مادر آرامش به خانواده می‌دهد.
مامانی کاراکتری است که نسل اول این فیلم به شمار می‌آید. در میان مجموعه نسل‌هایی که در فیلم حضور دارند، کسی که تکلیف خودش و مسیر زندگی‌اش، با چرایی و چگونگی زندگی روشن است، مادربزرگ است. او تنها کسی است که در این بحران مساله را مدیریت می‌کند و ضمن اینکه در چارچوب عقاید و اعتقادات خودش است، سعی می‌کند با مشکلات خانواده همذات‌پنداری کند، به‌رغم برخی رفتارها در خانواده که با الگوهای رفتاری خودش مغایر است اما مسائلی را آنگونه که خانواده دوست دارد مدیریت کند و در گذراندن آن روز و مدیریت بحران در آن شرایط خاص تلاش می‌کند مدیریت کند و آنها را از شتابزدگی دور کند.
بی‌پایانی برای فیلم در نظرگرفتم
پایان‌بندی فیلم مورد انتقاد بسیاری از افراد بود. چرا این پایان را برای «برف» انتخاب کردید و این پایان‌بندی نیاز این نوع قصه و روایت بود یا خودتان دوست داشتید که فیلم اینگونه به انتها برسد.
پایان‌بندی هر فیلمی باید نتیجه آن فیلم باشد. وقتی برش یک‌روزه از زندگی یک خانواده را روایت می‌کنیم و قصه کاملا مشخصی قرار نیست برای تماشاچی تعریف کنید، باید نتیجه‌گیری آن برعهده بیننده باشد. نتیجه‌گیری به عهده بیننده دو شکل دارد؛ یک شکل آن پایان باز است که این روزها درباره آن صحبت می‌شود و یک مورد که شامل حال فیلم ما می‌شود بی‌پایانی است. تماشاچی در یک روز یک مجموعه رفتار از یک خانواده را می‌بینید و بحرانی را می‌بیند که آن بحران پایان آن روز به طورمنطقی نمی‌تواند تمام شود. مشکلات پدر، مشکلات مالی مجید، سارا، امید. ما فقط در یک روز این مشکلات را به نمایش می‌گذاریم بنابراین نمی‌توانیم در پایان روز برای این همه مشکلاتی که نشان دادیم یک پایان در نظر بگیریم. اگر یک پایان برای یک مشکل ارائه شود بقیه مشکلات را نادیده گرفته‌ایم و منطق داستان زیر سوال می‌رود. بی‌پایانی بهترین پایان برای این فیلم است. افراد این خانواده اینقدر برای خود مشکل ایجاد می‌کنند که در پایان روز حل نمی‌شود. نمی‌توان پایان مشخصی برای این فیلم در پایان روز در نظر گرفت. مخاطب امروز ما کمی حوصله فکر کردن ندارد و دوست دارد لقمه آماده باشد. مخاطبی که فیلم را درست دیده باشد اینقدر ذهنش درگیر می‌شود که خودش پایان هر کدام از آنها را تصویر می‌کند.
به نظرم پایان فیلم با میزان نزدیک شدن به افراد خانواده و نمایش مشکلات آنها همخوانی دارد.
پسر، خانه را می‌گذارد و می‌رود. آن کاری که از دستش برمی‌آید انجام می‌دهد و شمعدانی‌ها را از برف در امان نگه می‌دارد. یک نگاه تماتیک به امید در پایان‌بندی وجود دارد. امیدی که نتوانسته برای این خانه و خانواده کاری کند و تا الان فقط غر زده و شاید الان هم احساس می‌کند کاری از دستش برنمی‌آید اما حداقل در پایان فیلم، کاری را که فکر می‌کند می‌تواند انجام دهد و براساس بضاعتش است انجام می‌دهد. یک تغییر کوچک در امید ایجاد می‌شود که باید به فال نیک بگیریم.
پایان‌بندی فیلم را بسیار دوست دارم
هیچ‌گاه به پایان دیگری فکر نکردید؟
پایان فیلم جزو قسمت‌هایی از فیلم است که من خیلی آن را دوست دارم. سینما هنری است که ما با سلایق مختلف روبه‌رو هستیم. می‌توانند دوست داشته باشند یا نداشته باشند. شاید اگر فیلم را دوباره می‌ساختم در برخی جا‌ها تغییراتی می‌دادم اما به پایانش علاقه دارم. حتی با اظهارنظرهایی که شنیدم نتوانستم به ایده دیگری برسم. سلایقی که پایان فیلم را دوست دارند خیلی به آن علاقه دارند و برایشان ارزشمند است. وقتی نظرات مثبت را می‌بینم که خیلی کار را دوست دارند، احساس می‌کنم موفق عمل کرده‌ام زیرا یک ذائقه و سلیقه را توانسته‌ام با خودم همراه کنم. فیلم مستقل است، در بخش خصوصی تولید شده و به رانت‌های قدرت و مافیای پخش وابسته نبودیم تا بتوانیم تبلیغات آنچنانی داشته باشیم. مثل برخی فیلم‌ها که با پول دولت ساخته شده، تبلیغ شده و روانه اکران می‌شوند، نبودیم. ولی فیلم با تبلیغ مردمی و دهان به دهان موفق عمل کرده و فروش فیلم روز به روز بهتر می‌شود. با توجه به شرایط جام‌جهانی و اکران ماه رمضان اما باز هم شاهد مخاطب خوب و علاقه‌مند هستیم. سالن‌ها در پردیس ملت، آزادی و فرهنگ پر است و مردم فیلم را به یکدیگر توصیه می‌کنند که این نوع تبلیغ برایم ارزشمند است.
فیلم بعدی را هم در فضای اجتماعی خواهید ساخت؟
حتما اجتماعی است و نمی‌توانم در جایی که زندگی می‌کنم و ماجرا برای گفتن و قصه دارد به چیز دیگری فکر کنم. برای خیلی موارد غصه می‌خورم. نسبت به مسائل پیرامون خودم نمی‌توانم بی‌تفاوت باشم و قصه شخصی خودم را تعریف کنم. وظیفه فیلمساز در جامعه ما این است که فرهنگسازی کند.
زمان نمایش «برف» همه خواب بودند!
در جشنواره چرا به فیلم «برف» بی‌مهری شد؟
فکر می‌کنم موقع نمایش «برف» همه خواب بودند. الان منتقدان و روزنامه‌نگاران، اهالی رسانه و مردم نسبت به فیلم احساس خوبی دارند. در جشنواره فضای خوبی برای دیدن فیلم نیست. از صبح تا شب در جای محدود، تعداد زیاد فیلم و حواشی سینما باعث می‌شود از برخی فیلم‌ها غافل شویم. هیچ جای دنیا استاندارد دیدن فیلم اینگونه نیست. همین باعث می‌شود برخی آثار دیده نشود. فضاسازی در جشنواره باعث می‌شود مخاطب به سمت برخی از آثار هدایت شود. از سوی دیگر این نکته حایز اهمیت است که ما فیلمسازها درک درستی از مختصات‌مان نداریم و حقوق مضاعفی برای خودمان قائلیم. در جشنواره باید رقابت کنیم و فیلمساز در هر سنی که باشد باید کار خود را در معرض قضاوت قرار دهد. با این نگاه فشارها کم می‌شود و قضاوت‌ها صحیح‌تر صورت می‌گیرد.
اسم کارگردان‌ها در دیده شدن آثار چقدر موثر است؟
چند سالی است که اسم کارگردان‌ها خیلی در دیده شدن اثرشان موثر نیست. در سینما همه می‌دانند اسم‌ها فقط کارکرد نام دارند و دیگر نمی‌توانند در جذب مخاطب موثر باشند.
فیلمسازانی که با سرمایه‌گذار کار کردند از اعمال نظر سرمایه‌گذاران گلایه‌مند هستند. آقای عصمتی چقدر اعمال نظر کردند؟
مشکلی که در حوزه تولید داریم این است که سرمایه‌گذار یا تهیه‌کننده خودش نسبت به پروژه‌ای که تولید می‌کند اشراف فکری و ذهنی آنچنانی ندارد. می‌داند یک فیلم اجتماعی را سرمایه‌گذاری می‌کند اما نمی‌داند این مساله به کجا قرار است ختم شود و همین امر در بیشتر اوقات منجر به تزریق مواردی می‌شود که خارج از جریان فکری و ذهنی فیلم است. سینما یک هنر جمعی است و همه می‌توانند اظهارنظر کنند و پیشنهاد بدهند و خیلی هم خوب است اگر در راستای تفکر کلی فیلم باشد. آقای عصمتی از افرادی بودند که با ذهنیت کلی و تفکر حاکم بر فیلم آشنا بوده و ارتباط برقرار کرده بودند و در این مسیر فکر می‌کردند. اگر ذهنیت یا پیشنهادی داشتند در قالب تفکر حاکم بر فیلم بود که حسن بزرگی است.
مخاطب خارجی ارتباط خوبی با فیلم برقرار کرد
شما به عنوان تهیه‌کننده فیلم چقدر به اکران بین‌المللی و حضور در جشنواره‌ها فکر کردید؟
اکران عمومی فیلم در سینما لومیر لندن که سینمای بزرگی است و در مرکز فرهنگی لندن واقع شده از اواخر هفته گذشته آغاز شده و به مرور ادامه خواهد داشت. پخش خارجی فیلم توسط ایران‌نوین خانم مرجان علیزاده انجام می‌شود. فیلم بعد از جشنواره‌های شانگهای و مسکو به جشنواره مونترال کانادا خواهد رفت. مخاطب خارجی با فیلم ارتباط خوبی برقرار کرده است. برای خودم جالب بود اینقدر مخاطب خارجی برایش قابل درک بود و ارتباط نزدیک با فیلم داشت.
اعتماد مخاطب را از دست دادیم
چرا سینما نسبت به سال‌های گذشته کم‌مخاطب شده است؟
مردم ایران عاشق سینما و فیلم هستند، مساله این است که ما فیلم‌های خوبی نساختیم که مخاطب را به سینما بکشانیم. فیلم‌هایی که در پیاده‌روها به فروش می‌رسد مشتری زیادی دارند. مردم فیلم به‌روز می‌بینند، سریال خارجی به‌روز می‌بینند. مخاطب امروز فرهیخته است. ما متریال غلط به آنها دادیم و اعتماد مخاطب را از دست دادیم به همین دلیل مخاطب صبر می‌کند فیلم در شبکه نمایش خانگی توزیع شود بعد آن را می‌بیند. مخاطب از جریان سینمای ایران غافل نیست، اعتمادش کم شده. کارگردان در شرایط ایزوله زندگی می‌کند بعد فیلمنامه می‌نویسد و فکر می‌کند مساله سینما و جامعه ما این است در صورتی که مساله جامعه ما چیز دیگری است.
بازخورد مردم بعد از دیدن فیلم چگونه است؟
مردم فیلم را با کمترین تبلیغات در شرایط اکران ماه رمضان دیدند و حمایت کردند. فیلم وابسته به جریان مستقل سینماست و سفارشی تولید نشده. فیلمی را تولید کردیم که مخاطب مساله‌اش است و با مسائل مطرح شده در فیلم همذات‌پنداری می‌کند. با نوع برخورد مخاطب از دیدن فیلم در شرایط فعلی می‌توانم به مخاطب بگویم با خیال راحت بروید «برف» را ببینید و راضی از سینما بیرون بیایید.