زهرا قزیلی: «فیلادلفی» اولین ساخته مشترک مجتبی اسدی‌پور و اسماعیل رحیم‌زاده درباره گروهی است که برای انجام فعالیت بشردوستانه تصمیم می‌گیرند آذوقه و وسایل پزشکی به محاصره‌شدگان غزه برسانند. این فیلم نقاط ضعف و قوت بسیاری دارد و اکثر صحنه‌های آن در یک تونل می‌گذرد. شاید اگر شرایط بهتری برای تولید فیلم فراهم می‌شد و فقدان هویت بومی و ملی با استفاده خوب از بازیگران عرب‌زبان و موسیقی وجود نداشت فیلم می‌توانست موفق‌تر عمل کند. گفت‌وگویی با اسماعیل رحیم‌زاده، نویسنده فیلمنامه و کارگردان «فیلادلفی» ترتیب دادیم که از نظرتان می‌گذرد.
به عنوان نویسنده فیلمنامه و یکی از سازندگان اثر، چقدر از ظرفیت فیلمنامه تبدیل به فیلم شد؟
لایه‌های اصلی فیلمنامه به لحاظ شکلی و مفهومی دست‌نخورده باقیمانده است که دلایل مختلفی دارد. نبود بودجه کافی یکی از آن دلایل است.
مجبور شدم در فضای بسته تونل کار کنم
«فیلادلفی» سوژه خوب و بکری دارد، موضوع مقاومت و غزه را مطرح می‌کند، با توجه به سختی‌هایی که در زمان تولید داشتید بهتر نبود شرایط بهتری برای تولید فیلم فراهم می‌شد تا آنگونه که شایسته است این سوژه به تصویر کشیده شود؟
زمانی موضوع فلسطین یکی از دغدغه‌های اصلی مدیران فرهنگی کشور بود ولی اکنون آن دوران گذشته است. ما وقتی به این حقیقت پی بردیم که نهاد‌های دولتی و خصوصی که به ظاهر داعیه دفاع از مردم مظلوم فلسطین را داشتند و دارند، درخواست ما برای حمایت از فیلادلفی را به طور آشکار و پنهان رد کردند. از جمله حوزه هنری، بنیاد مستضعفان (شرکت تولیدی وابسته به بنیاد)، جمعیت دفاع از ملت فلسطین و... در این شرایط چاره‌ای جز ساخت فیلادلفی حتی با دست خالی نبود در غیر این صورت باید فیلمنامه فیلادلفی را برای همیشه آرشیو می‌کردیم. من نمی‌توانستم از آرمانی که امام خمینی(ره) معرفی کرده، صرفنظر کنم. فیلمنامه به لحاظ محدودیت شدید بودجه از نسخه اولیه فاصله زیادی گرفت و کوچک و کوچک و کوچک‌تر شد تا جایی که مجبور شدم بیشتر داستان را در فضای بسته داخل تونل تعریف کنم و حتی شخصیت حمزه (احمد نجفی) را در طول فیلمبرداری به داستان اضافه کنم.
بودجه ناکافی باعث شد از بازیگران مطرح استفاده نکنیم
مرحوم سیف‌الله داد و استفاده ایشان از بازیگران عرب برای فیلم «بازمانده» توانست به خوبی خشونت و اشغالگری صهیونیست‌ها را روایت کند، چرا شما از بازیگران عرب‌زبان بهره نبردید که علاوه بر باورپذیر بودن شخصیت‌ها برای مخاطب ایرانی، مخاطب جهانی را هم با خود همراه کند؟
البته فیلم «بازمانده» در کشور سوریه و در زمان و شرایط ایده‌آل و بودجه کافی و با حمایت همه‌جانبه دوستان آن مرحوم که در واقع مدیران وقت سینما بودند، تولید شد. شاید آن موقع دغدغه‌ها بیشتر رنگ و بوی فلسطین و مبارزه با رژیم صهیونیستی را داشت! درصورتی که ما آنقدر به لحاظ بودجه در مضیقه بودیم که حتی نتوانستیم از بازیگران چهره و مشهور داخلی استفاده کنیم.
کارگردانی مشترک در سینمای ایران کمتر تجربه شده است، در این باره و تجربه کارگردانی با مجتبی اسدی‌پور بفرمایید. البته بعد از کار مشترک شما، کار افشین هاشمی و محسن قرایی را شاهد بودیم.
کارگردانی مشترک در ایران آنطور که باید شناخته شده نیست و تعریف و چارچوب مشخصی ندارد و بیشتر تابع سلیقه و تجربه‌های شخصی در فیلمسازی است. این روش به دو امدادی می‌ماند و به یک بار تجربه کردنش می‌ارزد.
سینمای ایران از قطار انقلاب عقب افتاده است
سینمای ایران چقدر باید به موضوع مقاومت مردم فلسطین بپردازد و شما به عنوان یکی از سازندگان فیلم «فیلادلفی» به سهم خود تا چه حد توانستید تجاوز صهیونیست‌ها به غزه را به نمایش بگذارید؟
در حالی که در تمام راهپیمایی‌های مردم، شعار حمایت از مردم فلسطین رکن قطعنامه‌ای است و حتی به ابتکار امام راحل روز قدس به صورت گسترده و جهانی برگزار می‌شود متاسفانه سینمای ایران برای آرمان‌های مردم مظلوم فلسطین و جبهه مقاومت و بیداری اسلامی کمترین وقت و انرژی و بودجه را می‌گذارد. اصولا سینمای ایران یک سینمای انفعالی و عقب‌افتاده از قطار سریع‌السیر انقلاب است؛ سینمای ارتجاعی به لحاظ نوع نگاه به روابط انسانی و سینمای شبه‌روشنفکری در جهت تکریم همه آنچه در سینمای غرب وجود دارد، بنابراین تا زمانی که سینمای ایران از جشنواره‌های برلین، کن و اسکار الگو (بخوانید دستورالعمل) می‌گیرد و چشم به دروازه‌های هالیوود دوخته است، چه انتظاری می‌توانید از این سینما داشته باشید؟ چشمان اشکبار کودکان غزه یا ناله‌های مادران فرزند مرده یا غیرت شهدای فلسطینی جایزه مادی ندارد، سیمرغ بلورین ندارد، چِک هم ندارد. در فیلادلفی سرباز اسرائیلی دیده نمی‌شود ولی اسرائیل با موشها، گازهای سمی، سربازان مصری و بمباران فسفری حضور وحشیانه‌اش را اعلام می‌کند. از این منظر فیلادلفی فیلم موفقی است ولی می‌توانستیم موفق‌تر عمل کنیم اگر در منگنه و استیصال قرار نمی‌گرفتیم و نزد مدیران غریبه نبودیم!
جلوه‌های ویژه فیلم (بخش مربوط به موشها)باورپذیری کمتری به مخاطب القا می‌کند. چقدر برای ساخت این بخش‌ها وقت صرف کردید؟
به عقیده من از عناصر برجسته فیلادلفی، جلوه‌های ویژه بصری آن است که بخش حمله موشها بالاتر از استانداردهای سینمای ایران است. یک تیم از جوانان خوشفکر این مملکت با مدیریت روانبخش صادقی، نزدیک به یک‌سال روی جلوه‌های بصری فیلم کارکردند که بیشتر وقت آنها صرف ساخت قسمت حمله موشها شد. تجربه‌ای که برای اولین بار در سینمای ایران صورت می‌گرفت اما در آخر دیپلم افتخار جای سیمرغ را گرفت.
شرایط تولید برای حضور در لبنان و فیلمبرداری فیلم در آن شرایط چقدر می‌توانست به فیلم کمک کند؟
در ابتدا ما چنین قصدی داشتیم و با رابط لبنانی که در تولید فیلم‌های ایرانی در لبنان کمک می‌کند تماس گرفتیم و جلسه‌ای هم در تهران با او داشتیم و حتی من به سامی یوسف برای اجرای یکی، دو ترانه برای فیلم ایمیل زدم اما در این راه با مانع بزرگی به نام پول مواجه شدیم. انتظار نداشتیم آنها با دسته‌چک از فیلادلفی حمایت کنند ولی حداقل این توقع را داشتیم که در این راه سخت و دشوار همراه ما باشند. فیلادلفی در زمان جولان فتنه‌گران و دادن شعارهای ساختارشکن علیه غزه و لبنان نوشته و در سکوت خبری ساخته شد. حتی ریزش چندباره تونل به خاطر برف و باران و مجروح شدن یکی از عوامل صحنه هم نتوانست این سکوت خبری را بشکند. لااقل به درد صفحه حوادث روزنامه‌ها که می‌خورد و اکنون در بایکوت خبری روی پرده است.
سینماداران تصمیم نهایی اکران را می‌گیرند
فیلادلفی که به موضوع خاص مقاومت مردم فلسطین می‌پردازد در شرایط بد اکران (آخرین ماه سال) روی پرده سینماها رفت، چرا در این شرایط فیلم را به نمایش گذاشتید؟
ساختار اکران فیلم در سینمای ایران به شکلی است که سینماداران تصمیم نهایی را می‌گیرند که چه فیلمی، در چه زمانی و در کدام سئانس‌ها به نمایش در بیاید. همین!
پروانه ساخت فیلم «شب منامه» را با موضوع بیداری اسلامی دریافت کردید برای ساخت آن فیلم چه برنامه‌ای دارید؟
فیلادلفی را زمانی نوشتم که فتنه‌گران شعار نه غزه، نه لبنان سر می‌دادند. برخلاف انتظار، سیمافیلم و حوزه هنری فیلمنامه را رد کردند. شبکه سحر پاسخ روشنی نداد و شبکه الکوثر فیلمنامه را بایگانی کرد! مشابه همین رفتار را هم با شب منامه کردند. پس از دریافت پروانه ساخت در مرداد 90، فیلمنامه را به فارابی ارائه کردم که در زمان لشگری‌پور، معاون فرهنگی وقت فارابی فیلمنامه رد شد. گفته شد که لشگری‌پور مخالف اصلی کمک به شب منامه بود. سه نسخه از فیلمنامه را شخصا تحویل دفتر رئیس حوزه هنری دادم که با تمام پیگیری‌های تهیه‌کننده پاسخ روشنی دریافت نکردیم. فیلمنامه شب منامه که در چهارمین جشنواره مردمی عمار در بخش فیلمنامه‌نویسی موفق به دریافت جایزه شد؛ تنها فیلمنامه موجود درباره انقلاب 3 ساله بحرین و بیداری اسلامی است که تاکنون تلاش برای تامین هزینه ساخت آن به نتیجه نرسیده است.