گردهمایی 4 نسل از نقاشان
«دیدار»، «قالیشویان مشهد اردهال» و «رقصی چنین میان میدانم آرزوست» اثر حبیب‌الله صادقی، «عاشورا» اثر ایرج اسکندری، «کلخوران» اثر صداقت جباری، «مسلخ عشق» و «خورشید بر نیزه» اثر غلامعلی طاهری، «شب دهم» اثر علیمحمد شیخی، «نماز امام علی با فرزندانش» و «ندامت حر» اثر کاظم چلیپا، «ذوالجناح» و «محرم» اثر رضا بانگیز، «روز عاشورا» و «شمایل» از صادق تبریزی، «مرد سوارکار در مراسم تعزیه» از رحیم ناژفر، «عاشورا» اثر جمشید حقیقت‌شناس، «تلاوت قرآن بر سر نیزه» اثر جواد نوبهار، 3 تابلو با عنوان «ظهر عاشورا» از محمدحسین ذبیحی، «خورشید در شب» اثر حسین یاقوتی، «آب زلال» اثر حسین خسروجردی و تابلوهایی با عنوان یکسان عاشورا از هنرمندانی چون فاطمه چاوشی‌نسب، آنه محمدتاتاری، علی ذاکری، مرتضی گودرزی، علی وزیریان، عبدالمجید قدیریان و... از جمله آثاری است که در نمایشگاه سوگ‌نگاره‌ها به معرض نمایش گذاشته شده است. علاوه بر اینها در این نمایشگاه آثار هنرمندان پیشکسوتی چون محمود جوادی‌پور، پرویز کلانتری، مرتضی ممیز، محمدحسین حلیمی، غلامحسین نامی، محمدباقر آقامیری، محمد تجویدی، عباس بلوکی‌فر و حسن اسماعیل‌زاده نیز به چشم می‌خورد. به طور کلی نمایشگاه دارای 3 بخش است که بخش نخست آن به آثار هنرمندان نقاشی خیالی‌ساز اختصاص دارد که با تکیه بر مفاهیم عاشورایی و به مدد پرده درویشی‌ها و آثار قهوه‌خانه‌ای در تصویر کردن واقعه عظیم کربلا نقش بسزایی ایفا کرده‌اند. حضور آثار نقاشان دهه 50-40 با این موضوع بخش دوم و ارائه آثار هنرمندانی که طی سال‌های اخیر با این مضمون به ارائه اثر پرداخته‌اند بخش سوم این نمایشگاه را تشکیل می‌دهد.
نقش خاطره
جمشید حقیقت‌شناس یکی از نقاشان حاضر در این نمایشگاه با اشاره به ارائه تابلوی «عاشورا» می‌گوید: من سال‌هاست مشغول کار کردن روی مجموعه عاشورا هستم و از این رهگذر توانسته‌ام چند تابلو را با این درونمایه تکمیل کنم که یکی از آنها در حال حاضر روی دیوار موزه هنرهای معاصر تهران و در جریان برگزاری نمایشگاه سوگ‌نگاره‌ها به معرض نمایش گذاشته شده است. این آثار در مجموعه عاشورا در واقع خاطرات من است که از سال‌های دور در ذهن من باقی مانده است.
ترسیم زوایای پیدا و پنهان عاشورا
وی اضافه می‌کند: آثاری که در مجموعه عاشورا ارائه کرده‌ام به نوعی یادداشت‌هایی است که برای یادآوری این خاطرات نوشته‌ام؛ خاطراتی که تصور می‌کنم بین تمام ایرانیان و افرادی که عرق و ارادتی نسبت به واقعه کربلا دارند وجود دارد و نکته اینجاست که همین خاطرات مشترک مخاطبان را به یکدیگر نزدیک می‌کند. زمانی که شروع به کارکردن این مجموعه نقاشی‌ها کردم، احساس اولیه‌ام این بود با پرسش‌هایی درونی درباره واقعه کربلا و قیام امام حسین(ع) روبه‌رو هستم که نیازمندم برای هریک از آنها پاسخی بیابم. این شد که تصمیم گرفتم در هر تابلو به زوایای پیدا و پنهان این واقعه عظیم بپردازم. روی این اصل است که معتقدم هر هنرمند به تنهایی سفارش‌دهنده اثر خود است و اینکه در چارچوب مفاهیم آیینی به خلق اثر می‌پردازد، می‌تواند پاسخی برای سوالات شخصی خود نیز بیابد. چنانچه من نیز طی تکمیل کردن این مجموعه به کشف و شهود پرداخته‌ام.
عجین شده در کودکی هر ایرانی
رضا بانگیز، هنرمند دیگر عرصه نقاشی با اشاره به اینکه اصلی‌ترین مولفه نمایشگاه سوگ‌نگاره‌ها، محرم و اتفاقاتی است که در محرم افتاده است، می‌گوید: محرم در ردیف مفاهیمی است که از کودکی با ما عجین شده و بخشی از زندگی هر انسانی را تشکیل می‌دهد اما اینکه چطور می‌توان چنین مفاهیمی را در نمایشگاه‌هایی از این دست به کارگرفت به خود نقاش بستگی دارد و به اینکه از چه زاویه دیدی به این مساله نگاه کند.
تجلی عاشورا در قالب هنر جدید
بانگیز خاطرنشان می‌کند: من از جمله کسانی بودم که همیشه در کودکی به دنبال دسته‌های سینه‌زنی راه می‌افتادم و اصلا عشق و علاقه‌ای در وجودم بود که در ماه محرم سیاه پوشیده و برای امام حسین(ع) عزاداری کنم. به بیان ساده‌تر، مفهوم عاشورا در وجود من با توجه به خاطرات کودکی در این زمینه نهادینه شده است. مساله‌ای که درباره هنر آیینی وجود دارد این است که امروز مشاهده می‌شود نقاشان صرفنظر از تصویر کردن این مضامین بر بوم نقاشی در قالب هنر جدید نیز به خلق آثار بدیعی پرداخته‌اند. چنانچه در قالب ویدئوآرت شاهد بروز آثار مطلوبی از هنرمندان بویژه جوان‌ترها بوده‌ایم.
ارائه اثر به مدد مکتب سقاخانه‌ای
صادق تبریزی، هنرمند نقاش و نقاشیخط در توضیح 2 اثر خود در این نمایشگاه که در قالب کلاژ ارائه شده‌اند، می‌گوید: تابلوی حضرت ابوالفضل از جمله آثاری است که برای شرکت در این نمایشگاه ارائه کرده‌ام. من این تابلو را در سال‌های پیش از پیروزی انقلاب اسلامی یعنی به طور مشخص در سال 1345 و با الهام از زیارتنامه‌ها و شمایل‌ها و همین‌طور مکتب سقاخانه‌ای کشیده‌ام و همان‌طور که در تابلو نیز مشاهده می‌کنید، زیورآلات نیز به این اثر افزوده‌ام. البته این تابلو طی سال‌های گذشته فروخته شده بود که من با زحمت بسیار و جست‌وجوی فراوان توانستم آن را دوباره پس بگیرم. همچنین در تابلوی شمایل نیز فارغ از وفادار ماندن به المان‌های مذهبی کوشیده‌ام مخاطب بتواند جان کلام را از این تابلو دریابد.
آنچه از دل برآید
تبریزی در پاسخ به این سوال که چطور می‌توان با استفاده از مفاهیم آیینی به ورطه تکرار و شعاری شدن نیفتاد نیز ادامه می‌دهد: این امر تا حدود زیادی بستگی به هنرمند دارد. نظر شخصی من این است، هنرمندی که علاقه و گرایش باطنی و ذاتی به تصویر کردن چنین مفاهیمی داشته باشد هرگز به تکرار و کلیشه نمی‌افتد، دلیلش هم این است آنچه از دل برآید لاجرم بر دل نشیند.
رویکردهای معاصر در آثار عاشورایی
مساله رویکردهای تازه در ارائه آثار آیینی- مذهبی مساله‌ای است که از سوی حبیب‌الله صادقی، هنرمند و مدیر سابق موزه هنرهای معاصر تهران مطرح می‌شود. او که در نمایشگاه سوگ‌نگاره‌ها با 3 اثر «قالیشویان مشهد اردهال»، «رقصی چنین میان میدانم آرزوست» و «دیدار» حضور دارد درباره آثار خود می‌گوید: من در این 3 اثر تماما به مدد رویکردهای معاصر به روایت مساله عاشورا پرداخته‌ام. به عنوان مثال در تابلوی «رقصی چنین میانه میدانم آرزوست» علاوه بر پرداختن به مساله عاشورا و واقعه جانسوز کربلا، رگه‌هایی از هنر انقلاب را نیز به آن اضافه کرده‌ام و حالت معاصرتری به این تابلو بخشیده‌ام.
ارائه اثر به مدد شیوه‌های تصویری
وی اضافه می‌کند: در واقع در هر 3 تابلو، زاویه دید تصویری جدیدی ارائه کرده و در هر 3 اثر معنی عاشورا را به نوعی متفاوت از دیگری متجلی کرده‌ام. برای من همواره این نکته حائز اهمیت بوده که بتوانم تمام مصداق‌های فرهنگی شیعه و عاشورایی را در قالب تصویر بیان کنم. در مجموعه کارهایی که ظرف 20 سال گذشته انجام داده‌ام ضمن ارادت داشتن به صحنه‌های عاشورا سعی کرده‌ام از بیان تصویری امروزی هم کمک بگیرم. این هنرمند درباره اثر «قالیشویان مشهد اردهال» نیز توضیح می‌دهد: فرهنگ عاشورا در این اثر کاملا مشهود است و در گستره عظیمی به نمایش گذاشته شده است. من صرفنظر از کار کردن در این وادی سعی کرده‌ام طی سال‌های اخیر به موضوع نشانه‌شناسی هنر عاشورا و انقلاب نزدیک شده و در ارتباط با این موضوع به ارائه آثار بعدی‌ام در آینده بپردازم.
تأثیرپذیری هنرمندان از مقوله عاشورا
از غلامعلی طاهری دیگر هنرمندی که در این نمایشگاه به ارائه اثر پرداخته درباره نقش مفهومی عاشورا در عرصه هنرهای تجسمی می‌پرسم، او در پاسخ می‌گوید: جامعه ایران سال‌هاست از فرهنگ شیعی و عاشورایی بهره می‌برد و این بهره‌گیری طبعا در حوزه فرهنگ و هنر نیز بی‌تاثیر نبوده است. چنانچه تا امروز شاهد بروز آثار درخشانی در این حیطه بوده‌ایم بویژه هنرمندانی که به عاشورا و نهضت امام حسین(ع) تعلق خاطر داشته‌اند و اصولا شیفته امام‌حسین(ع) هستند، می‌بینیم که بخشی از آثارشان ملهم از عاشورا بوده بویژه افرادی مثل ما که در خانواده‌های مذهبی به دنیا آمده‌‌ایم و همواره در مجالس روضه‌خوانی که در ایام محرم در منزلمان برپا می‌شده به شکل مکرر شرکت می‌کرده‌ایم این الهام گرفتن و تاثیرپذیری بیشتر به چشم می‌خورد. هنرمندان به طور طبیعی جنبه‌هایی چون عدالت‌طلبی، ظلم‌ستیزی، مقاومت و... را در آثار خود به نمایش می‌گذارند و با این عمل به تبیین برهه‌ای از یک واقعه تاریخی می‌پردازند. اگرچه تصور می‌کنم بهترین موضوعی که می‌تواند برای نقاشان دستمایه خلق اثر واقع شود، عاشوراست زیرا ابعاد مختلفی دارد که سلحشوری و عدالت‌طلبی و پیروز شدن حق بر باطل از جمله آنهاست.
نگاه‌های مختلف نقاشان
این سوال برایم پیش می‌آید که چرا در جریان تصویر کردن مفاهیم آیینی چون عاشورا تنها به ابعاد سوگواری این واقعه پرداخته می‌شود. طاهری اما با این سوال موافق نیست و می‌گوید: در نمایشگاه حاضر شاهد ارائه آثار 4نسل از هنرمندان نقاش هستیم و در هر یک از آثار این هنرمندان می‌بینیم که به ابعاد و وجوه مخصوصی از واقعه کربلا اشاره شده است، بنابراین نمی‌توان گفت هنرمندان از واقعه عظیم کربلا تنها بعد سوگواری کردن را وام گرفته‌اند بلکه آنها کوشیده‌اند با سرلوحه قراردادن اتفاقات دیگر که در کنار واقعه کربلا افتاده و همین‌طور دستمایه قرار دادن شخصیت‌های تاریخی آن برهه به فعالیت بپردازند و اتفاقا آثار درخشان و ماندگاری هم در این باره خلق کرده‌اند بویژه در آن بخش از نمایشگاه که آثار هنرمندان قهوه‌خانه‌ای و نگارگر به معرض نمایش گذاشته شده شاهد آثار نمادین، انتزاعی و همین‌طور نگاه‌های مختلف هنرمندان هستیم. اگرچه حزن و اندوه ویژگی تمام این آثار به‌شمار می‌رود و وقتی اسم عاشورا و حضرت زینب و امام حسین(ع) به میان می‌آید همواره یک غم درونی نیز همراه این آثار است اما از آنجایی که این واقعه ابعاد گوناگون دارد هنرمندان هم به شکل گوناگون در این باره کار کرده‌اند.
چیدمان نامناسب آثار
طاهری با انتقاد از نحوه چیدمان آثار در نمایشگاه سوگ‌نگاره‌ها می‌گوید: به نظر می‌رسد برای گردآوری آثاری متناسب با این موضوع باید پیش از این جست‌وجو و برای غنی کردن این نمایشگاه از آثار بیشتری از گنجینه موزه هنرهای معاصر نیز کمک گرفته می‌شد، ضمن اینکه چیدمان آثار باید بر اساس یک روند منطقی صورت بگیرد، به این ترتیب که مخاطب باید در بدو ورود به نمایشگاه با آثار هنرمندان نقاشی قهوه‌خانه‌ای و مینیاتور روبه‌رو می‌شد و بعد به آثار نقاشان دوره‌های بعد می‌رسید. در واقع ترتیب زمانی و قدمت نقاشان در این نمایشگاه رعایت نشده است. نکته دیگر اینکه جا داشت کارهای انتزاعی در یک سالن و کارهای روایی در سالن دیگری جای می‌گرفت و نوعی تفکیک در نمایشگاه انجام می‌شد.