علی فرزین فرد*:
جشنواره آثار تلویزیونی جام‌جم فرصتی را فراهم کرد تا بار دیگر آسیب‌شناسی تولید فیلم‌های تلویزیونی مطرح شود و هنرمندان و مدیران رسانه هر کدام از نظرگاه خود به بیان ظرفیت‌ها و محدودیت‌های تولید این آثار بپردازند. هنوز و همچنان، بسیاری از دستاندرکاران تولید تله‌فیلم و مدیران سیما، مشکل فیلمنامه را مهم‌ترین مشکل معرفی می‌کنند و در پی چاره‌جویی برای آن هستند. مشکل فیلمنامه به اذعان کارشناسان و منتقدان نه‌تنها مشکل جدی فیلم‌های تلویزیونی، بلکه معضل اساسی آثار سینمایی کشور نیز قلمداد می‌شود و بدیهی است تا حل نهایی این مشکل انتظار شکوفایی و درخشش کامل آثار تلویزیونی و سینمایی، انتظاری بیهوده است. در مقایسه‌ای مختصر و سریع بین روند فیلمنامه‌نویسی در کشورمان با کشورهای پیشرفته در حوزه سینما و تلویزیون، پاره‌ای از تفاوت‌های اساسی دیده می‌شود که شاید بررسی آنها بتواند راز عقب‌ماندگی فیلمنامه‌نویسی ما را آشکار و ما را برای رسیدن به استاندارد‌های بالاتر در این حوزه یاری کند. اولین تفاوت آشکار در فیلمنامه‌نویسی ما با فیلمنامه‌نویسی روز دنیا مبحث اقتباس است. اگر در کشور ما اقتباس کردن استثنا و اقتباس نکردن قاعده است در صنعت سینما و تلویزیون دنیا این نسبت عکس است. کافی است برای نمونه به فهرست یکصد فیلم پرفروش تاریخ سینما نظری بیفکنیم تا پی ببریم تعداد بسیار زیادی از این آثار دارای فیلمنامه‌های اقتباسی هستند. این امر در فیلم‌ها و سریال‌های تلویزیونی هم صدق می‌کند. معمولا هرگاه در سینمای ما مبحث اقتباس مطرح می‌شود عده‌ای بلافاصله با بیان این مساله که ادبیات داستانی ما دچار ضعف است و داستان کوتاه یا رمانی که قابلیت اقتباس سینمایی و تلویزیونی را داشته باشد، نداریم یا کم داریم، نسبت به امکان اقتباس ایجاد تردید می‌کنند. البته در صحت این ادعا جای گفت‌و‌گوی بسیار است اما حتی اگر این ادعا درست باشد باید به این نکته توجه کنیم که اقتباس صرفا از آثار ادبیات داستانی صورت نمی‌گیرد بلکه نمایشنامه‌ها، تئاترها، سریال‌های تلویزیونی و حتی اپرا و انیمیشن نیز می‌تواند منبعی برای اقتباس باشند. به عنوان مثال بسیاری از سریال‌های شاخص و ماندگار تلویزیونی که دارای داستان‌های قوی و جذاب و شخصیت‌های محکم و ماندگار بوده‌اند امروز می‌توانند محملی برای اقتباس‌های سینمایی و تلویزیونی به شمار بروند. مثلا به یاد بیاوریم سریال‌های «روزی روزگاری» یا «شب دهم» را که هنوز بعد از گذشت سال‌ها از پخش‌شان، شخصیت‌ها و حتی دیالوگ‌هایشان مورد توجه و علاقه مردم است و همین امروز نیز اگر این آثار مورد اقتباس واقع و تبدیل به فیلمنامه جدید تلویزیونی و سینمایی شوند، می‌توانند با استقبال فراوان مخاطبان روبه‌رو شوند، یا بسیاری از نمایش‌های برجسته‌ای که در طول این 3 دهه روی صحنه رفته‌اند قابلیت تبدیل به فیلمنامه‌های جذاب را دارند. اگر این مساله را پذیرفته‌ایم که فیلمنامه‌های ما دارای ضعف‌های جدی در ایده، روابط علی و معلولی و شخصیت‌‌پردازی هستند اقتباس از آثار برجسته ادبی یا نمایشی که قدرت خود را به اثبات رسانده‌اند تا حد زیادی می‌تواند درمانی برای این درد فیلمنامه‌نویسی ما باشد. معضل بزرگ دیگری که فیلمنامه‌نویسی ما از آن رنج می‌برد، مساله عدم انجام کار گروهی و کارگاهی است. به جرات می‌توان گفت امروز دیدن فیلم یا سریالی در دنیا که در تیتراژ آن نام یک نفر به عنوان فیلمنامه‌نویس بیان شده باشد امری بسیار نادر و دور از ذهن است. در برخی سریال‌های مشهور دنیا، تعداد نویسندگانی که مستقیما در امر فیلمنامه‌نویسی آن مشارکت داشته‌اند عددی دورقمی است! این در حالی است که در سیمای خودمان، گاهی شاهد سریال‌های
50 و 70 قسمتی بوده‌ایم که فقط یک نفر نگارش آن را به عهده داشته است! لازم به تاکید نیست که کار گروهی و کارگاهی تا چه حد می‌تواند در کاهش ایرادات و ضعف‌ها و افزایش کیفیت محتوایی و تکنیکی یک فیلمنامه موثر باشد. البته دلایل متعددی وجود دارد که انگیزه کار گروهی در حوزه فیلمنامه را در کشور ما کاهش می‌دهد که بررسی آنها در این مقال نمی‌گنجد اما توجه به این موضوع و تلاش برای زمینه‌سازی فیلمنامه‌نویسی کارگاهی و گروهی می‌تواند و باید در دستور کار تصمیم‌سازان این عرصه قرار بگیرد.نکته دیگری که باید مورد توجه قرار بگیرد مساله قطع ارتباط نویسنده با گروه تولید است که بسیاری از اوقات در تولیدات ما اتفاق می‌افتد، به این معنی که انگار جایگاه فیلمنامه‌نویس تا آنجاست که فیلمنامه کامل را تحویل تهیه‌کننده و کارگردان بدهد و بعد از آن فیلمنامه بسان موجودی بی‌صاحب و گوشت قربانی‌ای می‌شود که هر کسی هرگونه که بخواهد با آن برخورد می‌کند و در تغییرات بعدی و بازنویسی‌ها کمتر از نظرات و پیشنهادات نویسنده استفاده می‌شود، حال اینکه مسلط‌ترین شخص بر فیلمنامه‌ای نویسنده آن است و خود او می‌تواند به بهترین شکلی اثرش را بازنویسی کند و اشکالات آن را بزداید. این امر ناشی از جایگاه نازل و بی‌اهمیت فیلمنامه‌نویس در سینما و تلویزیون ماست که نشانه‌ها و قرینه‌های بسیاری برای آن متاسفانه موجود است. تلاش برای ارتقای جایگاه فیلمنامه‌نویس، مسلما به ارتقای جایگاه و کیفیت فیلمنامه منتهی می‌شود. امید است دستاندرکاران مدیریت رسانه با توجه به این نکات و با استفاده از فضای جشنواره جام‌جم برای حل مشکلات و حرکت از وضع موجود به سمت وضع
مطلوب بکوشند.
*فیلمنامه‌نویس