کار قبلی شما «آن مرد آمد» دفاع مقدسی بود. فیلم جدید هم دفاع مقدسی است، با این تفاوت که فیلم قبلی بیشتر به پیامدهای جنگ می‌پرداخت و این فیلم مستقيما وارد جنگ شده. اول می‌خواستم دیدگاه‌تان را درباره این ژانر بدانم و اینکه علت علاقه‌تان برای فیلمسازی در این ژانر چیست؟
اینکه چرا به سینمای جنگ علاقه‌مندم، مساله چندان پیچیده‌اي نیست. هركسی در زندگي گمشده‌اي دارد؛ گمشده من هم در دوران دفاع مقدس است. اواخر دوران جنگ بود که با خودم عهد کردم اگر زنده ماندم در این حوزه فعالیت داشته باشم و اگر قرار به رفتن باشد هیچ چیز بهتر از شهادت نیست.
مصاحبه را کمی شخصی‌تر کنیم، چند ساله بودید كه به جبهه رفتید؟
19 ساله بودم. سال 59 که جنگ شروع شد با یکی از دوستان (شهید مسیح ضیغمی) تصمیم گرفتیم به جبهه برويم؛ تقریبا 40 روز مانده به سقوط خرمشهر. آن موقع جنگ به صورت پارتیزانی اداره می‌شد و اعزام‌ها هنوز منسجم نشده بود چون نام و نشانی نداشتیم، به ما گفتند معلوم نیست شما کی هستید چون به هرحال منافقین در جبهه‌ها بودند، حق داشتند اعتماد نكنند. چند روزی در مسجد جامع خرمشهر مانديم. بعد آمدیم آبادان و بعد بازگشتیم اهواز که همین بازگشتن هم کلی ماجرا داشت که بماند. به ما گفتند اگر برادري خود را ثابت کنید، مي‌توانید به خط اعزام شويد. گفتند بروید داروهای بیمارستان خط مقدم را تخلیه کنید. ما قبول کردیم و همه داروها را در کامیون ریختیم. با چند نفر دیگر نشستیم روی بارها و راه افتادیم به سمت اهواز. موقعی که داروها را خالی می‌کردیم، صدای وزوزی کنار گوشمان رد می‌شد. ما فکر می‌کردیم پشه است! بعدها فهمیدم فشنگ است. 2 سال بعد در عملیات خرمشهر شرکت کردم، منتها منطقه عملیات ایذایی که منطقه فکه بود. چون خرمشهر 2 تا عملیات همزمان داشت؛ یکی خود منطقه خرمشهر، یکی فکه. ما در فکه بودیم. از سال 59 تا سال 64 جسته گریخته در جبهه شرکت داشتیم. این اواخر هم به سمت کارهای فرهنگی رفتم. جالب است كه در طول این سال‌ها حتی یک تیر هم شلیک نکردم! خط مقدم بودم، فرمانده گروهان هم بودم ولی یک‌بار هم شلیک نکردم تا اینکه سال 64 بيشتر درگیر کارهای فرهنگی و سال 68 هم وارد دانشگاه شدم.
با توجه به تجربه‌تان از جنگ و اینکه سینما هم خوانده بودید، خيلي طول كشيد تا فيلم اولتان را بسازيد.
قبل از اینکه وارد دانشگاه بشوم 2 فیلم کوتاه 16ميليمتري و یک فیلم ویدئویی ساخته بودم كه هر سه درباره دفاع مقدس بود. با این زمینه وارد دانشگاه شدم اما با ذهنیتی که قبل از آن داشتم کاملا تفاوت داشت. تفکر سکولار و شعار هنر برای هنر بر دانشگاه حاکم بود و نگاه این بود که هنر مقصد نهایی است و این با انگاره‌هایی که در طول جنگ و انقلاب آموخته بودیم تفاوت داشت. دانشگاه جز اندکی خاص مسائل فنی چیزی به ما نیاموخت. البته بیشتر فعالیت من در تلویزیون بوده و کلیپ‌های زیادی ساختم. چند سریال ساختم که خوشبختانه غالبا در حوزه دفاع مقدس بوده: «آواز پر جبرئیل، زمانی برای خاکستر، دولت عشق، ریشه در زمان و شهرآفتاب». من وظیفه خود می‌دانم در این حوزه کار کنم آن هم زمانی که متاسفانه خیلی از اساتید دیگر فیلم دفاع مقدسی نمی‌سازند.
البته نسل تازه فیلمسازان دوست دارند درباره دفاع مقدس فیلم بسازند ولی از طرف پیشکسوت‌ترها (نمی‌گویم مسؤولان) حمایت نمی‌شوند. این تلقی نادرستی است که فقط عده‌ای خاص محرم‌اند و مجازند در این حوزه فیلم بسازند. مگر فیلمساز جوان حتما باید جنگ را تجربه کرده باشد؟
اینکه فیلمسازان حتما باید جنگ را دیده باشند، تفکر نادرستی است. این نگاه غلط است. معتقدم کسی که می‌خواهد وارد حوزه دفاع مقدس شود، باید تفکر و روح حاکم بر دوران دفاع مقدس را درک کند. متاسفانه در این وادی آنقدر انحراف به وجود آمده که برخی تنها بخش خالی آن ظرف را می‌بینند. البته نمی‌توان کتمان کرد که هر جنگی تلخی‌هایی هم دارد ولی آنچه در دوران دفاع مقدس حاکم بود، روح زیبایی بود و مصداق جمله حضرت زینب(س) درباره کربلا «جز زیبایی چیزی ندیدم». شما کتاب «دا» را بخوانید، می‌بینید یک موقعیت سخت بر یک دختر 17ساله گذشته ولی وقتی کتاب تمام می‌شود، می‌بینیم لحظات زیبا کم نداشته. معتقدم فیلمسازان ما باید ابتدا این زیبایی را درک و بیان کنند بعد سراغ زشتی‌های جنگ بروند. الان چون نگاه حاکم بر سینمای دنیا نگاه ضدجنگ است برای رسیدن به آن پله‌های کاذب فرهنگی، مجبوریم بعضی چیزها را زیر پا بگذاریم و له کنیم.
اما خب نباید فراموش کرد که همه نمی‌توانند جنگ را یک‌جور ببینند.
بله، ولی نباید ارزش‌ها و زیبایی جنگ را فراموش کرد.
بپردازیم به «گلوگاه شیطان». ظاهرا شما 14 سال با این سوژه درگیر بوده‌اید.
در واقع نزدیک به 16 سال. 14 سال براي«آن مرد آمد» منتظر ماندم تا به سرانجام رسید. حالا اینکه چرا سراغ این فیلم رفتم، به تفکری که در خودم هست، بازمی‌گردد. لحظاتی در 8 سال دفاع مقدس وجود دارد که بیانشان کار ساده‌ای نیست. دفاع مقدس پر از درام سینمایی است. یادم هست آقای حاتمی‌کیا می‌گفت شما یک نفر را وسط میدان مین قرار دهید و رهایش کنید، ببینید چقدرخودش را بروز می‌دهد و شخصیت کامل می‌شود: ترسش، دلیری، اشک، آه و موقعیت. اين اوج شخصیت‌پردازی است. حالا حساب کنید در واقعیت چقدر از این موقعیت‌های دراماتیک در جنگ ما وجود دارد که می‌تواند دستمایه تولید اثر شود. حتی دفاع مقدس ژانرهایی طنز، پلیسی، ملودرام و ديگر بسترها را در خود دارد.
«گلوگاه شيطان» منبعث از همين موقعيت است؟
سال‌ها قبل حمیدرضا آشتیانی فیلمی ساخت به نام «اشک کوسه». بعد از خواندن خلاصه فیلم كه «يك شکارچی کوسه دچار مشکلی می‌شود»، در ذهنم موقعیتی شکل گرفت که اگر کسی یكسری اطلاعات از منطقه دشمن به دست آورده باشد و در راه بازگشت با کوسه‌ای برخورد کند و کوسه بخشی از اطلاعات را بقاپد و برود، چه اتفاقی می‌افتد؟ تا اینکه فیلم را دیدم وآنچه فکر می‌کردم در این فیلم وجود نداشت. این موجب شد شروع به تحقیق کنم. در تحقیقات متوجه شدم بهمنشیر و اروند منطقه‌ای است که کوسه داشته. بعد فهمیدم منطقه اروند فوق‌العاده دست‌نیافتنی است یعنی به لحاظ جغرافیایی به گونه‌ای است که اصلا امکان عملیات در آن وجود ندارد. علتی هم که اسم فیلم را «گلوگاه شيطان» نهادیم چون تمام ارتباط عراق با خارج از کشور براي دريافت امکانات جنگی در اين منطقه انجام می‌شد. حضور آمریکا كه نماد شیطان است را به گلوگاه اضافه كرديم و اينگونه اسم فيلم شكل گرفت. بعدا فهمیدیم که در این منطقه به هیچ عنوان امکان عملیات نیست. همه اینها دست به دست هم داد و ما متوجه شدیم که می‌توانیم قصه‌ای را بر اساس واقعیت طراحی کنیم؛ منتها نه از خود عملیات، از شناسایی عملیات لذا درباره طراحی عملیات شناسایی تحقيق كرديم و فهمیدیم چه خاطرات عجیبی فرمانده‌ها تعریف کرده‌اند. بعد با فرماندهان عملیات والفجر 8 ارتباط گرفتیم. چیزی نزدیک به 6 ماه تحقیقات کردیم و نزدیک به یک سال و نیم هم طول کشید تا فیلمنامه آماده شود. سال 74 فیلمنامه تصویب شد و به سرعت پروانه ساخت گرفت ولی در مرحله ساخت، دولت اصلاحات حاکم شد و به خاطر طرز نگاهی که به سینمای دفاع مقدس داشت، جلوی ساخت فيلم را گرفتند. از همین طرز تفکر غلط هم سینمای ما لطمه زیادی خورد که هنوز اثراتش هویداست.
اطلاعاتي كه کوسه مي‌بلعد، واقعا رخ داده یا تخیل فیلمساز است؟
در این منطقه کوسه فراوان بوده اما شکل این داستان تخیل است. برای نخستین‌بار یک حیوان در فیلم سینمایی نقش دارد. کار خیلی سخت بود ولی از خدا می‌خواهم توفیق ساخت فیلم دفاع مقدسی را از من نگیرد.
کشورهای اروپایی و حتی هالیوود بعد از این همه سال درباره جنگ جهانی فیلم می‌سازند. اتفاقا فیلمسازان مطرح‌شان هم این کار را می‌کنند و هر بار زاویه‌ای تازه از جنگ نشان می‌دهند اما در کشور ما انگار حکایت دارد به گونه‌ای دیگر رقم می‌خورد؛ آنهایی که شناسنامه جنگ هستند از این وادی دور افتاده‌اند.
غرب بویژه آمریکا به بهانه اینکه اتفاقی مثل جنگ جهانی دوباره رخ ندهد وارد کشورهای مختلف شده‌اند و در کشورهای درگیر جنگ حضور پیدا می‌کنند به این بهانه که هیتلر شکل نگیرد، موسولینی و استالین شکل نگیرد و بر‌اساس همین نگاه فیلم می‌سازند مثل «فهرست شیندلر»، «دشمن پشت دروازه» و «خط سرخ». این نشان می‌دهد آنها به اين رسیده‌اند که باید از طریق سینما كار خود را توجیه کنند. متاسفانه برخی فیلمسازان ما این بصیرت را از دست داده‌اند و فکر می‌کنند اگر وارد سینمای جنگ شوند، سفارشی‌سازی کرده‌اند. این بهانه است. علت واقعی این است که آن فیلمساز موقعیت و ارزش واقعی جنگ را درک نکرده. مطلب دوم اينكه حوزه سینمای دفاع مقدس چون حوزه سختی است، فيلمسازها بيشتر ترجيح مي‌دهند سراغ فیلم آپارتمانی بروند.
یعنی مشکل فیلمساز است؟
بخشی بله، از این طرف خود مسؤولان هم بی‌تقصیر نیستند که شرایط تولید سینمای جنگ را مهیا نمی‌کنند تا جوان خوشفکر و خلاق را وارد این عرصه کنند. راه‌ها را بسته‌اند و قسمتی را هم که باز گذاشته‌اند به گونه‌ای است که اگر طرف بخواهد وارد سینمای جنگ شود یا سینمای ضدجنگ را مطرح می‌کند یا حاشیه‌ها و تبعات جنگ را نشان می‌دهد. نمی‌گویم این بد است اما همه جنگ این نیست. از طرفی خود فیلمسازان هم مقصرند. شما نگاه کنید به نحوه اکران فیلم‌های دفاع مقدسی؛ مافیایی هست که اصلا اجازه اکران فیلم‌ها را نمی‌دهد. چرا فیلم آبرومند و پربازیگری مثل «آن مرد آمد» هنوز اکران نشده؟! از آن طرف ما از بازیگری برای «گلوگاه شیطان» دعوت کردیم که نیامد. بعدا فهمیدیم با دستمزد چند برابر در فیلمی آپارتمانی بازی کرده. اینها را هم نباید فراموش کرد. متاسفانه «مافیا» سینمای دفاع مقدس را رها نمی‌کند.