چگونه گفتن مهم است
داوود غفارزادگان، نویسنده‌ای که آثار متعددی در حوزه انقلاب و دفاع مقدس دارد، پرداختن به این موضوع را بجا و مناسب می‌داند و می‌گوید: از آن جهت می‌گویم موضوع بجایی است که خود جنگ ذاتا بيشترين صدمه را به كودكان و زنان مي‌زند و اين مساله انكارناپذير است. بيشترين صدمه و آسيب را نوجوانان مي‌بينند. آنها پدر و مادر و خانواده‌هايشان را از دست مي‌دهند، پس چگونه مي‌توان اين واقعيات را به آنها نگفت.
او که خود در گردآوری و تدوین کتاب شب‌هاي بمباران مشارکت داشته، ادامه می‌دهد: این کتاب در واقع جنگ به روایت بچه‌هاست. در این کتاب بچه‌ها خاطرات خود را از بمباران به رشته تحرير درآورده‌اند. اول در روزنامه اعلام شد بچه‌ها خاطراتشان را از بمباران‌های شهرشان بنويسند و بفرستند. آنهايي كه جذاب‌تر و خواندني‌تر بود در 22 دفتر به چاپ رسيد و به زبان انگليسي هم ترجمه شد. خيلي از واقعيت‌هاي جنگ از زبان بچه‌ها گفته شده و در نقاشي‌هاي آنها آمده است. در همه‌جاي دنيا معمول است که واقعيت‌هاي جنگ به صورت داستان براي بچه‌ها گفته مي‌شود. این نویسنده تاکید می‌کند: اما چگونه گفتن بسيار مهم است. اينكه تنها به توصيف كشتن، كشته شدن و تصويرسازي از خون و تير بپردازيم کمی غیرمنطقی و نادرست است. بعد از جنگ و حين جنگ چنين داستان‌هايي بسيار نوشته شده اما وظيفه ادبيات و هنر تاريخ‌نگاري نيست. آن كار تاريخ‌نگاران است، نه نویسندگان و هنرمندان. بايد از زاويه انساني به مساله نگاه كرد و اين تنها در صورتي است كه نويسنده دغدغه داشته باشد. در این حوزه كار سفارشي به هيچ عنوان جوابگو نيست. صدمه‌اي كه كار سفارشي در طول اين سال‌ها به ادبيات و سينماي دفاع مقدس زده از منفعت آن بيشتر است.
آن 13 نوجوان
ابوالقاسم تختي يكي از 13 دانش‌آموز بازمانده شهرستان بيجار است كه در سال 1361 به جبهه‌هاي جنوب اعزام شده است. از آن 13 نفر 7 تن به شهادت رسيدند و مابقي دانش‌آموزان رزمنده اسير و جانباز شدند. وي می‌گوید: روايت ما 13 نفر قسمتي از هزاران روايتي است كه در دوران دفاع مقدس در جاي‌‌جاي كشور ما به وقوع پيوست؛ جواناني كه 17 سال بيشتر نداشتند ولي در برابر انقلاب احساس وظيفه كردند و خود را مقيد به اداي تكليف دانستند. تختي می‌افزاید: روايت ما
13 نفر روايت دلاورمردي‌ها و از خودگذشتگي دانش‌آموزان مدرسه آيت‌الله طالقاني بود كه از همه علائق خود، از خانواده و ادامه تحصيل گذشته و به جبهه رفتند. اغلب آنها شاگردان ممتاز مدرسه خودشان بودند اما برايشان مهم‌ترين مساله عمل به فتواي امام خميني(ره) بود. این واقعه و دیگر وقایع دفاع مقدس باید برای نوجوانان امروز روایت شود تا آنها بدانند که همسن و سال‌هایشان در دوره جنگ چگونه مردانه ایستادند و از کشور دفاع کردند.
به زبان نسل امروز حرف بزنیم
سيدقاسم ياحسيني اما در این باره معتقد است: اگر ما مي‌خواهيم ارزش‌هاي دفاع مقدس را از نسل گذشته به نسل فعلي منتقل کنيم، بايد موضوع را با باورها، زبان، ايده و نگاه جوانان امروز مطرح کنيم. او درباره ادبيات دفاع مقدس و چگونگي به‌روز کردن آن براي نسل امروز می‌گوید: فکر مي‌کنم يکي از مشکلات هنر و ادبيات دفاع مقدس ما در سال‌هاي اخير، درک نکردن زبان و روحيه نسل جوان است. ما مي‌خواهيم با زبان خودمان براي نسل جديد سخن بگوييم که اين مساله سبب تفاوت بين ما و آنها مي‌شود. بيان کردن ارزش‌ها و مقدسات به زبان نسل جوان کاري بسيار سخت اما فوق‌العاده نتيجه‌بخش است. در يک کلام، دفاع مقدس را بايد با نگاه، زبان، باور و ايده امروزي جوان امروز روايت کرد تا مقبول واقع شود. او که خود نویسنده شناخته‌شده‌ای در حوزه دفاع مقدس است درباره عملکرد نويسندهها در اين حوزه می‌گوید: فکر مي‌کنم اگر بخواهيم به صورت آماري عملکرد نويسندگان دفاع مقدسي را در اين حوزه بسنجيم، 10 درصد نويسندگان در اين باره توفيق يافته‌اند و 90 درصد آنها با همان واژگان و نگاه‌هاي ديروز مي‌نويسند. به همين دليل است که کتاب‌هايشان نه خواننده دارد و نه به چاپ‌هاي بعدي مي‌رسد. البته اين مهم نيست که نويسندهها به چه سبکي مي‌نويسند؛ مهم اين است که نگاه امروزي باشد. نگاه امروزي با نگاه قدسي و عرفاني که در سال‌هاي بعد از جنگ داشتيم، متفاوت است و خيلي از خط قرمزهاي فرضي و ذهني ما ديگر وجود ندارد.
فاصله نسل‌ها یک حقیقت است
حامد محقق بر این باور است که روايت دفاع مقدس از زاويه جريان‌هاي روز و ملموس زندگي جذاب است. این شاعر دفاع مقدس در حوزه کودک و نوجوان می‌گوید: شعر دفاع مقدس در بسته‌اي ندارد که کسي بخواهد آن را براي ديگران باز کند. اين حوزه مسيري گسترده و فراخ روي شاعران دارد. شعر کودک و نوجوان دفاع مقدس از تنوع موضوعي و محتوايي خوبی برخوردار است که باید مورد توجه شاعران باشد. اين شاعر برگزيده هجدهمين کنگره سراسري شعر دفاع مقدس می‌افزاید: کودکي که شعر دفاع مقدس را در دهه اول جنگ مي‌خواند، به واسطه مشاهده جنگ و بمباران و حضور در پناهگاه‌ها، آن اشعار را درک مي‌کرد اما خاطرات در سال‌هاي بعد از جنگ کمرنگ شد و اکنون کودکان و نوجوانان و جوانان ما هيچ تصوري ندارند. نويسندگان و شاعران و هنرمندان عرصه دفاع مقدس باید به فاصله بين نسل جديد و دوران کودکي خودشان توجه داشته باشند زيرا اين موضوع یک حقيقت است. البته در سال‌هاي اخير کتاب‌هاي جشنواره کتاب سال دفاع مقدس را خوانده‌ام و ديده‌ام كه شاعران به زبان مناسبي براي مخاطبان دست پيدا کرده‌اند. محقق يادآور می‌شود: کودک امروز همچنان با بعضي تاثيرات وقايع جنگ روبه‌رو است. اگر قصد روايت دفاع مقدس را براي آنها داريم، بايد از زاويه مسائل و جريان‌هاي ملموس زندگي وارد شويم و بگوييم تا جذابيت داشته باشد.
جور دیگر باید دید
محمدرضا بايرامي اما جور دیگری به این موضوع نگاه می‌کند و می‌گوید: در ظاهر مساله، در وهله اول به نظر مي‌رسد جنگ و ادبيات نوجوانان نسبت ضعيفي دارند و به خاطر ناملايمات و خشونت‌هايي كه در جنگ است از هم بيگانه‌اند اما اين ظاهر قضيه است و نحوه نگاه نويسنده در اين بين داراي اهميت است و نويسنده با نگاه خود مي‌تواند از اين مانع عبور كند هرچند به اعتقاد من اصلا مانعي مطرح نيست. او ادامه می‌دهد: خود من توانستم اين نسبت را در «عقاب‌هاي تپه 60» به تصوير بکشم و داستاني از جنگ براي نوجوانان تحرير كنم كه البته خيلي از افراد عليه آن صحبت كردند كه چرا به جنگ از اين زاويه نگاه شده؛ در آن بازي كردن هست و تصويري از افرادي كه از جنگ مي‌ترسند اما گذشت زمان نشان داد نگاه از همين زاويه مي‌تواند براي نوجوانان جذاب‌تر بوده و آنها را به روايت دفاع مقدس علاقه‌مند كند. اشكال هم همينجاست كه فكر مي‌كنيم ادبيات دفاع مقدس يعني به تحرير درآوردن خط مقدم، كشتار و خشونت‌ها، در صورتي كه در كتاب «مادر» نوشته وركوا، نويسنده ايتاليايي نگاهي بسيار واقعي و البته لطيف به جنگ شده و به پيامدهاي جنگ توجه شده است، بنابراين نوع نگاه مشكل را حل مي‌كند. من شخصا هيچگاه منافاتي در اين 2 حوزه نديده‌ام و در همان خشونت خط مقدم زندگي را در جريان مي‌بينم كه مي‌تواند با مخاطب نوجوان ارتباط برقرار كند. اگر به پشت جبهه كه زندگي خانوادگي جريان داشته، بياييم مطلقا به مشكل برنخواهيم خورد اما عده‌اي عادت كرده‌اند از يك زاويه خاص و يك محدوده خاص به جنگ توجه كنند، در صورتي كه مي‌توان به مسائل بسيار فجيع نيز پرداخت.