علیرضا پورصباغ: در چند شماره قبل به کمیک «کاپیتان آمریکا» (محصول 2011 ) پرداختیم، البته این نحوه پرداخت به صورت کاملا هدفمندی انجام شده است. خردادماه سال آینده «انتقامجویان» تولید خواهد شد که اسطوره‌های مارولی را که به مرور آنها خواهیم پرداخت با یکدیگر ترکیب کرده است. یکی از این اسطوره‌هایی که در فیلم انتقامجویان حضور خواهد داشت ثور (یا با تلفظی دیگر تور) است؛ خداوندی دروغین از اساطیر باستانی اسکاندیناوی که توسط استن لی (از مدیران فعلی مارول) به دنیای کمیک‌ها آورده شده است. امروز اقتباس از کامیک‌ها محصولات اصلی و ویترین اصلی هالیوود را شامل می‌شود و البته نکته مهم‌تر این است که هالیوود امروز به شیوه دوران جاهلیت ابراسطوره‌ها و ابرخدایگان دروغین را از پوشه ایلیاد و ادیسه هومر بیرون آورده است که نتیجه‌اش به تولید آثاری همچون نبرد تایتان‌ها، «پرسی جکسون، دزد صاعقه» ختم می‌شود اما پروژه خداسازی در هالیوود به صورت و گونه‌های دیگری در حال انجام است و به چنگ اندازی در اساطیر یونانی (هلنیسم) ختم نمی‌شود بلکه این سلوک بصری و ضدایدئولوژیکی به صورت‌های گوناگونی در حال انجام است. اسطوره‌های چین و اسکاندیناوی حتی ایرانی نیز بری از این سیر در پیش رو هالیوود نیستند.
ثور، خدای رعد و برق با پتکی آهنین به دست، سرعتی مافوق نور، مسافر زمان با کمربندی تسخیرناپذیر است که هیچکس تاب ایستادن در مقابلش را ندارد. ثور از اساطیر آلمان، بریتانیا و اسکاندیناوی محسوب می‌شود؛ خدایی دروغین که به غرور و نخوت در بین اساطیر شهره است. استن لی سال 1962 در دنیای کامیک‌ها این شخصیت را در کتاب کمیک سفر به دنیای اسرارآمیز وارد کرد اما چیزی نگذشت تا با کامل شدن ویژگیهای ثور کتابی جداگانه برای او منتشر کردند. اسطوره‌پردازی و شمایل‌نگاری اسطوره‌ها در واقع فنی است که آنگلوساکسون‌ها سینه به سینه از شکسپیر به ارث برده‌اند. کنت برانا (کارگردان آخرین ورسیون هملت) به دلیل ریشه انگلیسی- اروپایی‌اش و آشنایی با این اساطیر مامور ساخت فیلم ثور شد و فانتزی دیگری از کمپانی مارول را به تصویر کشید. عمق بخشیدن به این قصه اساطیری و افزودن جنبه‌های شکسپیرینی قصه به خاطر سابقه تئاتری کارگردان سبب ساختن ورسیونی وفادارانه و سینمایی شده و اسطوره‌پردازی برانا به شیوه هملت و هنری پنجم صورت پذیرفته است. این فیلم را ناشر کتاب‌های مارول تولید کرده است و تهیه‌کننده اصلی فیلم استن لی (نویسنده و خالق آیرون من، اسپایدرمن و مجموعه ایکس و...) سهم بزرگی در شکل دادن به فرهنگ عامه قرن بیستمی مارول دارد. این فیلم با حضور ستاره‌های هالیوودی همچون ناتالی پورتمن و آنتونی هاپکینز ترکیب هنر و زیرکی تجاری سازندگان را نشان می‌دهد. برانا برای تصویر این شبه‌اسطوره به دانش شکسپیری خود رجوع کرده است، ضمن اینکه باید یادآوری کرد «ثور» نخستین فیلم تجاری عظیمی است که کنت برانا کارگردانی کرده است.
در این فیلم حماسی– ماجرایی ثور طبق الگوهای اساطیری، قادر جنگنده- افسانه‌ای است که با چکشی سحرآمیز در دوردست‌های کائنات در سرزمینی به نام آسگارد، با بی‌مبالاتی خاص قدرتمندانه و پرنخوتش به جنگی باستانی با اهریمن می‌رود اما خدای دروغین اودین- پدر- از تخطی خدای دروغین پسر- ثور- سخت آشفته می‌شود و او را به کره زمین تبعید می‌کند و ثور از ایالت نیومکزیکو سر درمی‌آورد. دلیل اخراجش از آسگارد غرور و نخوت او است، وی در برخورد با زمینیان تبدیل به قهرمانی خنثی می‌شود كه باید برای نجات اودین از چنگال برادر خبیثش- لوکی- قدرتش را به دست آورد. در این رجوع به کره زمین ثور عاشق دخترکی آنگلوساکسون به نام جین فاستر (ناتالی پورتمن) می‌شود اما لوکی برای نابودی ثور و به قدرت رسیدن آسگارد نیرویی اهریمنی را برای نابودی وی به کره زمین می‌فرستد. در این فیلم ناتالی پورتمن نقش دختری زمینی را بازی می‌کند که دلبسته ثور می‌شود و عشق او به این شخصیت کمک می‌کند که از نخوت و غرور دست بردارد و این عشق برایش استحاله‌ای را رقم بزند. شخصیت محوری «ثور» چالشی مهم با مبانی توحیدی است، این چالش در زنده کردن این ابراسطوره جعلی سهم بسزایی دارد، زنده کردن دنیایی با عناصر تخیلی– فضایی و داستان اسطوره‌ای که توازن ذهنی و گرایشات توحیدی کاربر را تخطئه می‌کند.
شکسپیر بزرگ‌ترین سارق تاریخ است که بسیاری از سوژه‌هایش را به صورت مستقیم از اساطیر یونانی برداشت کرده و طبیعی است میراث‌دار شکسپیر– برانا- الگوی روایی اغلب فیلم‌هایش را از شکسپیر گرفته است و می‌تواند قصه‌های اساطیری را بهتر به تصویر بکشد. مسلما برخورد کنت برانا با ستون فقرات داستان کاملا شکسپری است. غیر از اختلاف خانوادگی ثور مهم‌ترین بخش این فیلم است که به برجسته شدن نوع روابط پرسوناژها به سیاق شکسپیری نیازی مبرم دارد، در این طراحی چیدمان روابط پرسوناژها، کارگردان به همان ذخیره شکسپیری‌اش مراجعه می‌کند و اتفاقا این طرز برخورد عاملیت و چالش دراماتیک فیلم را سبب می‌شود و ماحصل باروری چالش‌های دراماتیک خانوادگی است.
از جنبه‌های شکسپیری این فیلم باید به رابطه میان پدر با پسرانش و جدال میان پسران اشاره کرد. رابطه پیچیده پدر‌ها و پسرها که برانا تصویر می‌کند کلیت قصه را از شکل فانتزی‌اش به دنیای واقعی نزدیک می‌کند. نکته جالب توجه دیگر غیر از سبک شکسپیری کارگردان، دکوپاژهای وسترن در اغلب نبردهای فیلم است. در شهری نصفه و نیمه در ایالت نیومکزیو دوئل انتهای ثور با آن هیولای اعزامی از آسگارد با دکوپاژ و میزانسن‌‌های وسترنی برداشت شده است. در واقع اغلب نبردهای فیلم با چنین دکوپاژهایی بسته شده است. واقعا چه ملغمه‌ای! داستانی اساطیری از اسکاندیناوی، زبان فیلم آنگلوساکسونی، محصول هالیوود، اسلوب روایت شکسپیری و دکوپاژهای وسترنی. در بدنه این درام ماجرایی فرصتی فراهم می‌شود تا یک قهرمان خطاکار ابرقهرمان برشمرده شود. ثور قدرت‌های ماورائی‌اش را از دست می‌دهد و همچون انسانی عادی این فرصت فراهم می‌شود که داستان بازیابی شخصیت این قهرمان خط قصه اصلی را دربرگیرد، یعنی تغییر موقعیت قهرمان از 3 جنبه بدنه درام را پیش می‌برد که در برگردان یک کمیک مارولی ترفند فوق‌العاده‌ای به شمار می‌رود. بازسازی این شخصیت با الگوی کلیشه عشق صورت می‌پذیرد.
اگر سابقه این فیلم را بدانیم به بهتر شناختن این فیلم کمک می‌کند. ثور، خدای رعد و برق در نظام اسطوره‌ای خدایان نورث خدایی چکش به دست است که بر رعد و برق و توفان نظارت دارد و از طرفی نماینده باروری، شفا و حراست از نوع بشر به شمار می‌رود. این خدا در اساطیر آلمانی و انگلیسی باستان ریشه دارد اما ریشه اصلی‌اش در ادیان هند و ایرانی است. این اسطوره در دوران کهن اسکاندیناوی زاده شد و تا عصر وایکینگ‌ها ادامه یافت. البته این پروژه خداسازی و جعل این اسطوره در همان دوران با هدف جلوگیری از پیشرفت مسیحیت در شمال اروپا بویژه اسکاندیناوی صورت پذیرفت.
پایتخت جهان غرب که امروز از یونان باستان به آمریکای شمالی هجرت کرده این خدای دروغین را که در کتب اساطیری به حراست و پاسبانی از مردم شهره است، مصادره می‌کند و مصادره کردن خدایان دروغین باستانی یعنی آوردن آنها به کتب فانتری– کمیک؛ به همین دلیل روایتی که در این فیلم به چشم می‌آید شباهت فراوانی به سوپرمن دارد که از سرزمین خودش رانده شده و به کره زمین می‌آید، حتی بروز دادن عشق افسانه‌ای‌اش به جین فاستر (پورتمن) نیز شباهت‌های فراوانی با سوپرمن دارد. نقطه اشتراک این شباهت‌ها این است که ثور مثل سوپرمن (در یکی از مجموعه‌هایش) عشق افسانه‌ای‌اش را ترک می‌کند و به یک آدم خنثی تبدیل می‌شود، حتی رگه‌های طنز- کمدی این فیلم تاحدودی شباهت به سوپرمن دارد. بعد از سال‌ها تحقیق درباره اسطوره‌های کمیک به این باور رسیده‌ام که پروژه خداسازی با سبک و سیاق ابرقهرمانی با این فضاهای نزدیک و مشابه به تخطئه توحیدی منجر می‌شود و آنچه مدنظر خالقان چنین آثاری است تکثری ضدتوحیدی با اشکال مختلف است.
در ادیان ابراهیمی یک نقل مشترک وجود دارد مبتنی بر اینکه کره زمین جایگاهی برای آزمایش انسان است و ثور به راحتی این مفهوم در لایه‌های زیرین این درام قرار دارد. متواضع شدن و فروتن شدن شخصیت پرنخوت ابرقهرمان– ثور- در اثر تماس با آدم‌های فانی کره زمین صورت می‌پذیرد. شخصیت ثور آماده می‌شد برای گرفتن تاج و تخت آسگارد تا جای پدر پیرش بنشیند اما دشمن شیطانی این امکان را از او می‌گیرد و او به کره زمین می‌آید تا از آزمایش انسانی سربلند بیرون آید.
در فیلم «ثور» موقعیت‌نگاری از آسگارد به عنوان عالم بالا با حیله و مکری کاملا ماتریالیستی صورت پذیرفته است. در چنین آثاری که خداوندگان دروغین تصویر می‌شوند، سازندگان تمام تلاش خود را به کار می‌گیرند تا با زرق و برق دادن به جهان ماورا، عالم فرازمینی در ذهن مخاطب کاملا ماتریالیستی تصویر شود و شباهت سرزمین آسگارد با همه زرق و برقش به ناکجاآبادهای «هری پاتر» و «خداوند حلقه‌ها» شباهت دارد و نکته مهم‌تر این است که چنین خداوندگاران دروغینی- با زره‌پوش و چکش- معمولا با اشتیاق‌های انسانی تصویر می‌شوند تا رگه‌هایی از اصالت انسانی در نوع خدانگاری هالیوود با مایه‌های اومانیستی
مشهود باشد.
ایرانیان باستان مطابق اوستا، کتب پهلوی و شاهنامه خویشتن را برادران سلم و تور (سکاها- سرمت‌ها و گِت‌ها) به شمار می‌آوردند. زبان لیتوانی خویشاوندی بارزی با زبان‌های هندوایرانی دارد. اسلاف اینان باید از نواحی واقع در شمال تراکیه بدان سو رفته باشند؛ احتمالا همان گت‌های سمت شمال تراکیه (شرق بالکان در کنار قسمت سفلای رود دانوب) که حدود اوایل قدرت‌گیری یونانیان از آن ناحیه ناپدید شده‌اند. نام گت‌ها در اساطیر اسلامی در شمار اقوام معدوم جتیس (بز کوهی) قید شده است. در زبان لیتوانیایی جئوتیس به معنی گاو (به لغت عام اوستایی به معنی ستور) است. ریشه نام لیتوانی در زبان خودشان از ریشه لیِت (به معنی باران) است لذا اینان پرستنده ایزدی به نام ثور (تور) در مقام ایزد رعد و برق و دام‌ها بوده‌اند که در زبان تراکیایی و آسیای صغیری به معنی گاو نر (سمبل نیرومندی) و نیرومند بوده است. نام این خدا به هیات تور به اسکاندیناوی رسیده است؛ با 2 بز کوهی‌اش و کلاهخود دارای شاخ گاو وی. نام‌های خدا- رهبر اساطیری گت‌ها که هرودوت بیان کرده در ریشه لیتوانیایی آنها سالموکسیس (چرم شاه = پادشاه سرزمین چرم یعنی تراکیه) و گبلِ ایزیس (خدای حامی دام‌ها) است که درباره همان خدای ثور (تور) هستند. این همان خدای ایشان است که هرودوت می‌گوید وقتی ایشان هنگام رعد و برق به طرف آسمان به سوی وی تیر شلیک می‌کنند و جز این خدا، خدای دیگری نمی‌پرستند. این مردم خود را غیرفانی می‌پنداشتند. اینان برای فرستادن سفیری به نمایندگی پیش سالموکسیس، با پرتاب کردن او روی نیزه‌ها وی را پیش این خدایشان می‌فرستادند.
ثور یا Thor خدای دروغین آذرخش در اساطیر اسکاندیناوی، پسر اودین و یورد و یکی از قدرتمندترین خدایان دروغین است. او با سیف، یکی از الهگان باروری ازدواج کرده است ولی با ماده‌غولی به نام یارسانکسا به معنی قمه آهنی نیز رابطه دارد و حاصل این رابطه 2 پسر به نام‌های ماگنی و مودی و دختری به نام ثراد است. تیالفی، قاصد خدایان، همدم و خدمتگزار ثور است. ثور را معمولا به صورت مردی قوی‌پیکر با ریش قرمز و چشمانی درخشان تصویر کرده‌اند. با وجود ظاهر نه‌چندان دوستانه، پرستش ثور به عنوان نگهبان و حامی خدایان و انسان‌ها در برابر نیروهای شر بسیار رایج بوده است. محبوبیت و رواج پرستش ثور حتی از پدرش یعنی اودین نیز بیشتر بود زیرا او برخلاف اودین خواستار از جان‌گذشتگی انسان‌ها نبود. در معبد مخصوص ثور به نام معبد اوپسالا (که در سال ۱۰۸۰ میلادی ویران شده و به جای آن یک کلیسا ساخته شد!) ثور و اودین که در سمت راست او ایستاده بود را به تصویر کشیده بودند. وایکینگ‌ها اعتقاد داشتند زمان توفان‌های صاعقه، این ثور است که در آسمان‌ها سوار بر ارابه‌اش که توسط 2 بز به نام‌های تانگریسنی و تانگنوست کشیده می‌شود حرکت می‌کند و هر بار که پتک معروفش، میولنیر را پرتاب می‌کند صاعقه به وجود می‌آید. ثور برای استفاده از این پتک، دستکشی به نام مگینگیارد به دست می‌کند که قدرت بسیار زیاد او را 2 برابر می‌کند. ثور در قسمتی از آسگارد به نام ثرادهایم (یعنی محل اقتدار) تالاری به نام بیلسکیرنیر دارد. بزرگ‌ترین دشمن ثور، یکی از فرزندان لوکی، مار جهانی یورمونگاند است. در روز راگناروک، ثور سرانجام یورمونگاند را می‌کشد اما خود بر اثر زهر این مار جان می‌سپارد و پسرانش پتک او را پس از مرگش به ارث خواهند برد. در اسطوره‌های تیوتونیک، خدایی به نام دونار معادل ثور دانسته شده، حال آنکه رومی‌ها او را معادل ژوپیتر، خدای خدایان خود می‌دانستند. روز پنجشنبه روز ثور است.