صدا و سیمای جمهوری اسلامی هنوز بعد از 30 سال نتوانسته الگوی مشخصی برای درامهای سریالیاش تعریف کند یا حداقل استراتژی تولیدمحور صدا و سیما کماکان پوشیده برای تنوع در تولید مشخص نیست و جالبتر اینکه برای کاربر رسانه ملی مشخص نیست که تلویزیون برای بخش سرگرمیسازش چه تدبیری اندیشیده است. سریال ملالآور – بخوانید اعصاب خردکن - «تا ثریا» از آن دست سریالهایی بهشمار میرود که در انتقال فحوا و معنای با آن بهرهبری از آیه قرآنی که در ابتدای سریالش نمایش میدهد، میخواهد روایتی در مذمت ربا باشد اما سریالی است در خدمت ریا. نخستین مشکل عمدهای که در این سریال وجود دارد پراکندگی داستان و مغشوش بودن خط اصلی سریال است. به هر حال الهام غفوری، تهیهکننده مورد وثوق صدا و سیماست و سیروس مقدم نور دیدگان مدیران و معاونت سیما. حكم حضرت ایشان بايد در سال یکی، دو سریال طولانی و مفصل تهیه کنند و دائما در بوق کنند که آثار مشترک غفوری – مقدم با مضامین دینی و اخلاقی تولید شده است و این موضوع توسط مطبوعات و خبرگزاریها به صورت گلدرشت و شبانهروز تبلیغ شود. واقعیت این است که «تا ثریا» نهتنها سریال خوبی نیست بلکه با مشکلات عدیدهای مواجه است که به هیچوجه قابل چشمپوشی نیست. اغتشاشی در تودیع دراماتیک این سریال وجود دارد که غیرقابل چشمپوشی است. نخستین نکتهای که درباره فحوای سریال «تا ثریا» میتوان طرح کرد درباره مباحث اقتصادی و تضادهای طبقاتی و در نهات ارتقای طبقه اجتماعی است. در مفهوم جهاد اقتصادی که لقلقه زبانی مدیران صدا و سیماست هیچ تلقی روشن و دریافت جدی در سریالهای تلویزیونی نمیتوان رویت کرد و از عمل و جاری کردن ساختار جهاد اقتصادی خبری نیست، ضمن اینکه تلقی مسؤولان از مفهوم جهاد اقتصادی و درک چارچوبهای مفهومی این واژه برای سازندگان سریال
«تا ثریا» بسیار دشوار بوده است. در واقع آنچه باید به عنوان بنمایه اصلی داستانی سریال به تماشاگر تلویزیونی القا شود، محدود کردن نیازهای کاذب است. به عبارت دیگر آنچه در یک درام تلویزیونی باید به مخاطب القا شود تامین نیازهای محدود از طریق منابع محدود است اما بر اساس اقتصاد پولمبنای مدرن آنچه به بیننده القا میشود بدین ترتیب است: 1- تخصیص منابع محدود به نیازهای نامحدود
2- تامین نیازهای نامحدود از طریق منابع مالی محدود. رسانه ملی طبق 2 گزاره طرح شده بالا را در یک همپوشانی با مفهوم ارتقای طبقه به بیننده القا میکند و دیگر باورمان نمیشود که مسؤولان صدا و سیما در پی تبیین مفهوم جهاد اقتصادی در لایههای زیرین یک سریال باشند، به هر حال ثریا در انتهای این سریال رستگاریاش با خرید یک باب مغازه رقم میخورد که القای چنین مفهومی نوعی تبلیغ فرهنگی بورژوایی بهشمار میرود اما مشکل اصلی با شکل ریاکارانه آیات قرآنی است که در ابتدای این سریالهای تلویزیونی قرار داده میشود؛ ذرهای از مفاهیم قرآنی بخش ابتدای سریال که به صورت کاملا ریاکارانه قرار داده میشود در درام سریال به مخاطب القا نمیشود. با طرح آیهای در تقبیح ریا سازندگان مدعی هستند اثرشان در تقبیح ربا ساخته شده است اما محتوای سریال از نقطه A تا B موضوع را دستمایه قرار داده تا تنها چالش و جدال ثریا را بازندگی نشان دهد. اما آنچه در نهایت انجام میشود این است که ثریا با علم به اینکه در درست بودن و نبودن دریافت سود پولش تعمق میکند و به درستیاش شک دارد باز هم اقدام به این کار میکند. این تعمق منتج از ایمان قلبی نیست و داشتن پول و رستگاری پایانی سریال که در قالب خرید یک باب مغازه رقم میخورد اصالت بیشتری نسبت به تقبیح ربا پیدا میکند.
موضوع دیگری که در سریال «تا ثریا» تا حدودي آزار دهنده مشهود است، عرفگرایی اجتماعی است که ازدواج ثریا با سرهنگ را طبق عرف موجود زیرسوال میبرد و این تلقی به بینده منتقل میشود که زنانی که در آستانه پیری هستند دیگر حق ازدواج ندارند. واقعا باورمان نمیشود عرفی در این سریال تبلیغ میشود که با باورهای دینی– سنتی جامعه در تعارض است. گرفتن حق زندگی مشترک از زن رنجوری که تمام فرزندانش را به سرانجام رسانده است آیا نوعی عرفگرایی متحجرانه به حساب نمیآید؟
اما موضوع دیگری که به غلط در این سریال لحاظ شده، ایستادگی دروغ در مقابل قانون است؛ قوانینی که مدعی هستیم عصاره شرع مقدس است اما یک زن مذهبی که اقدام به قتل غیرعمد کرده است در معرفی خود به قانون تعلل میکند، یا کاراکتری که مریم بوبانی بازی میکند زنی است که جرم موادفروشی همسایهاش را برعهده گرفته است تا همسایه محترم برای سیر کردن فرزندانش همچنان به فروش موادمخدر ادامه دهد.
«تا ثریا» اگر اثری سینمایی بود حتما متهم به سیاهنمایی میشد اما چون محصول جزیره رسانهای ضرغامی است هیچکس نمیگوید این همه زشتی و پلشتی از کجا آمده است. اما فصل مشترک سریال «تا ثریا»، «جراحت»، «رستگاران»، «شیدایی» و عمده سریالهای اینچنینی از منظر آسیبشناسی اجتماعی کارشناسانهترین نقدی است که به این مجموعهها وارد است و تاثیر چنین تولیداتی عامل «کاهش سطح نشاط عمومی در جامعه» است. کل رویدادهای درام سریالهای «نرگس»، «رستگاران»، «زیر هشت»، «شیدایی» و «تا ثریا» در دادگاه، کلانتری، گورستان، بیمارستان، زندان و بهتازگی در تیمارستان – اشاره به شیدایی- میگذرد. آیا تکرار مکرر این تصاویر در سریالهایی از این دست سبب «کاهش سطح نشاط عمومی» در جامعه نمیشود؟ اصلا به چنین نوع فیلمنامهای که به صورت کماندویی به نگارش درآمده است و اتفاقا روایتها لوکیشنمحورند تا رویدادمحور، مسؤولان رسانه ملی چگونه حاضرند مجوز ساخت اعطا کنند. وقتی سریالی اینچنین ساخته میشود و شور زندگی با چنین انگارههای تصویری از زندگی مردم کسر میشود و آثاری همچون «نرگس»، «رستگاران» و «زیر هشت» از جامعه امروز تصوری دهشتناک ارائه میکنند که همه اتفاقات خانوادگی در نهایت به این چند لوکیشن ختم شده و به تدریج نشاط عمومی از جامعه کاسته میشود. هر چند مسؤولان ادعا میکنند خشونت در میان آثار تلویزیونی جایی ندارد اما چنین ساختههایی منجر به ترویج «خشونت پنهان خانوادگی» میشود و نتیجه تولیداتی از این دست آثار مخربی در روحیه عمومی جامعه بر جای خواهد نهاد. اما رسانه ملی به صورت خاصی به عشقهای نوجوانانه بند کرده است و عموما ازدواج در گروه سنی پایینتر را تبلیغ میکند و در درام چنین سریالهایی جوانانی طالب ازدواج هستند که غوره نشده دلتنگ مویزند و دقیقا همین مورد به صورت مصداقی در سریال «تا ثریا» لحاظ شده است.