دكترين ام‌القري كه از شباهت‌هاي قابل توجهي هم با دكترين صدور انقلاب برخوردار است، پس از پايان جنگ تحميلي و در فضايي كه به نسبت دوران جنگ گزينه‌هاي بسيار بيشتري در مقابل جمهوري اسلامي قرار داشت، مطرح شد. اين دكترين كه توسط محمدجواد لاريجاني، معاون وزير خارجه وقت طرح شد، بر اين نكته تاکید مي‌كرد كه جمهوري اسلامي بدون گسترش انقلاب اسلامي در خارج از مرزهايش قادر به ادامه حيات نيست. مطابق اين دكترين، تئوریسين‌هاي سياست خارجي، جمهوري اسلامي ايران را به عنوان مادر سرزمين‌هاي اسلامي فرض كردند كه مي‌تواند مركز و پايگاهي براي جنبش‌هاي اسلامي باشد. بر اساس نظريه ام‌القری (همچون دكترين صدور انقلاب)، انقلاب اسلامي ايران نبايد به مرزهاي جغرافيايي محدود باشد. البته اين دكترين به معنای تلاش براي تصرف سرزمين‌هاي ديگر نيست بلكه ناظر بر اين نكته است كه موقعيت جمهوري اسلامي ايران در جهان اسلام با مرزهاي جغرافيايي تعريف نمي‌شود. مطابق اين نظريه كشور بايد به نحوي ديپلماسي و سياست خارجي خود را طراحي مي‌كرد كه با موقعيت منحصر به فرد جمهوري اسلامي ايران در منطقه سازگار باشد.(8) به واقع ام‌القری سرزميني است كه در آن حكومت اسلامي كاملا مسلط شده و زمام امور را در دست دارد و از موقعيتي ممتاز سود مي‌برد. ويژگي مهم و اصلي ام‌القري اين است كه در آن سرزمين اولا حكومت اسلامي مستقر شده و ثانيا صلاحيت رهبري ام‌القري نسبت به كل امت اسلامي عيان و آشكار است يعني اين رهبري، لياقت ولايت بر كل امت را دارد، اگرچه فعلا رهبري در محدوده سرزمين ام‌القري تحقق يافته است. مطابق اين نظريه همچنين مردم سرزمين ام‌القري اگر نقشي در انتخاب رهبر دارند، موظفند نه‌تنها مصلحت خود كه مصلحت كل جهان اسلام را در نظر بگيرند چرا كه رهبر سرزمين ام‌القری رهبركل جهان محسوب مي‌شود. همچنين اگرچه رهبر ام‌القري در سرزميني محدود سيطره رسمي دارد، ليكن همه امت اسلامي بايد تولي او را برعهده بگيرند.(9) افزون بر اين شكست يا پيروزي ام‌القری شكست و پيروزي جهان اسلام است، لذا اگر ام‌القری مورد تعرض قرار گيرد، بر همه امت اسلامي فرض است كه براي دفع آن قيام كنند، لذا هر فرد از امت اسلامي نسبت به ام‌القري مسؤوليت دارد حتي اگر ساكن در بلاد كفر باشد. همچنين رهبري ام‌القري نسبت به كل امت اسلامي مسؤول است، لذا منافع ملي ام‌القري بايد با محاسبه صلاح امت واحد اسلامي تدوين شود.(10)
به باور نگارنده تمايز اصلي دكترين ام‌القري و دكترين صدور انقلاب در آن است كه نظريه ام‌القري شكلي واقع‌گرايانه‌تر به خود گرفته است و در حالي كه نظريه صدور انقلاب رويكردي كاملا ارزش‌محور و آرمانگرايانه را به نمايش مي‌گذاشت اما در نظريه ام‌القري علاوه بر آنكه رويكردهاي ارزش‌محور حفظ شده‌اند با واقع‌بيني بر اين مساله تاکید شده است كه حفظ ام‌القري اوجب واجبات است و ام‌القراي جهان اسلام بايد به هر روشي حفظ شود چرا كه شكست يا پيروزي ام‌القري شكست و پيروزي كل جهان اسلام محسوب مي‌شود. به عبارت ديگر نظريه ام‌القري از يكسو بر اساس جهانشمولي اسلام و تشيع، صدور انقلاب، حمايت از مستضعفان جهان و دفاع از حقوق مسلمانان، حمايت از نهضت‌هاي آزاديبخش و مبارزه با استكبار جهاني و نظام سلطه تدوين شده است و از سوي ديگر تحقق و تامين اين اهداف و آرمان‌ها بايد با رعايت مصلحت اسلام و مسلمانان صورت گيرد. در صدر همه اين مصلحت‌هاي اسلام و مسلمانان نيز حفظ موجوديت و صيانت از جمهوري اسلامي به عنوان مركز جهان اسلام قرار دارد.
..............................................................................................................
8- محمدجواد لاريجاني، گفت‌و‌گو با روزنامه رسالت، 16 مردادماه 1368
9- محمدجواد لاريجاني، حكومت اسلامي، سال اول، شماره دوم، ص 45
10- همان