حجت‌الاسلام و المسلمین سید سعید لواسانی: ماه رمضان ـ با صدافسوس و آه ـ پایان یافت، و ما را تا سال آینده در فراقش غمگین گذاشت، آیا سال آینده آن دوست عزیز و مهربان را زیارت می‌کنیم و باز هم به ما روی می‌کند؟ اما آنچه مهم است، آن است که تلاش کنیم شیطان را تا سال آینده و بلکه تا زمان مرگ در بند نگه داریم و نفسانیت را مهار بزنیم تا نتوانند بر ما مسلط شوند. زیرا این دو برای همه ما مهلک و خطرناک هستند و با وجود آنان، توفیق پیمودن مسیر و صراط مستقیم الهی از ما سلب می‌شود. اما محور بحث‌های ما ـ در این سلسله‌یادداشت‌ها ـ «هوای نفس» یا «نفسانیت» است که جلوه‌ها و ظهورات متعدد و بی‌شماری دارد و هرلحظه به رنگی درمی‌آید. منظور از نفسانیت آن است که غیر در وجود ما حاکم باشد، زیرا نفسانیت، «من طفیلی» است که در حقیقت «من» نیست، بلکه «منیت» و «انانیت» است که همواره فریاد «أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلى» [نازعات: 24] سر می‌دهد و تا ما را به هلاکت نیندازد و جهنمی نکند، از پای نمی‌نشیند. این بیگانه که به غصب؛ جان ما را مالک شده است، بدتر از ضحاک ماردوش است، زیرا حیات آن در هلاکت ماست. درباره «نفسانیت» 2 تعبیر در قرآن کریم است که خوب است این دو تعبیر شکافته شوند:
نخست تصویرگری نفس است که کار بد و خطا را در نظر انسان می‌آراید. به پاسخ حضرت یعقوب به فرزندانش که به دروغ گریه می‌کردند که یوسف را گرگ دریده است و پیراهن خون‌آلود او را نیز به عنوان شاهد به پدر نشان دادند، توجه کنیم: «قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً» [یوسف: 18 و 83] «گفت: بلکه هواى نفستان کارى را در چشمتان آراست.» این کار شما تصویرگری نفستان بود که بر شما حاکم شده است و این عمل زشت را در نگاه شما زیبا جلوه داده است. «تسویل» به معنای «وسوسه» است، نوعی وسوسه که کار را بر انسان مبهم می‌کند. [المیزان: 11/104] زیرا چنان کار زشت را زیبا جلوه می‌دهد که امر بر او مشتبه می‌شود و حقیقت از مقابل دیدگان او رخت برمی‌بندد. قرآن این تصویرگری نفس را از سامری هم نقل می‌کند که وقتی حضرت موسی علیه‌السلام می‌پرسد که چه چیز تو را وادار کرد که با زینت‌ها و طلاجات مردم گوساله‌ای بسازی و مردم را به گوساله‌پرستی دعوت کنی؟ او پاسخ می‌دهد: «وَ کَذلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی» [طه: 96] «و بدینگونه، نفس من (کارم را) در نظرم آراست.» تسویل و تصویرگری نفس باعث شد که من دست به چنین کاری بزنم و مردم را گمراه کنم و به گوساله‌پرستی بکشانم.
دومین نفس اماره است، یعنی نفسی که حاکم بر وجود آدمی شده است و بر او فرمان می‌راند و او را به بدی و گناه می‌کشاند. «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَهٌ بِالسُّوءِ إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّی» [یوسف: 53] «نفس به بدی بسیار فرمان می‌دهد، مگر پروردگارم رحم آورد.» این سخن حضرت یوسف علیه‌السلام است و از این حقیقت پرده برمی‌دارد که اگر خدا بر انسان رحم نیاورد، نفس بر وجود انسان حاکم شود و او را همواره به بدی فرمان می‌دهد. توجه داشته باشیم که حاکمان و فرمانروایان در دنیا، «امیر» هستند، یعنی گاهی فرمان می‌دهند و گاهی استراحت می‌کنند. اما نفس «لاماره» است، یعنی خستگی ندارد و همواره و پیوسته به بدی فرمان می‌دهد و لحظه‌ای انسان را راحت نمی‌گذارد. بنابراین برای نجات از نفس؛ هم فرمان‌های مکرر و بی‌توقفش و هم تسویلات و تصویرگری‌های رنگارنگش؛ تنها باید به خدا پناه برد تا رحم کند و انسان تسلیم جلوه‌گری‌ها و ظهورات نفس نشود. و اگر رحمت الهی نباشد، ما لحظه‌ای هم از نفس خلاصی نداریم و هلاکت ما حتمی است. بدانیم و در این امر شک نکنیم که شیطان از بیرون و نفس از درون جز به اینکه ایمان ما را از ما بگیرند، راضی نمی‌شوند و همه ظهورات و جلوه‌گری‌های نفس و حکمرانی و تصویرسازی‌های آن هم برای این است که ایمان را از ما بگیرد. یعنی او حتی به فسق ما خشنود نیست، بلکه به دنبال آن است که ما را به کفر آلوده کند. توانست کفر اعتقادی و نشد کفر عملی. و از گناهان کوچک شروع می‌کند، کم‌کم ما را به گناهان بزرگ‌تر آلوده می‌کند تا جایی که انحراف کلی ایجاد می‌کند و اسلام و ایمان را از ما می‌دزدد. پس ما با دشمنی بس خطرناک مواجه هستیم و باید کاملاً مراقبت کنیم. شاید در ابتدا تصور کنیم که توانستیم با جلوه‌گری‌های نفس به حسب ظاهر پیروزی‌هایی به دست بیاوریم، قدرت و مکنتی پیدا کنیم، اما بدانیم که یقیناً شکست خورده‌ایم زیرا در حقیقت گام به گام رو به پایین و اسفل‌السافلین آورده‌ایم که حقیقت آن جز دوری از خدا و فرورفتن در اعماق جهنم نیست، هرچند ظاهر آن علم،
قدرت و ثروت باشد.