کتاب «کوچه نقاش‌ها» شامل زندگینامه و خاطرات سیدابوالفضل کاظمی از دوران کودکی تا پایان سال ۱۳۶۷ بویژه سال‌های حضور او در جبهه‌های دفاع مقدس است که در ۱۶ فصل توسط راحله صبوری تهیه و تنظیم شده و انتشارات سوره مهر آن را به چاپ رسانده است. در این کتاب خاطراتی از زمان نوجوانی و مبارزه با رژیم گذشته تا روزهای همکاری با شهید رجایی در دولت و همین‌طور همراهی با شهید چمران در دوران دفاع مقدس تا فرماندهی گردان میثم و عملیات‌های متعددی که راوی در آن شرکت داشته، آمده است. آنچه در پی می‌آید حاصل گفت‌وگو با راحله صبوری، نویسنده این کتاب است.
***
«کوچه نقاش‌ها» کتابی است که در ژانر خاطره‌نویسی دسته‌بندی می‌شود. نکته جالب نیز این است که امروز بیشتر نویسندگانی که در حوزه دفاع مقدس به ارائه آثار می‌پردازند به سمت و سوی این ژانر گرایش بیشتری دارند. به نظر شما دلیلش چیست؟
اتفاقا من بالعکس فکر می‌کنم نویسندگان تمایلی به نوشتن در این ژانر ندارند. شاید یکی از دلایلش این است که در ژانر خاطره‌نویسی دست نگارنده بسته است و ناچار است در چارچوب محدودیت‌هایی که وجود دارد کار کند اما در ژانر داستانی این‌طور نیست و دست نویسنده برای نوشتن و پر و بال دادن به حوادث باز است اما خود من فضای خاطره‌نویسی را بیشتر ترجیح می‌دهم، از این نظر که نوعی پژوهش و تحقیق در این ژانر اتفاق می‌افتد. البته این را اضافه کنم که خاطره‌نویسی اصولا حیطه مشکلی است. برخی به اشتباه تصور می‌کنند نویسندگانی که در این عرصه فعالیت می‌کنند تنها به تبیین خاطرات شخص یادشده می‌پردازند در حالی که این‌طور نیست. حوزه خاطره‌نویسی صرفنظر از روایت زندگی فرد کاری پیچیده است که به تعمق و تامل فراوان نیازمند است. به عنوان مثال وقتی شما به نگارش خاطره‌نویسی می‌پردازید ضرورت دارد در زندگی فردی که خاطرات زندگی‌اش نوشته می‌شود تحقیق کنید و از همه مهم‌تر به این مساله فکر کنید که آیا روایت این خاطرات می‌تواند برای مخاطبان جذابیت داشته باشد، ضمن اینکه سندیت داشتن این خاطرات مساله مهمی است که نگارنده باید نسبت به آن توجه کند و از صحت و سقم راوی
مطلع شود.
با این تفاسیر به نظر می‌رسد ژانر خاطره‌نویسی در مقایسه با دیگر ژانرها هنوز نزد مخاطب جا نیفتاده است.
نمی‌شود از مردم توقع داشت که از کتاب‌های جنگ استقبال کنند. من بر این باورم که جنگ چیز خوشایندی نیست اما باید نقل شود، به این خاطر که نسل‌های بعدی کنجکاو هستند بدانند در طول این 8 سال چه گذشته است. البته تبلیغات از سوی نهادهایی چون صدا و سیما موجب می‌شود جامعه به سمت این کتاب‌ها گرایش یابد. اصلا بحث فروش این کتاب‌ها هم نیست، مهم آن است که وقایع جنگ بیان شود.
خود شما چقدر برای نگارش چنین کتابی تحقیق کردید؟
چیزی حدود 2 سال و نیم. پیش‌تر به نگارش کتابی درباره زندگی پیشکسوت‌های آموزش و پرورش و کسانی که به نوعی از پایه‌گذاران مدارس اسلامی بوده‌اند، پرداختم چون تاحدودی با فضای آموزش و پرورش آشنایی داشتم که این طرح ناتمام و ناموفق ماند اما فضای جنگ به طور کلی برایم غریب بود بنابراین تصمیم گرفتم برای نگارش این کتاب به تحقیقات جامع و مفصلی بپردازم و همان‌طور که اشاره کردم 2 سال و نیم از وقت خود را صرف این کار کردم.
بعد از انتشار کتاب از دیدگاه سیدابوالفضل کاظمی
نیز مطلع شدید؟
بعد از پایان مصاحبه حدود یک‌سال من و آقای سیدابوالفضل دیدار حضوری نداشتیم. صحبت ما محدود به چند مصاحبه، گفت‌وگو، سوال و جواب‌های تلفنی بود. بعد از یک سال من روایت را تدوین شده خدمت ایشان دادم تا مطالعه و رفع ابهام کنند. ایشان 2بار آن خواندند و نکاتی را یادآور شدند که مفید بود. بعد چند جلسه مصاحبه تکمیلی گذاشتیم و عکس‌ها را با هم تنظیم و انتخاب کردیم. می‌خواهم بگویم ما هیچ قدمی را بدون رضایت راویان برنمی‌داریم و همیشه آنها را در جریان و روند کار قرار می‌دهیم. پس از چاپ کتاب و بازخورد نسبتا خوبی که پیدا کرد ایشان در مصاحبه‌های مختلفی که با رسانه‌ها داشتند عنوان کردند عکس‌هایی که من می‌خواستم را نگذاشتند یا قسمت‌های زیادی از کتاب حذف شده، جا دارد اینجا به این نکته مهم اشاره کنم که از بین هزاران واقعه کوچک و بزرگی که یک راوی از زندگی 50 ساله‌اش بیان می‌کند این تشخیص تدوین‌کننده است که کدام حادثه را در کتاب قرار دهد کدام را نه، کدام اول بیاید کدام آخر، چطور و از چه بخشی از زندگی راوی روایت آغاز شود. تمام اینها پشتش سال‌ها تجربه و دوراندیشی نهفته است که بارها درباره آن گفت‌وگو می‌کنیم که چه کار کنیم کتاب بهتر می‌شود و برای خواننده جذاب‌تر، در عین حال که به سندیت آن لطمه نخورد. تک‌تک این قدم‌ها با نیت خیر و حسن‌نیت و علم و دانش برداشته می‌شود وگرنه به چنین نتایج خوبی در ادبیات جنگ نمی‌رسیدیم. این‌طور نیست که هرچه راویان عزیز بگویند با همه حواشی و بدون کم و کاست چاپ و در اختیار خوانندگان قرار گیرد. بحث سانسور و خط قرمز که آنقدر رسانه‌ها در بوق و کرنا کردند هم مطرح نبوده. بحث این است که ما از زندگی راوی یک سبد سیب خوب و بی‌لک که چهره واقعی جنگ ما و زندگی و تاریخ جنگ ما را نشان دهد در اختیار خواننده قرار می‌دهیم. با اینکه محدودیت همیشه بوده و هست اما داریم به سمت واقع‌گرایی پیش می‌رویم و «کوچه نقاش‌ها» به جرات می‌توانم بگویم یکی از کتاب‌هایی است که دور از شعارزدگی و صادقانه بیان شده. آقای سرهنگی حرف قشنگی می‌زنند: وقتی یک خیاط می‌خواهد لباسی بدوزد، اگر پارچه دم‌قیچی نداشته باشد لباسی درمی‌آید که قالب تن آدم و برازنده‌اش باشد؟ بنابراین وقتی بین راوی، تدوینگر و نویسنده یک فضای آکنده از اعتماد و اطمینان وجود داشته باشد جای چنین شبهه‌ای هم وجود ندارد و اگر وجود داشته باشد نشان می‌دهد برداشت اشتباهی از کار تدوین و نگارش خاطرات وجود دارد. من به اشتباه گفتم 2500 دستنویس اما حالا می‌گویم
1500 صفحه دستنویس با کلی حاشیه و پراکنده‌گویی که گاهی مدنظر من نبوده یا درباره جنگ نبود که حاصل آن شد 500 صفحه در قطع رقعی. 8 سال جنگ را در
500 صفحه به خواننده ارائه کردیم و شما تاریخ اجتماعی جنگ
8 ساله را به خوبی در این کتاب می‌بیند. به هر حال این بحث خیلی گسترده است. فقط خواستم اشاره‌ای کوتاه کرده باشم که این مشکلات در کار ما وجود دارد.
اصلا چطور شد این شخصیت را انتخاب کردید؟
می‌خواستم یک کار مستقل و نو انجام دهم. یک بار یکی از میهمانی‌های خانوادگی‌مان از یکی از اقوام شنیدم که سیدابوالفضل کاظمی در هیاتی به بیان خاطره‌ای درباره گردان علی‌اصغر پرداخته و نوع این روایت جذاب بوده است. بعد از آن کنجکاو شدم باقی خاطرات این شخص را بشنوم و مکتوب کنم که با جست‌وجو کردن فراوان سیدابوالفضل کاظمی را یافتم.
جایی اشاره کرده بودید لحن یکی از مهم‌ترین مولفه‌های این کتاب به‌شمار می‌رود. این ویژگی چطور در کتاب حاصل شده است؟
ببینید، من از همان دیدار نخستی که با سیدابوالفضل کاظمی داشتم این ویژگی خاص را به خوبی حس کردم. به نوعی مبنای این کتاب بر اساس لحن او گذاشته شده و من در جریان نگارش این کتاب انگار با پنس دانه دانه روایت‌های او را با لحن منحصر به فردش در کار استفاده کردم. می‌توان گفت این کتاب با استفاده از واژه‌های او و قلم من نوشته شده است. لحن سیدابوالفضل کاظمی در واقع جزئی از شخصیت او به‌شمار می‌رفت و من نمی‌خواستم به هیچ‌وجه این ویژگی را حذف کنم.
نگران هم نبودید که مبادا این لحن در مخاطب اثر نکند؟
نه، دلیلش هم این بود که به سیدابوالفضل کاظمی ایمان داشتم و تصور می‌کردم این کار حتما مورد توجه قرار می‌گیرد چون این کار یک قدم نو نیز به‌شمار می‌رفت تا مخاطب بتواند از رهگذر خواندن آن به لحن راوی نیز دقت کند.
کتاب تا امروز بازخوردهای متفاوتی داشته است. برخی از کتاب به عنوان صدفی یاد می‌کنند که از اقیانوس جنگ جدا شده است. شما به عنوان نگارنده اثر فکر می‌کنید مهم‌ترین ویژگی کتاب چیست؟
معمولا قضاوت را به مخاطبان می‌سپرم چون معتقدم مخاطب از قدرت تشخیص بالایی برخوردار است اما به طور کلی فکر می‌کنم چینش حوادث کتاب و همین‌طور لحن از مهم‌ترین مولفه‌های
این کتاب است.
آیا در طول 50 ساعت گفت‌وگویی که با سیدابوالفضل کاظمی داشتید هیچ پیش آمد که احساستان هنگام بیان یک خاطره جریحه‌دار شود یا مثلا تحت‌تاثیر گفته‌های او قرار بگیرید؟
بله، چون او زندگی خود را با شور و هیجان برایم تعریف می‌کرد و طبعا تحت‌تاثیر قرار می‌گرفتم بویژه اینکه او برای بیان خاطرات خود از دوران کودکی‌اش شروع کرد و همین مساله مرا مردد کرد که اصلا ضرورت دارد بخش کودکی او نیز در کتاب گنجانده شود یا نه؟ اگرچه بعد از اتمام کار به این نتیجه رسیدم که چقدر خوب شد این بخش در کتاب هست. نکته‌ای که در این میان وجود دارد این است که در اغلب کتاب‌های جنگ توجه چندانی به بخش کودکی فرد نمی‌شود و داستان‌ها معمولا از جایی شروع می‌شوند که فرد به جبهه می‌رود اما درباره سیدابوالفضل کاظمی این‌طور نبود، یعنی همان‌طور که اشاره کردم به بخش‌های کودکی نیز اشاره شده و همین‌طور بخش‌هایی از کتاب به تحولاتی که در او قبل و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به وجود آمده اختصاص دارد که به جذابیت کتاب افزوده است. نظر شخصی من این است که کتاب «کوچه نقاش‌ها» تلفیقی از جنگ و زندگی است، ضمن اینکه من سعی کردم صرفنظر از تلفیق این دو مولفه به ترسیم روابط اجتماعی نیز بپردازم. من سعی کردم زیبایی زندگی را در کنار زشتی جنگ تصویر کنم. به بیان ساده‌تر، من در حد یک خاطره‌نویس به واقعیت احترام گذاشتم تا به خودم احترام گذاشته باشم.
فکر می‌کنید در حال حاضر بهتر است چه مضامینی از جنگ برای نسل‌های تازه روایت شود؛ خود جنگ یا تبعاتش؟
هر دو. به هرحال هرچه از جنگ فاصله می‌گیریم حوادث بیشتر رو به فراموشی می‌روند و این به ضرر ماست، پس بهتر است تا فاصله زیاد‌تر نشده حقایقی که در سینه راویان مانده را تصویر کنیم و به نظرم در مقابل آن جنگ سخت و طولانی کارهای کمتری در این باره انجام شده است.
اما برخی معتقدند گفتن از تبعات و پیامدهای جنگ یک‌جور سیاهنمایی است و باید بیش از آنکه به این تبعات پرداخت از دل 8 سال دفاع مقدس به روایت پرداخت.
نه، چه سیاهنمایی‌ای! به نظرم هر کسی که دارد کار مستند و تاریخی انجام می‌دهد باید به تبعات جنگ توجه کند و آن را مورد واکاوی قرار دهد. مساله‌ای که هست این است که نسل‌های مختلفی درگیر تبعات جنگ هستند. البته اینکه این تبعات از چه زاویه دیدی مطرح شود هم مهم است اما نوشتن درباره جنگ اصولا به مطالعات اجتماعی وسیعی نیازمند است.
ظاهرا مشغول نگارش یک کتاب دیگر در قالب خاطره‌نویسی هستید؟
بله، منتها این کار در مقایسه با اثر «کوچه نقاش‌ها» دارای پیچیدگی‌ها و اسناد و نامه‌های بیشتری است. من قصد دارم زندگی سیداحمد نبوی که از گردان انصار بوده را به رشته تحریر درآورم. در حال حاضر هم در مرحله تدوین هستم.