محمدرضا شفیعی به‌رغم جوانی، نامی معتبر در میان تهیه‌کنندگان تلویزیون است. او تاکنون سریال‌هایی چون «فاصله‌ها»، «رستگاران»، «جراحت»، «شیدایی» و «وضعیت سفید» و حدود 30 تله فیلم را تهیه کرده که نشان از کارنامه موفق او دارد. شفیعی در جشنواره امسال با نخستین فیلم سینمایی‌اش یعنی «زندگی خصوصی آقا و خانم میم» حضور داشت؛ فیلمی که روح‌الله حجازی آن را کارگردانی کرده و به‌رغم قابلیت‌هایش به بخش مسابقه راه نیافت. درباره این فیلم که متاسفانه دچار برخی سوءتفاهم‌ها شده با شفیعی گفت‌وگویی انجام داده‌ایم که در ادامه می‌خوانید.
***
شما مدت‌هاست به عنوان تهیه‌کننده تلویزیونی شناخته می‌شوید، چطور شد تصمیم گرفتید با «زندگی خصوصی آقا و خانم میم» نخستین تجربه سینمایی خود را رقم بزنید؟
برای من مدیوم کار از درجه اهمیت کمتری برخوردار است. مهم‌تر از آن ساخت یک اثر ماندگار و بامحتوای مورد نظرم است. بنده، روح‌الله حجازی و علی طالب‌آبادی به یک دغدغه مشترک رسیدیم. البته همواره 2 پرسش مهم وجود دارد؛ اول اینکه «می‌خواهم چه کاری انجام دهم؟» و پس از آن «چرا باید این کار را انجام دهم؟» هرگاه پاسخ به این دو پرسش به طور مشخص شکل بگیرد، امیدوار می‌شوم که در آغاز یک اتفاق مهم قرار گرفته‌ام.
درباره «زندگی خصوصی آقا و خانم میم» این 2 سوال چگونه پاسخ داده شد؟
من می‌خواستم فیلمی تهیه کنم که حرفی برای گفتن داشته باشد و آن حرف را خوب بزند. «زندگی خصوصی آقا و خانم میم» این ظرفیت را داشت؛ درباره مساله مهمی حرف می‌زد که بخش قابل توجهی از جامعه در شکل‌های مختلف با آن مواجه هستند. عبور از سنت‌ها و ورود به حدود نامعینی از رفتارها که نامش را زندگی امروزی یا همان مدرنیته گذاشته‌اند. این موضوع چالشی بزرگ در قشر میانی جامعه ایرانی است که در گذار فرهنگی، قصد دارند حال و هوای جدیدی در زندگی خودشان بدهند، بی‌رحمانه سنت‌ها را زیر پا می‌گذارند و به جایی کشیده می‌شوند که قابل شناسایی نیست. مجموعه‌ای است از رفتارهای ضد و نقیض که نتیجه‌ای جز واخوردگی ندارد. این فیلم به طور مشخص درباره بخشی از این جامعه طرح موضوع می‌کند که اتفاقا ریشه‌های فرهنگ سنتی هنوز محل اصلی ماخذ رفتاریشان است و به واسطه آنها گروه بزرگ‌تری از جامعه متوسط در این رابطه بازخوانی می‌شوند، گروهی که واقعیت‌های وجودی‌اش به طور عمیق متصل به سنت است و رفتارهایش به سمت نوعی از آزادیخواهی بی‌سر و ته می‌رود. آزادیخواهی بی‌سر و ته در نهایت آنها را به سمت بی‌بند و باری سوق می‌دهد و چون بی‌بند و باری در اصالت فرهنگی‌شان غیرقابل قبول است، بروز تضادهای درونی آغاز می‌شود. نجیب بودن، عفیف بودن،
با حجاب بودن و ده‌ها صفت مترادف با اینها در آزادیخواهی بی‌سر و ته، مانع تلقی می‌شوند. برخی آدم‌های این گروه، جای ارزش‌ها را عوض کرده‌اند، این کافی است تا تعاریف یکپارچه فرهنگی دچار خدشه شود و زمانی که دچار خدشه شد آرام‌آرام تار و پودش از هم باز می‌شود. وقتی تار و پود فرهنگ یک اجتماع از هم گسسته شود، هرقدر کوچک، حتی به اندازه خانواده آقای میم، این واهمه وجود دارد که به اجتماع تسری پیدا کند. «زندگی خصوصی آقا و خانم میم» قصد دارد با نمایش این رویداد، زنگ خطر جدی را برای متولیان و مسؤولان فرهنگی کشور بویژه مردم به صدا درآورد، طرح سوال کند که چگونه باید سنت‌ها غربالگری شود و مردم جامعه باید به چه سویی حرکت کنند. این مردم در تکاپوی رو به رشدی سیر می‌کنند که اگر چاره‌ای اندیشه نشود به ناکجاآبادی می‌روند که چیزی از ارزش‌ها و سنت‌هایشان باقی نمی‌ماند. از این تعریف بیشتر به عنوان تقابل سنت‌ها و مدرنیته یاد می‌شود. این تقابل را نمی‌توان کتمان کرد و برای آن چاره‌ای نیندیشید. تجلی و شاید بهتر بگویم جلوه بیرونی و آشکار این تقابل خیلی سریع از ظاهر افراد و رفتارهای اجتماعی‌مان شروع می‌شود و به همین دلیل ما برای اینکه زود بتوانیم مفهوم مورد نظرمان را به مخاطب منتقل کنیم دست روی همین جلوه‌ها گذاشتیم.
البته سوءتفاهمی درباره فیلم وجود دارد که تم آن را خیانت می‌داند.
هجمه بزرگی که ظاهربینان می‌توانند به فیلم بزنند این است که این فیلم هم مثل برخی فیلم‌های جشنواره امسال درباره خیانت یا به عبارت دیگر سوءتفاهم‌های زن و شوهری است. تنها چیزی که در فیلم ما نیست همین است. اصلا فیلم ما از قواعد و اصول فیلم‌های با موضوع خیانت و سوءتفاهم‌های خانوادگی تبعیت نمی‌کند. به نظرم این فیلم پر از جزئیات را باید با دقت و البته بدون سوءتفاهم نسبت به عوامل سازنده‌اش دید. مخاطب این جمله آخرم برخی مسؤولان هستند. البته در کنار همه مفاهیم فیلم، خیلی جزئی به سوءتفاهمات زن و شوهری نیز پرداخته‌ایم، البته با خط‌مشی متفاوت. چندی قبل رهبر انقلاب در نشستی که با بانوان داشتند یک مثال درباره سوءتفاهمات بین زن و مرد یا مرد و زن آوردند که خیلی تاثیرگذار بود. ایشان این سوءظن‌ها را به شلیک تیر به قلب طرف مقابل تشبیه کرده و نتیجه آن را شکستن قلب طرف مقابل بیان کردند. حالا چه این سوءتفاهم درست باشد چه غلط، در تاثیر فرقی نمی‌کند. به نظرم این آیه قرآن را باید تابلو کنیم و هر روز به آن نگاه کنیم: « إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْم». واقعا بسیاری از ظن‌ها و گمان‌های ما گناه و اشتباه است و تاثیر آن شکستن قلب‌هاست.
به عنوان یک تهیه‌کننده برای این مساله راه علاج هم معرفی می‌کنید؟
وظیفه فیلم نشان دادن راه علاج نیست، فیلمساز سوال طرح می‌کند و با این‌کار نظر مخاطب را به نکته‌ای مشخص جلب می‌کند. این مخاطب است که با هشدار فیلمساز نسبت به ترمیم خرده‌فرهنگ‌های رفتاری‌اش مشتاق می‌شود. البته در حوزه‌های جدی‌تر این زنگ خطر می‌تواند متولیان امور فرهنگی را به تکاپو بیندازد تا نسبت به موضوع طرح شده در فیلم، جامعه را دقیق‌تر شناسایی کنند.
حالا سوال دوم را که از خودتان پرسیدید، پاسخ دهید: «چرا باید این کار را انجام دهم؟»
چون متاسفانه بخش بزرگی از جامعه با سرعت بسیار زیادی دارد به سمت نامعلومی می‌رود. این فیلم به معضلات اجتماعی نگاه توریستی ندارد، موضوع به دست فیلم بهانه نداده که یک درام بی‌هدف را دنبال کند. به خاطر این نگاه غالب در فیلم است که مخاطب در داستان دچار چرک شدن فضای ذهنی نمی‌شود یا به قولی فیلم قصد سیاهنمایی ندارد.
پس فیلم نگاه دلسوزانه دارد!
فیلم نگاه مسؤولانه دارد. همه فیلم‌های خوب در این حوزه، نگاه مسؤولانه دارند. ما با نگاه مسؤولانه درباره منطقه بحرانی فرهنگ‌های خانوادگی وارد این فیلم شدیم. جالب اینکه مخاطب در برخورد با فیلم همزادپنداری قابل تاملی از خود بروز داده. نه اینکه لزوما این داستان، داستان آنها باشد اما درک صحیحی از شخصیت‌ها و موقعیت‌ها داشته‌اند. اکنون این بحران، مورد قابل اختفایی در جامعه نیست و بشدت ملموس است.
در جایی گفته بودید به فیلمتان بی‌مهری شده، چرا؟
چون برخی دوستان نسبت به ما دچار سوءظن هستند.
شما که به عنوان یک فیلمساز متعهد مشهورید!
بنده با بسیاری از دوستان در اصول مشترکم اما مشکل اینجاست که ما در روش‌ها با هم متفاوتیم. معتقدم باید برخورد و موضع طیف به اصطلاح اصولگرای سینما در مواجهه با مسائل اجتماعی بروز و ظهور پیدا کند، وگرنه کساني دیگر این عرصه را به دست خواهند گرفت که البته گرفته‌اند.نمی‌توان فقط کسانی را که با موضوع دفاع مقدس، جنگ 33روزه و... فیلم می‌سازند فیلمساز ارزشی نامید. البته حتما باید با این موضوعات فیلم ساخته و اکران شود، ما هم ساخته و می‌سازیم اما کار سالم ساختن در عرصه اجتماعی بسیار سخت‌تر است. سوال من از دوستانی که به بنده می‌گویند در شأن شما نیست وارد این موضوعات شوید این است که اگر جنگی در کشور ما اتفاق نمی‌افتاد ما چگونه به بیان ارزش‌هایمان می‌پرداختیم و اگر شهدای ما امروز بودند ما را وصیت به چه اهدافی در سینما می‌کردند. به همین دلیل در سینمای اجتماعی اگر بخواهی حرفی متفاوت بیان کنی سریع با شما و اثرت دچار سوءتفاهم می‌شوند.
فکر می‌کنید استقبال گسترده مردم، منتقدان و فیلمسازان از این فیلم در جشنواره مواضع آنها را تلطیف کند؟
صددرصد، این آقایان به هیچ عنوان دنبال این نیستند که بگویند ما چند نفر بهتر از دیگران می‌فهمیم! پس از پایان جشنواره، زمانی که حجم سنگین مسؤولیت‌ها از دوششان برداشته شود با هم خواهیم نشست و گفت‌وگو خواهیم کرد و ان‌شا‌ءالله به نتیجه خواهیم رسید.
پس به حل شدن مشکلات امیدوارید.
بله، امیدوارم.
فکر می‌کنید فیلم بدون مشکل به اکران عمومی درخواهد آمد؟
همان‌طور که اطلاع دارید مطابق نظر مدیر کل محترم اداره نظارت و ارزشیابی، این فیلم هیچ مشکل ممیزی نداشته و بدون کوچک‌ترین حذف یا اضافه‌ای در جشنواره به نمایش درآمده. طبق روال متعارف نباید مشکلی برای اکران عمومی داشته باشد و من هم فکر نمی‌کنم دوستان تصمیم داشته باشند اشکال‌تراشی کنند.
درباره بازی ابراهیم حاتمی‌کیا در این فیلم صحبت نمی‌کنید؟
حضور ایشان کاملا متعهدانه و مسؤولانه بود. به نظرم ایشان می‌خواستند با حضورشان در این فیلم به بیان محتوای اثر کمک کنند. شاید خودشان روزی در این باره مفصل صحبت کنند.
درباره استفاده فیلم دیگری از نام «زندگی خصوصی» اعتراضی نداشتید؟
نام فیلم ما حدود 3 ماه قبل از آن دوست گرامی رسانه‌ای شد و پروانه ساخت دریافت کرد. اعتراض دوستانه ما به خودشان و بعد ارشاد و حتی اتحادیه هنوز بی‌نتیجه مانده است.