بخش چهارم: یک ذهن خوشبین از لحظه ورود به دنبال پیدا کردن خوبی‌ها و تعریف و تمجید از غرب است و دقیقا از زمانی که از محل چک کردن گذرنامه رد می‌شود، گویی خود را در دنیای جدیدی می‌بیند که شاید سال‌ها آرزوی آن را داشته است. از تمیز بودن و مرتب بودن فرودگاه تا تابلوهای مختلفی که به زبان انگلیسی به در و دیوار زده شده و رفتار کارکنان فرودگاه. و بعد از آن هم دیدن نظم ترافیک و رفت و آمد افراد، ماشین‌های جور واجور و مدل بالا، انسان‌هایی که از نظر ظاهر با ایرانیان فرق دارند و حداقل در پوشش از آزادی بسیار زیادی برخوردارند و... . یک‌ذهن بدبین، بعد از گذر از مرحله چک کردن گذرنامه، با بدبینی به همه جا می‌نگرد و تلاش می‌کند نکات منفی را پیدا کند. دیدن یک آشغال کوچک روی زمین، کثیف بودن بخشی از نرده‌ها یا پله‌ها، احیانا رفتار نامناسب یک کارمند، و ... .
البته یک نکته به صورت کلی وجود دارد و آن اینکه کنجکاوی وجه مشترک تمام ذهنیت‌هاست چرا که با هر ذهنیتی که انسان وارد می‌شود، ناگزیر از کنجکاوی برای شناخت بیشتر است. بنابراین هم کنجکاوی وجود دارد هم ذهنیت‌ها و در نهایت تعامل این دو با یکدیگر است که تعبیر و تفسیر انسان را می‌سازد. انسان می‌تواند بر ذهنیت خود پافشاری کند و پا بر کنجکاوی و حقیقت‌جویی بگذارد یا می‌تواند حقیقت‌جویی را معیار قرار دهد و بر ذهنیت‌های خود غلبه کند. شاید مدعای نوشته‌های فوق این باشد که با غلبه دادن کنجکاوی و حقیقت‌جویی بر ذهنیت‌ها، در نهایت نتیجه‌ای از شناخت غرب حاصل می‌شود که برای خیلی از ما تاکنون ناشناخته بوده است.
ذهن کنجکاو، خواه بدبین و خواه خوشبین، در لحظه ورود با واقعیت‌هایی روبه‌رو می‌شود که قابل کتمان نیستند. نخستین چیزی که نمی‌توان به هیچ روی آن را کتمان کرد، نظم بالای اجتماعی است. شاید بارزترین جلوه آن هم سیستم حمل و نقل و ترافیک باشد و بهترین مصداق این نظم هم حرکت ماشین‌ها بین خطوط است. این بدان معناست که ماشین‌ها هنگام حرکت دقیقا بین 2 خط هستند و فقط برای تغییر سرعت حرکت خود، از یک‌خط به خط دیگر می‌روند و طبیعتا برای این منظور از راهنما استفاده می‌کنند. اما نکته اصلی در این است که عوض کردن خط یک‌مساله متداول نیست، شما ماشین‌های کمی را پیدا می‌کنید که خط خود را عوض کنند یا ماشین‌های بسیار کمتری می‌بینید که بخواهند خط حرکتی خود را چندین بار عوض کنند. بدین ترتیب، در مشاهده رفتار حمل و نقل ماشین‌ها، به وضوح می‌توان یافت که اصل بر حرکت بین 2 خط است مگر اینکه به دلیلی راننده بخواهد با سرعت بیشتر یا کمتر حرکت کند و بدین ترتیب خط خود را عوض کند.
این نکته حتی در زمانی که ترافیک سنگین است نیز رعایت می‌شود. شاید در رانندگی در کشور خودمان دیده باشیم که در رانندگی در اتوبان و جاده‌ها، ماشین‌ها عمدتا حرکت بین 2 خط را رعایت می‌کنند اما هنگامی که به رانندگی در شهر یا در ترافیک سنگین برمی‌خوریم، تمام این نظم به هم می‌ریزد و دیگر اثری از رعایت حرکت بین 2 خط یا صبر و حوصله داشتن برای حرکت در یک‌خط وجود ندارد بلکه ماشین‌ها دائم خطوط حرکتی خود را عوض می‌کنند و عمدتا روی خط حرکت می‌کنند. اما در انگلستان حتی در زمانی که ترافیک بسیار سنگین است، باز مشاهده می‌شود که ماشین‌ها خطوط حرکتی خود را عوض نمی‌کنند و بین 2 خط باقی می‌مانند و بدین ترتیب شما یک‌خط کاملا مستقیم از ماشین‌ها می‌بینید که پشت سرهم ایستاده‌اند و با سرعت بسیار کم مسیر خود را می‌پیمایند.
البته باید توجه کرد که نظم ترافیکی مورد اشاره، کشور به کشور فرق می‌کند و نمی‌توان گفت که همه کشورهای غربی به یک‌صورت و مشابه یکدیگر عمل می‌کنند. در کشورهای اروپایی این نظم بسیار نمود بیشتری دارد، هرچند باز بین این کشورها نیز تفاوت وجود دارد. مثلا یک‌نکته جالب این است که فرهنگ رانندگی در اسرائیل بسیار پایین است و به هیچ روی مشابه رانندگی در دیگر کشورهایی که از نظر فناوری پیشرفت کرده‌اند نیست، رانندگی آنها بسیار بد است و به نوعی شبیه به رانندگی در کشور خودمان است.
می‌توان یک‌مطلب کامل را به نظم در حمل و نقل و رانندگی اختصاص داد و شاید در آینده، یک‌مطلب کامل به این مساله اختصاص پیدا کند. اما به هر روی، صحبت از نظم اجتماعی بود و فرهنگ حمل و نقل به عنوان یکی از جنبه‌های این نظم اجتماعی. اما جنبه‌های دیگری نیز وجود دارد، مثلا نظم در شکل و شمایل ساختمان‌ها و شهرسازی، طوری که وقتی به صورت کلی به شهر نگاه می‌کنید، یک‌نظم کلی در آن مشاهده می‌شود، نه مانند تهران که ساختمان‌های مکعبی، هر کدام به یک شکل و با قد و اندازه‌های مختلف سربرآورده‌اند. یا حتی یک نظم اجتماعی در نحوه مدیریت مردم بر وقت خود وجود دارد به نوعی که در طول روز کار می‌کنند و بعد آخر هفته و شب‌ها را به تفریحات اختصاص می‌دهند. مغازه‌ها در ساعت‌های مشخصی باز و تعطیل می‌شوند. در شهرهای کوچک‌تر، مغازه‌ها در طول هفته راس ساعت 7 شب تعطیل می‌شوند و بسیاری از نکات دیگر که در آینده با جزئیات بیشتر باز خواهند شد. برخی این را نشانه مدرن بودن و تمدن جدید می‌دانند، برخی به صورت جزئی‌تر آن را حاکمیت قانون تلقی می‌کنند و... . اما اجازه دهید زود به قاضی نرویم و برای تحلیل و شناخت غرب، بحث‌های مختلف را با هم ببینیم. فعلا در مرحله‌ای هستیم که خوبی‌های حاصل از پیشرفت فناوری خود را به وضوح در لحظه ورود نشان می‌دهد.
* دکترای سیاستگذاری علم و تکنولوژی ـ برایتون انگلیس