منصور انوری، نویسنده مجموعه داستانی «جاده جنگ» است. وی به خاطر نگارش 7 جلد از این مجموعه توانست برنده جایزه «جلال» شود. رمان «جاده جنگ» که از ۱۳۸۹ تا به حال ۵ جلدش توسط حوزه هنري منتشر شده، به ماجراهاي جنگ ايران با متفقين در سال‌هاي دهه۱۳۲۰ مربوط مي‌شود. «جاده جنگ» از سال‌های 1320 و ورود متفقین به ایران آغاز می‌شود و تا پایان 8 سال دفاع مقدس را دربر می‌گیرد. اگرچه به گفته نویسنده، نگارش این مجموعه تا 20 جلد نیز ادامه دارد اما نویسنده در همین 7 جلد نیز توانسته به خوبی در شرح و بسط حوادث سال‌های 20 تا 60 در هر مجلد مستقل موفق باشد. انوری در کارنامه نویسندگی خود نگارش 11 فیلمنامه و انتشار 2 کتاب «مصافحه با ارواح» و «قربانگاه عشق» را ثبت کرده است. قرار است در ماه‌های آتی جلد هشتم از مجموعه «جاده جنگ» به قلم وی منتشر شود. با او درباره کلیت این مجموعه به گفت‌وگو نشسته‌ایم.
***
«جاده جنگ» تازه‌ترین اثر شماست و صرفنظر از اینکه در جایزه جلال توانست به عنوان اثر برگزیده معرفی شود در بخش داستانی چهاردهمین جایزه کتاب فصل نیز به عنوان اثر برتر شناخته شده است. طرح نگارش این مجموعه چطور شکل گرفت؟
سال‌ها بعد از پیروزی انقلاب اسلامی این مساله در ذهنم بود که مانند دیگر نویسندگان کشورهای دنیا به نگارش اثری درباره انقلاب خودمان بپردازیم، بنابراین از همان سال‌ها تحقیق و تفحص درباره نگارش رمانی با مضمون انقلاب را شروع کردم. در واقع نگارش این رمان به طور مشخص از 8 سال پیش آغاز شد اما واقعیت این است که از 18 سال پیش این کار را کلید زدم و همان‌طور که اشاره کردم بیش از هر چیز سعی کردم بر مستندات و اسنادی که در این باره وجود داشت، تکیه کنم.
این مستندات بیشتر بر چه اساسی مبتنی بوده است؟
بخش عمده‌اش به تحقیقات وسیع و میدانی من بازمی‌گشت که در این مجموعه سعی کردم وقایع سال‌های 20 را به تصویر بکشم، طوری که در جلد نخست این مجموعه مخاطب با وقایعی که از این برهه آغاز شده و همین‌طور ورود متفقین به ایران مواجه می‌شود.
در این باره علاوه بر اینکه پژوهش‌های تاریخی زیادی انجام دادم و کتاب‌ها و اسناد متعددی در این باره مطالعه کردم، سعی کردم از افرادی که در آن دوران حضور داشتند و امروز به مرز سالخوردگی رسیده‌اند نیز کمک بگیرم. در واقع آنها نیز در تشریح جزئیات این وقایع نقش داشته‌اند. همچنین از آرشیو شفاهی و غنی آستان قدس‌رضوی استفاده کردم و منابع تاریخی که در این باره به چشم می‌خورد را دستمایه کار خود قرار دادم.
در جایی اشاره کرده‌اید یکی از ویژگی‌های این مجموعه این است که به سبک کلاسیک و با بهره‌گیری از ادبیات قرن 19 اروپا نوشته شده است. دلیل گرایش به چنین سبکی چه بوده است؟
پیش از آنکه به نگارش این مجموعه بپردازم، تلاشم بر این بود سبکی بر داستان حکمفرما باشد که بتواند جوابگو باشد و از طرفی برای مخاطبان نیز مورد توجه واقع شود. اگر در آثاری چون «جنگ و صلح» یا «بینوایان» دقیق شویم، متوجه می‌شویم یکی از دلایل استقبال از این آثار، سبکی بوده که نویسنده حین نوشتن آن در پیش گرفته است. من نیز سعی کردم از این سبک استفاده کنم البته در لابه‌لای بهره‌گیری از چنین شیوه‌ای به بیان توصیفی خود نیز پایبند بودم.
و فکر نکردید شاید استفاده از چنین سبکی که به هر حال وامدار نویسندگان اروپایی است در ایران مورد قبول مخاطبان ادبیات داستانی واقع نشود؟
تقریبا مطمئن بودم مجموعه‌ای با این سبک مورد توجه واقع می‌شود. به این خاطر که پیش‌تر نظرسنجی‌ای درباره کتاب انجام داده و نسخه چاپ شده جلد اول را در اختیار
30 نفر از کارشناسان ادبیات داستانی قرار دادم. هریک از این کارشناسان دارای سلایق مختلفی بودند اما با این وجود کتاب را تایید کردند و اشتیاق آنها برای مطالعه کتاب نشانگر آن بود که سبک حاکم بر اثر توانسته به خوبی جای خود را میان مخاطبانش باز کند، چنانچه رمان «جاده جنگ» توانسته تا امروز برنده جوایزی چون کتاب فصل، کتاب سال و قلم زرین نیز باشد.
شما تا امروز نگارش 7 جلد از مجموعه «جاده جنگ» را برعهده داشته‌اید و از قرار معلوم حکایت همچنان باقی است. به طور کلی قرار است این مجموعه در قالب چند جلد باشد؟
بعد از نوشتن 4-3 جلد این مجموعه و تکمیل شدن طرحی که برای نگارش آن در ذهنم وجود داشت به این نتیجه رسیدم که نوشتن این رمان‌ها را تا 20 جلد ادامه دهم، طوری که قصد دارم مجلد آخر دربرگیرنده مسائل بعد از پایان جنگ تحمیلی باشد. هدف من برای نگارش چنین مجموعه‌ای بازگو کردن وقایع تاریخی، سیاسی و اجتماعی نیم‌قرن اخیر ایران بوده و طبعا میسر شدن این هدف با نگارش چند جلد صورت نمی‌گیرد. 7 جلد نخست اين اثر به جريان حضور روس‌ها در ايران اختصاص دارد و در مجلدات بعدي به حادثه 15 خرداد 1342، مبارزات و پيروزي انقلاب اسلامي و چگونگي آغاز تا پايان جنگ تحميلي عراق عليه ايران پرداخته مي‌شود.
نکته‌ای که درباره آثاری چون «جاده جنگ» وجود دارد این است که اصولا طی سال‌های گذشته تا امروز کتاب‌هایی که در حوزه ادبیات انقلاب نوشته شده در مقایسه با آثار داستانی در حیطه ادبیات دفاع مقدس اندک بوده و اغلب این تصور وجود دارد که کفه ادبیات دفاع مقدس سنگین‌تر از ادبیات انقلاب است.
این مساله از ابعاد مختلفی حائز اهمیت است اما یکی از دلایلی که ادبیات انقلاب اسلامی را مهجورتر از ادبیات دفاع مقدس نشان می‌دهد، این است که نویسندگان حوزه ادبیات انقلاب سال‌ها بعد از این واقعه به نگارش اثر پرداختند. این هم امری طبیعی است و در همه جای دنیا به این شکل است، چنانچه آثار ماندگاری چون «جنگ و صلح» تولستوی نیز 30 سال بعد از یک واقعه به رشته تحریر کشیده شد. از طرفی فاصله افتادن میان نویسندگان با واقعه پیروزی انقلاب اسلامی می‌تواند در تبیین بیشتر مسائل انقلاب نقش داشته باشد یعنی نویسنده هرقدر از واقعه انقلاب دورتر شده، توانسته با اشراف بیشتری به تصویرکردن روزهای انقلاب بپردازد. در واقع فاصله زمانی‌ای که میان پیروزی انقلاب اسلامی و نویسندگان این حوزه وجود دارد، توانسته به شفاف‌سازی آنها در بیان وقایع انقلاب منجر شود و تا امروز نیز همان تعداد اثری که در حوزه ادبیات انقلاب اسلامی منتشر شده‌اند، مطلوب بوده‌اند. من به این قضیه این‌طور نگاه می‌کنم که زوایای انقلاب ما در سال‌های اولیه پیروزی انقلاب اسلامی هنوز برای نویسندگان مشخص نبوده اما امروز با گذشت زمان بهتر می‌توان این زوایا را در قالب‌های داستانی یا خاطره‌نویسی منعکس کرد.
پس تعدد آثار در حیطه ادبیات دفاع مقدس را به حساب کم‌کاری ادبیات انقلاب نمی‌گذارید؟
قبول دارم که در این وادی صرفنظر از مسائلی که به آن اشاره کردم با کم‌کاری‌هایی نیز مواجه بوده‌ایم اما نظرم این است که باید از امروز به بعد به ادبیات انقلاب نگاه ویژه‌تری داشته باشیم و در خلق آثار بیشتری بکوشیم بویژه اینکه در این حوزه، مستندات بسیاری وجود دارد که قابلیت دستمایه داستانی شدن را دارد. حتی بسیاری از نیروهای انقلابی که در سال‌های 57 به فعالیت می‌پرداختند به دلیل شرایط خاصی که در جامعه حاکم بود، تحصیلات خود را رها کردند و برای دفاع از آب و خاک این کشور به جبهه‌ها شتافتند؛ یعنی فرصتی برای اتمام تحصیلات نبود. تا سال‌ها آحاد مردم در گیر و دار 8 سال دفاع مقدس بودند ولی امروز وقت آن رسیده که به این حوزه جدی‌تر نگاه شود.
برگردیم به موضوع اصلی گفت‌وگو. مجموعه «جاده جنگ» دارای يكصد شخصیت است که بر اساس گفت‌وگو با شاهدان حوادث تاریخی شکل گرفته‌اند و هریک به فراخور زمانی که برایش در نظر گرفته می‌شود، وارد صحنه داستان می‌شوند و در هر مجلد ما شاهد تعدادی شخصیت هستیم. اگر ممکن است درباره تعدد شخصیت‌ها در این مجموعه توضیح دهید.
این شخصیت‌ها از دهه 20 و به طور مشخص با ورود متفقین به ایران، وارد داستان شده‌اند. در واقع شخصیت‌های اولیه داستان نیروهای انقلابی هستند که در زمان متفقین به مبارزه پرداخته‌اند یا در یک مجلد به تبیین شخصیت‌هایی پرداخته‌ام که در قیام 15 خرداد 1342 به پا خواستند یا همین‌طور در یک جلد دیگر که از پیروزی انقلاب اسلامی شروع می‌شود، شخصیت‌هایی را به تصویر کشیده‌ام که در قالب گروهک‌های مختلف سعی در اغتشاش داشته‌اند. ببینید، رمان بیشتر بر اساس برش‌های زمانی وسیع طرح شده و اصولا نمی‌توان از آن به عنوان یک اثر خطی نام برد، خاصه اینکه بیش از شخصیت‌ها این وقایع هستند که در هر جلد خودنمایی می‌کنند.
چند درصد از شخصیت‌های این مجموعه حقیقی و حقوقی هستند؟
سعی کرده‌ام این رمان را بر اساس روایت‌های مستند پیش ببرم و تصور می‌کنم همین‌طور هم شده یعنی در هر جلد شما شاهد حرکت رمان براساس وقایع مستند هستید. در عین اینکه هر اثر از ارزش‌های ادبی و داستانی نیز خالی نیست اما درباره سوال شما باید بگویم همه شخصیت‌ها مابه‌ازای عینی دارند و در واقع حقیقی هستند.
یعنی از میان این یکصد شخصیت هیچ‌یک ساخته و پرداخته ذهن شما نبوده است؟
به هیچ‌وجه. من در رمان تا جایی که فرم و قالب داستانی ایجاب می‌کرده، عنصر خیال را منتقل کرده‌ام و بیشتر در پر و بال دادن شخصیت‌ها کوشیده‌ام اما شخصیت‌ها همان‌طور که اشاره کردم همگی دارای شناسنامه حقیقی هستند.
مجموعه «جاده جنگ» از جمله آثاری است که در جایزه جلال که گران‌ترین جایزه ادبی معاصر ما به‌شمار می‌رود، برگزیده شد و 110 سکه را از آن خود کرد. فارغ از نگاه منتقدان ادبی به این مجموعه، خود شما به عنوان یک نویسنده فکر می‌کنید آنچه این مجموعه را از دیگر آثار دیگر در جایزه جلال متمایز کرده، چه بوده است؟
طبیعی است که داوران و آنهایی که این اثر را خوانده‌اند بهتر می‌توانند به این سوال شما پاسخ دهند اما به جرات می‌توان گفت داوران بعد از خواندن این مجموعه ابراز علاقه کرده‌اند تا جایی که برخی از آنها طالب خواندن نسخه‌های منتشر نشده دیگر مجلدات نیز بوده‌اند. این مساله نشان می‌دهد کشش داستانی در این مجموعه تاثیر زیادی بر خواننده گذاشته است. صرفنظر از اینها هرکسی که این مجموعه را خوانده چیز تازه‌ای در آن یافته است زیرا در «جاده جنگ» جز روایت‌های تاریخی، اشاراتی به مسائل فولکلوریک، انقلابی، حادثه‌ای و... نیز شده که می‌تواند جوابگوی مخاطبان با سلایق مختلف باشد بویژه اینکه در یکی از مجلدهای این مجموعه به روایت زندگی عشایر شمال خراسان نیز پرداخته‌ام. از اینها که بگذریم مجموعه «جاده جنگ» از زمان شروع نگارش تا امروز زمان زیادی برده است. من سال‌های زیادی را صرف تحقیق و تفحص در مستندات تاریخی کرده‌ام و می‌خواستم اثری که از این رهگذر ارائه می‌شود، منسجم، روان و خواندنی باشد. حتی در برخی بخش‌های این مجموعه به تبیین اشارات تاریخی پرداخته‌ام که در کمتر کتابی بیان شده است. در یک جمله می‌توان گفت مجموعه «جاده جنگ» خلأ نبود یا کمبود رمان‌های تاریخی را پر می‌کند.