اندیشه شکل‌گیری اروپای واحد بیش از هر زمان دیگری، پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی از سوی کشورهای این قاره با جدیت و اشتیاق پیگیری شد. هنگامی که سقوط قطب قدرتمند بلوک شرق می‌رفت تا چشم‌انداز تک‌قطبی را برای آینده جهان رقم بزند اروپایی‌ها بسیار مشتاق بودند بتوانند جایگاه مستحکمی در معادلات جهانی برای خود دست و پا کنند و در آرمانی‌ترین حالت با تشکیل یک اروپای واحد در ابعاد سیاسی، اقتصادی و حتی نظامی نقش موثرتری در روند تحولات آتی جهان برای خود فراهم آورند. این چشم‌انداز جذاب موجب شتاب گرفتن روند تکامل اتحادیه اروپايي در دهه پایانی قرن بیستم شد ضمن اینکه اصلاحات گسترده اقتصادی در کشورهای عضو، بازاری گسترده را به وجود آورده بود که منافع مالی و اقتصادی فوری آن قابل چشم‌پوشی نبود. به تدریج با شکل‌دهی ساختارهای سیاسی و اقتصادی برای اتحادیه نظیر پارلمان اروپا و پول مشترک (یورو)، اروپایی‌ها خود را به تحقق رویای اروپای واحد نزدیک‌تر دیدند. اقتصاد قدرتمند برخی کشورهای عضو، نظیر آلمان که از توان تکنولوژیک بسیار بالایی نیز در بین کشورهای جهان برخوردار بوده است، اتحادیه اروپایی را در وضعیت بسیار خوبی از نظر جایگاه اقتصادی و تراز بازرگانی قرار داد، طوری که در برهه‌ای بیشترین صادرات و واردات در جهان متعلق به این اتحادیه بود.اما جایگاه امروز اتحادیه اروپایی در معادلات جهانی چیست؟ به گواه شواهد آشکار اروپای امروز با شرایطی وخیم و بحرانی رو‌به‌رو است که چشم‌اندازی تیره را در مقابل تز اروپای واحد قرار داده است. کشورهای بسیاری درگیر بحران مالی گسترده شده‌اند که به دلیل تحمیل وضعیت معیشتی بسیار سخت بر مردم، اعتراضات اجتماعی عمیقی را در این کشورها در پی داشته است و چند دولت نیز تاکنون به دلیل ناتوانی در حل مشکلات سقوط کرده‌اند. اروپا اکنون نه‌تنها بازیگر قدرتمندی در عرصه جهانی نیست، که از حل مشکلات داخلی خود نیز عاجز است. عوامل داخلی و خارجی بسیاری این وضعیت را برای اروپا رقم زده‌اند که البته به دلیل درهم‌تنیدگی این عوامل تفکیک آنها چندان هم ساده نیست.
اول
اینکه اروپا از اتخاذ تصمیمات واحد اقتصادی ناتوان است. به بیان بهتر اروپایی‌ها فاقد همگرایی اقتصادی هستند و این یعنی اینکه شرط لازم برای شکل‌گیری یک اتحادیه ماهیتا اقتصادی را ندارند. همان‌گونه که اشاره شد بسیاری از کشورهای عضو، از ابتدا به دلیل جذابیت بازار گسترده ایجاد شده و افق رو به رشد آن به اتحادیه پیوستند و تمایلی برای همراهی تمام و کمال با تصمیمات جمعی ندارند. همین مساله (عدم همگرایی اقتصادی) موجب عدم همگرایی سیاسی در این اتحادیه نیز شده است. دوم اینکه کشورهای اروپایی عضو، در سطوح اجتماعی خود موفق به ایجاد همراهی با اتحادیه نشده‌ا‌ند. ناسیونالیسم ریشه‌دار در این کشورها همواره مانعی جدی در مسیر این هدف باقی مانده که به آسانی قابل رفع نیست. در واقع مردم اروپا (با شدت و ضعف در کشورهای مختلف) هویت واحد اروپایی را خطری جدی برای هویت ملی خود می‌بینند. تسری بحران شدید مالی برخی کشورها به سایر کشورهای عضو نیز این حس را در بین لایه‌های مختلف اجتماعی تشدید کرده است. سوم اینکه برخی اعضا در سطوح حکومتی و سیاستگذاری خود بیش از آنکه به اتحادیه اروپایی احساس تعهد داشته باشند، خود را به قدرت‌های خارج از منطقه و برخی پیمان‌های منطقه‌ای دیگر متعهد می‌دانند. این مساله حتی درباره کشورهای محوری اتحادیه مانند آلمان و فرانسه که به نوعی مقوم اتحادیه هستند نیز صدق می‌کند. همراهی بی‌چون و چرای این کشورها با آمریکا در مناقشات مختلف جهانی عملا نقش اروپا را به بازیگری دست دوم و حتی گاهی پادوی سیاست‌های ایالات متحده تقلیل داده است. در این میان نباید از تحلیل نوع بازیگری انگلیس در میان کشورهای عضو اتحادیه غفلت کرد که همواره با ایجاد دوگانگی در تصمیمات اقتصادی و سیاسی اتحادیه اروپایی، این معضل را عمیق‌تر کرده است. چهارم اینکه تاکنون ساختار تصمیم‌گیری و اجرایی پیش‌بینی شده برای اتحادیه در حل مشکلات بسیار ناکارآمد و غیرقابل اعتماد نشان داده است. به عنوان مثال در بحران جاری که کشورهایی نظیر پرتغال، اسپانیا، ایتالیا و بیش از همه یونان را مشغول خود کرده است تا این لحظه هیچ راه‌حل موثری از سوی اتحادیه اندیشیده نشده است. ضمن اینکه شواهد حاکی از آن است که برخی کشورهای قدرتمندتر نظیر انگلیس، فرانسه و آلمان با هدف عدم تسری بحران به کشورشان در واقع با مانع‌تراشی بر سر رسیدن به راه‌حل واحد به تدریج مشغول قربانی کردن کشورهای درگیر بحران هستند. نوع رفتار این کشورها طبیعتا این پیام را به کشورهای ضعیف‌تر می‌رساند که اتحادیه اروپا انگیزه و توان کمک به آنان را ندارد. این تحلیل روند جدا شدن اجباری و اختیاری کشورها و در نهایت فروپاشی اتحادیه اروپايي را تسریع خواهد کرد. پنجم اینکه ایالات متحده به عنوان رقیب اقتصادی اتحادیه اروپایی طبعا تمایلی به شکل‌گیری یک قطب قدرتمند اقتصادی سیاسی در مقابل خود ندارد و در برهه‌های گوناگون تلاش کرده هویت آن را به چالش بکشد. تحلیل قریب به صحت بسیاری آن است که آمریکا با استفاده از همپیمان دیرین خود در اروپا (انگلیس) تاکنون از شکل‌گیری یگانگی لازم در تصمیم‌گیری‌های اتحادیه جلوگیری کرده است. بسیاری از کارشناسان نیز بر این باورند آمریکا با هوشمندی بحران مالی اخیر را به اروپا منتقل کرد تا هم اندکی از بار بحران مالی خود کاسته باشد و هم رقیب خود را به فروپاشی نهایی نزدیک‌تر سازد.
در نهایت باید گفت فروپاشی اقتصادی منطقه یورو علاوه بر اینکه تاثیرات عمیقی بر اقتصاد جهانی و بلوک‌های اقتصادی رقیب اروپا خواهد گذاشت، بستر را برای تغییرات بنیادین در سطوح سیاسی اروپا فراهم می‌کند که این تغییرات نیز مطمئنا به اروپا محدود نخواهد ماند و ساختارهای اقتصادی و سیاسی بین‌المللی را درخواهد نوردید.