بخش ابتدایی این نوشتار را با گفت‌وگوهایی از برنامه تلویزیونی « هفت» که جمعه 27 آبان‌ماه پخش شده است، آغاز می‌کنم.
بهروز افخمی: بسیاری عادت کرده‌اند فیلم‌ها را همانطوری ببینند که در تلویزیون می‌بینند، دائما می‌پرسند منظور این فیلم چیست، نمی‌خواهند فیلم ببینند.
جیرانی:
منظور خیلی مهمه (با نیشخند...)
فراستی:
یک ذره راجع به این موضوع صحبت کنیم.
(هر سه می‌خندند...)
فراستی:
منظوره خیلی خوب بود.
افخمی:
برو فیلمو ببین منظور... تماشاچی‌های جدی امروز چرا نمی‌نشینند فیلم تماشا کنند؟ در دانشگاه «گرمای شدید» را نمایش می‌دادند بچه‌های واحد فیلمبرداری وسط فیلم دارند با هم پچ‌پچ می‌کنند بالاخره استاد رد شد. گفت هدروم‌های فیلم چقدر زیاد است. استاد نگاه کرد و متوجه شد به سبک فیلم‌های قدیمی هالیوودی هدروم فیلم زیاد است بعد رو به بچه‌ها گفت: این فیلمی گرم است چرا نمی‌نشینید فیلم تماشا کنید. (و خنده افخمی....)
جیرانی:
خیلی نکته ظریفیه که همه دنبال منظور هستند....
فراستی:
کسی این هدروم را دیده مثلا دارد فرم می‌بیند، فرم هم نمی‌فهمد. لذت از فیلم...
افخمی:
سر فرم زیادی سختگیری...
فراستی:
من محتوا را نمی‌فهمم چیه. محتوا غیر از فرم است...
جیرانی:
این فیلم منظور داشته باشد بیماری است که مخصوص کشور ماست.
فراستی:
فیلم «ترنس مالیک» خزعبل است و پر از منظور است، از ثانیه اول منظور دارد، معناگرا‌های ما عاشق این فیلم خواهند شد...
آنچه از حرف‌های نصفه و نیمه مجری، منتقد و میهمان برنامه «هفت» می‌توان متوجه شد این است که دنبال یافتن منظور در فیلم‌های سینمایی نوعی بیماری است که مختص کشور ماست. بهروز افخمی، معتبرترین فیلمساز ایرانی تنها تماشاگر را به دیدن فیلم دعوت می‌کند و از نگاه او منظور سازندگان در درجه اهمیت قرار ندارد. با کلمه فرم بازی کردن تبدیل به بیماری نقد شده است و لقلقه زبان منتقدان. کاری به حاشیه این برنامه ندارم که قرار بود معیار و میزان تعریف میزانسن را ارائه کند و آنتن رسانه ملی بی‌جهت در اختیار کسانی قرار می‌گیرد که همانطور که مشاهده کردید حرف‌های نصفه و نیمه می‌زنند اما منظور واقعی نگارنده این است که به بسیاری از دوستان شبه منتقد و شبه فیلمساز از همین جنس، موضوعی را یادآوری کنم؛ امروز در هزاره سوم هیچ اثری بی‌منظور ساخته نمی‌شود، منتها چون ذهن دوستان حاضر در برنامه کذایی هفت، به سطحی‌نگری خاصی رسیده است برخی مسائل را نمی‌فهمند. فراستی و افخمی رسما «لارنس فون تریر» را فیلمساز نمی‌دانند و به فیلم «ترنس مالیک» می‌خندند، در صورتی که دوستان متوجه نمی‌شوند در بسیار از کرسی‌های آزاداندیشی در اروپا و آمریکا درباره مفاهیمی که در لایه‌های پنهان آثار این دو فیلمساز وجود دارد، از زوایه فلسفی- روانکاوی ساعت‌ها بحث و جدل به وجود می‌آید. از طرف دیگر نمونه ساده‌اش همین سریال «گمشدگان» (LOST) است که راجع معنا و فحوای سریال در کشورهایی که به نمایش درآمده، متفکران و اساتید، تقریبا 250 کتاب را به نگارش درآورده‌اند. امروز در این یادداشت تلویحا به مجموعه کتاب‌هایی اشاره خواهیم کرد که خواندن این کتب شاید تلنگری برای دوستانی باشد که دائما لفظ «برو فیلمتو ببین» را به کار می‌برند و درگیر واژه فرم هستند، شاید با دیدن این یادداشت سرشان کمی به سنگ بخورد و مجری، منتقد فیلم برنامه «هفت» و فیلمسازانی نظیر افخمی متوجه شوند، در جهان غرب منظور (معنا و فحوا) فیلم خیلی بیشتر از آن چیزی است که این دوستان تصور می‌کنند. سینمای ایران با همین تلقی‌های سطحی از سینما به سراشیبی سقوط می‌رود و تنها مهرجویی و چند فیلم ضعیف احمدرضا معتمدی است که با استراتژی انتقال مفاهیم علمی- فلسفی ساخته شده است.
نکته قابل توجه دیگر این است که اگر افلاطون، سقراط، ملاصدرا، کانت، هگل، امیل دورکیم و نیچه، فروید، آلفرد کینزی و... ، نام‌آوران عرصه دانش بشری و علوم انسانی، در هزاره سوم حیات داشتند حتما فیلمساز می‌شدند همانطور که امروز سینما برای کسانی همچون لوکاس، اسپیلبرگ، اسکورسیزی، کوبریک فقید، مالیک، فون تریر، مندز، ون سنت، ابرامز، لینچ، وودی آلن و... تنها هنر- صنعت سرگرمی‌ساز به شمار نمی‌رود، اینان فلاسفه و جامعه‌شناسان دوران خویشند که قبای فیلمسازی بر تن کرده‌اند. سینما برای مولفان اندیشه درسینمای غرب یک امر جدی به شمار می‌رود اما این مدیوم مهم برای سینماگر ایرانی به گاهنامه‌های تصویری- اروتیک و شبه روشنفکرانه خلاصه می‌شود. کدام فیلم وودی آلن را پیدا می‌کنید که به اندازه یکصد کتاب علمی و فلسفی در آن مفاهیم کاملا به روز شده جامعه شناختی موجود نباشد... سینما در فرهنگ عامه غرب از مرز هنر- صنعت عبور کرده و به جایگاهی برای اندیشیدن و دریافت بدل شده است.
جی‌جی ابرامز را تمام کسانی که سریال گمشدگان (LOST) را دیده‌اند می‌شناسند. کسی که این روزها در کنار استیون اسپیلبرگ مرد شماره 2 سینما و تلویزیون آمریکا شناخته می‌شود و فیلم سوپر 8 را با همکاری اسپیلبرگ کارگردانی کرده است. شاید برای دوستانی که تصویر کتاب جی‌جی ابرامز را در این صفحه مشاهده می‌کنند جالب توجه باشد، کارگردانی که به عنوان سازنده آثار مفرحی همچون ماموریت غیرممکن (3) و لاست شناخته می‌شود، کتابی به نگارش درآورده و دیدگاه‌های فلسفی در آثار استنلی کوبریک را ارزیابی کرده است. نام جرالد جی ابرامز روی کتاب حک شده است. این کتاب (فلسفه و استنلی کوبریک) به صورت فشرده مبتنی بر 250 صفحه است که به لایه‌های عمیق فیلم‌های کوبریک می‌پردازد. این حرکت ابرامز در واقع به تنهایی انجام نشده است و یک عقبه فکری از نگارش چنین کتاب‌هایی حمایت می‌کند. خود ابرامز در ایام فراغت در دانشگاه‌های مختلف فلسفه و جامعه‌شناسی تدریس می‌کند. وقتی ابرامز با دین کوالسکی (کمک نویسنده) آشنا می‌شود، کتابی درباره استیون اسپیلبرگ را با همکاری او روانه بازار می‌کند، این کتاب نیز به تبع نخستین اثر ابرامز، «اسپیلبرگ و فسلفه» نام دارد و با همین عنوان کتاب‌های دیگری درباره دیوید لینچ و مارتین اسکورسیزی منتشر می‌شود اما کتاب‌هایی که درباره این فیلمساز به چاپ رسیده توسط بزرگ‌ترین اساتید فلسفه و جامعه‌شناسی آمریکا منتشر شده است.
ویلیام اروین، بزرگ‌ترین استاد فسلفه و جامع‌شناسی بزرگ‌ترین اساتید دانشگاه‌های آمریکا را گرد هم آورده که تقریبا 250 کتاب با محوریت فلسفه در مجموعه‌ها و فیلم‌های سینمایی را گردآوری کرده‌اند. قبل از اینکه هر تحلیل دیگری بر این مجموعه‌ها داشته باشیم لازم است این اساتید را معرفی کنیم.:
1- برونی ادی
(Briony Addey): رئیس دپارتمان فلسفه دانشگاه بریستول
2- راب آرپ (Rob Arp):
رئیس دپارتمان هستی‌شناسی دانشگاه بریستول
3- مایکل دبلیو آستین
(Michael W. Austin)، استاد فلسفه در دانشگاه کنتاکی شرقی. وی پیش از این
4 مجموعه کتاب درباره کتاب هوگو از منظر فسلفه به نگارش درآورده است و از مشاوران مارتین اسکورسیزی در ساخت فیلم هوگو به شمار می‌رود.
4- دبورا.آر.باربام
(Deborah R. Barnbaum)، استاد بزرگ فسلسفه در دانشگاه ایالتی کنت. در 18 پروژه سینمایی از جمله پل‌های مدیسن کانتی مشاور فسلفی ایستوود بوده است.
5- پرفسور جرمی باریس
(Jeremy Barris) استاد دانشگاه مارشال هانتیگتون، ویرجینای غربی. مهم‌ترین کتاب او « نمونه روانکاوی» است که در سال 2004 منتشر شده، او در 2 فیلم «بیمار انگلیسی» و «کوهستان سرد» مشاور فلسفی آنتونی مینگلا بوده است.
6 – شی بیدرمن:
(Shai Biderman): دکترای فسلفه دارد و در دانشگاه بوستون، کالج Berl، دانشگاه آزاد و دانشکده مدیریت، اسرائیل تدریس می‌کند و کتاب‌هایی از جمله فلسفه فرهنگ، زیبایی‌شناسی اگزیستانسیالیسم و نیچه را به نگارش درآورده است. او پیش از این کتاب‌هایی را درباره فلسفه در باب آثار برادران کوئن و فلسفه استیون سودربرگ را به چاپ رسانده و مشاور فلسفی برادران کوئن و سودبرگ در همه آثار آنها بوده است.
7- پاتریشیا بریس
(Patricia Brace): استاد تاریخ در جنوب‌غربی مینه‌سوتا، مشاور امور خارجه و کتاب «چه کسی جزیره خود را به یعقوب اعطا کرد؟» را درباره سریال لاست به نگارش درآورده است. دوست و مشاور صمیمی کاترین بیگولو، کارگردان هرت لاکر است.
8 - ریچارد دیویس
(Richard Davies): استاد فلسفه، متولد لندن و مقیم ایتالیا؛ جایی که او فلسفه نظری و تاریخ فلسفه در دانشگاه برگامو می‌آموزد. دوست صمیمی نانی مورتی.
9- ویلیام جی دولین
(William J. Devlin): استاد کالج بریج، متخصص فلسفه شرق، فلسفه علم و اگزیستانسیالیسم که حدود 13 کتاب درباره نیچه، سفر در زمان و هویت شخصی نوشته است و مشاور آثار سام مندز به شمار می‌رود.
10-پیتر اس فوسل
(Peter S. Fosl): استاد فلسفه در ترانسیلوانیا، دانشگاه کنتاکی، متخصص در اندیشه دیوید هیوم.
11- کارن گافنی
( Karen Gaffney): استاد کالج محلی در مرکز نیوجرسی. کتاب فتح ذهنیت را تا چندی دیگر به انتشار خواهد رساند. در واقع مشاور فیلمنامه فیلم تلقین کرستوفر نولان به شمار می‌رود.
12- دانیل بی‌گالاگر
(Daniel B Gallagher): استاد فلسفه و الهیات و نویسنده مقالات متعدد در متافیزیک و زیبایی‌شناسی و فلسفه Thomistic. وی کتاب «فوتبال و فلسفه: رفتن عمیق» (انتشارات دانشگاه کنتاکی، 2009) را به چاپ رسانده است، ضمن اینکه او یک کشیش کاتولیک به شمار می‌رود.
13 - دن کاسترول
(Dan Kastrul): استاد روانشناسی دانشگاه‌های ویسکانسین و مینه سوتاست.
14- اسکات اف،
پروفسور علوم زیستی HQ در پورتلند، اورگان. وی مشاور استون برای ساخت فیلم دبلیو به شمار می‌رود.
اساتید مهم فسلفه آمریکا همچون شاورن‌ام کی
(Sharon M. Kaye)، سندر لی (Sander Lee)، داناوان اس مور (Donavan S. Muir)، جرمی پیرس (Jeremy Pierce)، بکی وارتابدیان (Vartabedian Becky) و جورج ورسلیژ
(George Wrisley) گروه ویلیام اروین را تشکیل می‌دهند. مثلا شارون‌ام کی و چند اسمی که بدون توضیح نام بردیم دکارت‌شناسان معروف آمریکایی به شمار می‌روند. اروین با جمع‌آوری اساتیدی که خودشان عمدتا مشاوران فلسفه و روانکاوی هستند به گردآوری مجموعه کتاب‌های فلسفه درباره فیلم و سریال‌های آمریکایی دست زده که از 250 نمونه چاپ شده چند نمونه در این صفحه آورده شده است. در میان عکس‌هاي منتشر شده در این صفحه، کتاب «فلسفه و ترمیناتور» از همه جالب‌تر است؛ عکسی از دکارت با چشمی رباتیک –آواتاری، شبیه رباتT
800 (آرنولد شوایتزینگر) در مجموعه‌های ترمیناتور کاملا گویای محتوایات کتاب است. یعنی آقای جیمز کامرون مولف فیلم ترمیناتور تمام المان‌های دکارت را در دوگانه ترمیناتورش کاملا جاری کرده و اتفاقا رگه‌هایی از دکارت‌شناسی او در سایر آثارش مشهود است. اگر به همین دوستان شبه منتقد بگویی که ترمیناتور بر اساس فلسفه دکارت ساخته شده است به شما می‌خندند، اگر به عکس دیگری که در همین صفحه درباره مجموعه بتمن آمده است دقت کنید متوجه خواهید شد که حتی مجموعه فانتزی بتمن بر اساس مکتب اگزیستانسیالیسم آمیخته با مبانی تائوئیسم ساخته شده است. بسیاری از دوستان وطنی هنوز بر این عقیده پافشاری می‌کنند که سینما تنها برای سرگرمی ساخته شده است، اگر به کتاب فسلفه و آلیس در سرزمین عجایب مراجعه کنید متوجه خواهید شد کتاب عمیق لوئیس کارول در برگردان سینمایی‌اش با چه مفاهیم عمیق فلسفی در فرم ترکیب شده است. آن وقت مدعیان فرمگرایی خواهند فهمید فرم نیز حاوی چه معناهای عمیقی می‌تواند باشد. حیف که رسانه ملی دیگر دانشگاه سراسری ملت نیست و برنامه «هفت» اندیشه و اندیشه‌گرایی در سینما را به هیچ‌وجه ترویج نمی‌کند، از طرفی سینمای ایران به سمت ابتذال خواهد رفت، چرا که عقبه فکری فیلمسازان و مولفان سینما آنچنان اندیشه‌گرا نیست و در بهترین حالت سرگرمی و سطحی‌سازی اولویت بیشتری دارد.