هوشنگ جاوید فارغ‌التحصیل رشته فیلمبرداری و نورپردازی از دانشکده صدا و سیماست. این هنرمند و پژوهشگر موسیقی در سال‌های گذشته تا امروز سمت‌های مختلفی داشته که از آن جمله می‌توان به طراح نخستين جشنواره ني‌نوازي كشور در سال 1370، مسؤول موسيقي استان كردستان، مسؤول و موسس واحد موسيقي صدا و سيماي مركز كردستان، مسؤول واحد موسيقي حوزه هنري تهران، دبير و مدير اجرايي و طراح جشنواره موسيقي آييني، دبير و مدير و طراح جشنواره موسيقي بومي زنان مناطق و نواحي ايران، دبير و مدير اجرايي و طراح نخستين همايش منقبت‌خوانان ايران، مدير و طراح جشنواره موسيقي رمضان در بخش آواها و نواهاي قرآني نخستين جشنواره هنرهاي قرآني و... اشاره کرد. وی تا امروز نگارش و انتشار کتاب‌هایی چون «نقش زن در موسیقی مناطق ایران»، «آواهای روح‌نواز»، «موسیقی شبانان»، «تومار 2 مجلس نقل عشق»، «اسطوره‌ها و موسیقی نواحی ایران»، «نقش عشق و خنياي راز» و... را در کارنامه خود ثبت کرده است. انتشار آلبوم «نوروز و بهار ایرانی» از کارهای منتشر شده اخیر جاوید به‌شمار می‌رود. وی در این آلبوم به گردآوری آیین‌های موسیقایی ایران درباره «نوروز و بهار ایرانی» مناطق مختلف کشور در 2 لوح پرداخته است. با وی درباره این آلبوم
به گفت‌وگو نشسته‌ایم.
***
در کارنامه کاری شما همواره دغدغه پرداختن به موسیقی نواحی وجود داشته و شما طی این سال‌ها سعی کرده‌اید کارهایی در این زمینه در قالب صوتی و مکتوب انجام دهید. این اواخر هم آلبوم «نوروز و بهار ایرانی» به کوشش شما منتشر شده که باز هم با مضمون موسیقی نواحی گردآوری شده است. به طور کلی فکر پرداختن به این مقوله از چه وقت در شما شکل گرفت؟
از سال 1355 به حیطه موسیقی نواحی ورود کردم و تا امروز صرفنظر از انجام کارهای پژوهشی- تحقیقی در این زمینه، نزدیک به 430 ساعت گفت‌وگو با هنرمندان نواحی مختلف ایران داشته‌ام؛ هنرمندانی که بسیاری از آنها امروز دیگر در بین ما نیستند و دار فانی را وداع گفته‌اند. از رهگذر این گفت وگو‌ها به طرح موضوعات مختلفی درباره موسیقی نواحی پرداخته‌ام که هریک از این موضوعات توانسته در پررنگ کردن موسیقی نواحی ایران نقش داشته باشد.
ایده شکل‌گیری این آلبوم چطور صورت گرفت؟
در سال 85 زمانی که نوروز به وسیله میراث فرهنگی در یونسکو ثبت جهانی شد کارگاه‌هایی از سوی یونسکو در حوزه خزر برگزار شد. پس از ارائه نمونه موسیقی نوروز از سوی من، ریشه تولید این آلبوم شکل گرفت. همین‌طور در کنار این مبحث به کمک پروفسور عسگرعلی رجب‌زاده از تاجیکستان به ارائه توضیحاتی درباره موسیقی تاجیکستان پرداختم یعنی در جریان برگزاری این کارگاه‌ها به تشریح فرهنگ و آداب و رسوم و آیین نوروزی پرداختم که البته تنها متعلق به ایران نبود و کشورهای همجوار ایران چون تاجیکستان، قزاقستان و... را نیز دربر می‌گرفت. بعد از برپایی این کارگاه بود که تصمیم گرفتم آلبومی در زمینه نوروز ارائه دهم زیرا کشورهای همسایه در این باره به انجام کارهای پژوهشی زیادی پرداخته بودند و جای توجه به این مقوله در موسیقی ایران خالی به نظر می‌رسید بویژه با درگذشت استادان موسیقی نواحی ما با کمبود جدی در این وادی روبه‌رو بودیم و به دلیل وجود این خلأ، موسیقی ما در معرض آسیب جدی قرار می‌گرفت. این شد که دست به تدوین و گردآوری چنین آلبومی زدم. البته این کار با انتشار آلبوم «نوروز و بهار ایرانی» متوقف نشده و من همچنان به تحقیق و تفحص در این زمینه مشغولم اما درباره این آلبوم که اخیرا منتشر شده، من به ثبت و ضبط موسیقی‌هایی که مربوط به نوروز بوده، پرداخته‌ام و در این‌باره همان‌طور که اشاره کردم سی و چند سال است که پژوهش میدانی کرده‌ام. البته برخی آوازهای نوروزی که در این آلبوم به چشم می‌خورد، متعلق به چند سال پیش است که ضبط کرده و برخی را نیز همین اواخر ضبط کرده‌ام. همچنین بخش اندکی در این آلبوم وجود دارد که به آوازهای آیینی ایران بازمی‌گردد. من این آوازهای آیینی را 3 سال پیش در استودیوی حوزه هنری با کمک مهدی اردستانی و حمید عسگری ضبط کرده‌ام. البته بعد از این کار نیز به انجام پالایش صوتی روی این آوازها به کمک حمید عسگری پرداخته‌ام.
در بخش موسیقی آیینی به طور مشخص به چه مواردی اشاره کرده‌اید؟
به عنوان مثال به موضوعاتی چون باران‌خواهی، آهو‌خواهی، کوسه‌گردانی و... اشاره کرده‌ام که بیشتر جنبه آیین کشاورزی داشته‌اند و پیش از رسیدن نوروز و برای باریدن باران و افزایش برکت انجام می‌شده‌اند. در واقع این آیین‌ها پیش از نوروز وجود داشته و به نوعی مژده رسیدن بهار را در مناطق مختلف می‌داده‌اند. من به ضبط این موسیقی پرداخته‌ام تا به عنوان یک اثر صوتی به یادگار از گذشتگان این عرصه باقی بماند.
از چه منابعی برای تدوین این آلبوم استفاده کرده‌اید؟
اصلا به شکل کتابخانه‌ای از منابع و ماخذ موجود استفاده نکرده‌ام بلکه کوشیده‌ام عمده فعالیتی که در این زمینه انجام داده‌ام متکی به تحقیقات میدانی باشد یعنی منطقه به منطقه سفر کرده و پای صحبت‌های همان تعداد هنرمندانی که از موسیقی نواحی باقی مانده‌اند به نشسته و ریشه آیین‌های هر منطقه را مورد بررسی قرار داده‌ام. البته یک نکته را در این میان بگویم و اینکه متاسفانه اسنادی که از گذشته در این زمینه باقی مانده بسیار اندک است، بنابراین من بعد از انجام پژوهش‌های میدانی خود و خلائی که در حیطه این اسناد وجود داشت، ناچار بودم به کتاب‌های قدیمی مراجعه کنم. مثلا در بخش موسیقی مذهبی بیشترین توجهم به سمت کتاب «النقض» بوده یا در بخش تاریخی از کتاب «جوامع‌التواریخ» رشید‌الدین فضل‌الله بهره گرفته‌ام. در عین حال سعی کرده‌ام بیشتر منابع اصلی و خودی را نگاه کنم، ضمن اینکه به کارهای مستشرقان که طی سال‌های گذشته درباره آیین‌های ایرانی انجام شده نیز نظر داشته‌ام. به طور کلی من برای مطالعه آیین‌های نواحی مختلف، فرهنگ 50 سال پیش را مورد مطالعه قرار داده‌ام بویژه اینکه در 50 سال گذشته، ترانه‌های نوروزی در قالب برنامه‌ای با عنوان «دهقان» در رادیو خوانده می‌شد یا صفحات موسیقی در این باره وجود داشته است.
در گفت‌وگویی که با یکی از هنرمندان موسیقی نواحی داشتم به نکته جالبی برخوردم. این هنرمند گوشزد کرد در حال حاضر با وجود شبکه‌های متعدد سهم رسانه در پررنگ کردن موسیقی نواحی کمرنگ است و به آن شکلی که باید به این مقوله در رسانه‌ای چون صدا و سیما پرداخته نمی‌شود، نظر شما چیست؟
امروز شبکه شما راه‌اندازی شده که به شکل اجمالی و مختصر به موسیقی نواحی می‌پردازد اما واقعیت این است که گنجاندن چنین حیطه ارزشمندی در مدت زمان کوتاه کافی نیست. موسیقی نواحی باید در شبکه ملی جای بگیرد، آن هم به شکل اصیل و با همان ساز و آوازهای اصیل و پرقدمت اما اینکه موسیقی نواحی محدود به واحدهای موسیقی استان‌ها شود به نظرم کاربردی در پی نخواهد داشت و تاثیری که باید بگذارد را نمی‌گذارد. امروز مشاهده می‌کنیم بخش‌های عمده‌ای از فعالیت موسیقی هر منطقه به دلیل بی‌توجهی در انزوا قرار دارد. به عنوان مثال موسیقی بخشی‌ها در استان خراسان و گلستان، عاشیق‌ها در آذربایجان، ترانه‌های سیستان و بلوچستان و... از این جمله‌اند که به آن شکلی که باید مورد توجه و عنایت مسؤولان قرار نگرفته‌اند. اگرچه سعی کرده‌ام تا جایی که در توانم بوده به گردآوری این موسیقی‌ها بپردازم، حتی در بخشی از آلبوم فعلی خود یک ترانه از حبیب‌الله قادرآتشگر از استان سیستان را ضبط کرده‌ام یا همین‌طور موفق به ضبط ترانه‌ای از سایاچی‌های آذربایجان که ویژه دامداری و شبانی بوده، شده‌ام؛ ترانه‌ای که دیگر امروز از یاد خود سایاچی‌ها هم رفته است، در حالی که تمام اینها بخشی از فرهنگ اصیل ایرانی را تشکیل می‌دهد.
نکته‌ای که درباره موسیقی نواحی ما وجود دارد این است که فارغ از کارهایی که شما در این عرصه انجام داده‌اید بیشتر متکی به فعالیت‌های شفاهی بوده تا آثار مکتوب. به نظر شما این
یک آسیب نیست؟
مسلما با یک آسیب جدی در این زمینه مواجه هستیم. گرچه در راه احیا و شناسایی موسیقی نواحی من و هنرمندانی چون محمدرضا درویشی، جهانگیر نصراشرفی، منصوره ثابت‌زاده و... بعد از پیروزی انقلاب اسلامی کوشش‌های بسیار کرده‌ایم. البته از سال 70 با هم آشنا شدیم و این ضرورت را احساس کردیم باید به سمت و سوی ثبت داشته‌هایمان در این زمینه برویم و آنها را به شکل صوتی و مکتوب حفظ کنیم. در عین حال پیش از گردآمدن ما چند نفر در حوزه موسیقی نواحی، کسانی که در این وادی کار کرده بودند، بیشتر مستشرقانی مثل فارمر و... بودند که روی این حوزه کار کردند اما جفایی که این محققان اروپایی در حق موسیقی نواحی ما انجام دادند، این است که آنها تمام این تحقیقات و منابع موجود در این حیطه را با خود به کشورهایشان بردند و چه بسا امروز همین منابع نزد موزه‌ها و کلکسیونرهای خارجی نگهداری می‌شود که بسیار موجب تاسف است اما به جرات می‌توان گفت پژوهشگرانی که در این وادی از آنها نام بردم به پررنگ کردن پژوهش درباره موسیقی نواحی پرداخته‌اند و کارهای زیادی هم در این زمینه انجام داده‌اند. من نیز به سهم خود از سال 70 جشنواره موسیقی نواحی را در حوزه هنری بنیاد نهادم و در این راستا شاخه‌های موسیقی نواحی که پیش از این شناخته شده نبودند را دنبال کردم کمااینکه امروز نیز موسیقی حماسی، آوازهای آیینی، موسیقی کارآواها و... در این حیطه انجام شده و به عنوان گنجینه‌ای ارزشمند تلقی می‌شود. البته ناگفته نماند، حوزه هنری دست پژوهشگران را باز گذاشت و این مساله موجب شد نتایج خوبی حاصل شود، طوری که در زمینه موسیقی بختیاری، منصوره ثابت‌زاده کارهای خوبی انجام داد یا کارهای زیادی درباره موسیقی کردی و مقام‌های این نوع موسیقی انجام شد یعنی جدا از پررنگ شدن پژوهش بر موسیقی نواحی، الگوسازی نیز به دست محققان این عرصه صورت گرفته و امروز دیگر کسی نمی‌تواند بگوید در زمینه موسیقی نواحی منبعی وجود ندارد؛ منابع هست، فراوان هم هست، منتها باید از آن در موسیقی اجتماعی بهره گرفت. به نظر می‌رسد این نوع موسیقی طی سال‌های گذشته تا امروز توانسته طیف علاقه‌مندان و هنرمندان خود را داشته باشد کمااینکه امروز شاهد هنرنمایی گروه «رستاک» هستیم و اطمینان دارم در سال‌های آتی نیز گروه‌هایی جوان و تحصیلکرده از دل موسیقی نواحی بیرون می‌آیند و به ارائه
کارهای درخشان می‌پردازند.
فکر می‌کنید در حال حاضر ضرورت دارد به موسیقی کدام منطقه توجه شود؟
به نظر می‌رسد به موسیقی استان سمنان تا امروز نگاه جدی نشده است. متاسفانه خود اهالی این استان نیز به آن شکلی که باید درباره موسیقی منطقه‌شان کار نکرده‌اند. البته در این میان محمدرضا درویشی و من درباره بخش‌هایی از موسیقی سمنان کار کرده‌ایم اما گسترده نبوده است. همین‌طور تصور می‌کنم موسیقی استان اصفهان جای پرداخت بیشتری می‌طلبد و تاکنون پژوهش جدی روی موسیقی نواحی اصفهان صورت نگرفته است. گرچه باز هم در این زمینه من به شخصه روی موسیقی مذهبی نایین کار کرده‌ام. درباره موسیقی سیستان و بلوچستان نیز از این قاعده مستثنا نبوده‌ایم و می‌بینیم کار زیادی در این زمینه انجام نشده است. به طور مثال موسیقی تنبورک که از ادوات تاریخ موسیقی ما به‌شمار می‌رود، به لحاظ اجرایی شناسانده و معرفی نشده است، در حالی که موسیقی این حیطه جای کار بسیاری دارد یا مثلا درباره موسیقی خوزستان جای کار زیاد وجود دارد. برخی به اشتباه تصور می‌کنند موسیقی خوزستان ریشه در بین عرب‌ها دارد در حالی که موسیقی عرب‌ها با مردم خوزستان تفاوت دارد. من و درویشی در این وادی نیز به شکل مجزا کار کرده‌ایم اما در زمینه رباب‌‌نوازی به دنبال هنرمندان این عرصه بودیم که متاسفانه خیلی از آنها فوت کرده بودند و ما نتوانستیم هنگام پژوهش‌های خود کارهای این هنرمندان را ضبط و نگهداری کنیم. همان‌طور که اشاره کردم پیشکسوتان این عرصه از دنیا رفته و فرهنگ‌های گذشته در غبار فراموشی قرار گرفته‌اند. فرض کنید امروز اگر بخواهیم درباره موسیقی قاجار تحقیق کنیم باید کسی را پیدا کنیم که دست‌کم 120 سال داشته باشد که نداریم. نابودی اطلاعات نسبت به فرهنگ‌های گذشته امروز خیلی باشتاب صورت می‌گیرد.
ظاهرا 2 کتاب تازه در دست نگارش دارید؟
بله، یکی از این کتاب‌ها «موسیقی و انقلاب» نام دارد که درحال نگارش آن هستم. همچنین مشغول تکمیل باقی مجلدهای مجموعه «پرند ستایش» هستم. این مجموعه مشتمل بر 8 جلد است که تا امروز یک جلد آن منتشر شده است. علاوه بر این «موسیقی کار در ایران» را در قالب یک کتاب و 15 CD انجام داده‌ام که قرار است منتشر شود.