سعید آقاخانی جزو مجموع نوابغ طنز و کمدی سینما و تلویزیون به حساب میآید که خاستگاه هنری او همچون مدیری و عطاران از مجموعه آیتماتیک ساعت خوش است. آقاخانی بعد از چند تجربه نویسندگی، این روزها سریال «نقطه سر خط» را روی آنتن دارد. در یک بررسی اجمالی در خواهیم یافت این سریال هم همچون ساختههای قبلی این کارگردان، نویسنده و بازیگر نوع تازهای از سریدوزیهایی است که اساس این سریدوزیهای سریالی دلیل عمدهاش سیاستهای کلان مدیران سازمان است. البته اظهارنظرهای مدیران صدا و سیما به این نظریات دامن زده است بویژه اصرار معاون سیما مبنی بر تولید بیوقفه آثار کمدی، هنرمندان و نوابغ کمدی را در چاله تکرار گرفتار میکند. اگر امروز شباهت تماتیک سریال نقطه سر خط با آثار قبلی سعید آقاخانی صورت آزاردهندهای پیدا کرده است، طبق شنیدهها تعجیل در به پخش رساندن چند سریال کمدی به صورت همزمان است.
در نقد جدی سریال ظاهرا کمدی نقطه سر خط، نخستین موضوعی که جلب نظر میکند، خط اصلی قصه است که همانند آثار قبلی آقاخانی مبتنی بر درگیریهای 2 دوست قدیمی یا فامیل به دلیل جاهطلبی اقتصادی با یکدیگر است. طبیعی است که چنین تمی کاملا تکراری است و اغلب مولفههای داستانی مطروحه در این سریال شباهت فراوانی با ساختار داستانی مجموعههایی همچون «راه در رو»، «خوشنشینها»، «زنبابا»، « چاردیواری» و «عید امسال» دارد. این شباهت در طراحی کاراکترهایی که اغلب تیپ هستند و خرده داستان را پیش ببرند و موقعیتی برای خنده گرفتن ایجاد نمیکنند، آسیبهای جدی فراوانی به همراه خواهد داشت و نخستین آسیب جدیاش برای چنین درامهای سریالی که ظاهرا قرار است مخاطب را بخنداند، این است که اغلب موقعیتهایی ایجاد میشود تا شخصیتها در چند موقعیت سردستی گرفتار شوند و شلوغبازیها و شلختگیهای رفتاری و داستانی با یکدیگر ترکیب میشود که ماحصل این شلختگیها و در هم کردن کنشهای نهچندان خندهدار، این است که مخاطب را درگیر نمیکند. مدیران سیما که چنین سریالهایی را به عنوان کمدی به مردم معرفی میکنند، گویا تعریف کمدی را فراموش کردهاند و باید بار دیگر در این تعریف برای خود بازنگری کنند.
در سریال نقطه سر خط اغلب موقعیتهایی که اینچنین سادهانگارانه طراحی شدهاند، بازیگران به جای آنکه به موقعیتهای طراحی الصاق شوند، به بداههپردازی متکی هستند، این شیوه شاید درباره بازیگرانی همچون حلیمه سعیدی، احمدپور، علی صادقی و... جوابگو باشد اما آنطور که پیداست، فیلمنامه چندخطی و بداهه فراوان با وجود بازیگرانی که با بداههگویی طنز آشنا نیستند، موقعیتهای طنز عمیق یا به تعبیری دیگر لحظات کمدی خلق نمیکند. واقعیت بدون تعارف این است که رفتارهای حمید لولایی در نقش صمد قیصری بیشتر شبیه رفتاریهای هیستریک سیروس گرجستانی سریال عید امسال است و با کمی تعمق در این سریال تلویزیونی میتوانیم بگوییم در اغلب موارد شبیه ذبیح سریال «چهار چرخ» جواد مزدآبادی و از طرفی نوع کنشهای هیستریکش شبیه گرجستانی در سریالهای «سهدونگ سهدونگ» و «متهم گریخت» است. نمونه دیگر مرجانه گلچین است که بازی فیگوراتیوش شباهت فراوانی به گلرخ سریال «راه دررو» دارد. پرسش اینجاست که ریختشناسی بازیگران را اگر در یک قیاس تطبیقی به شکلی عمیق بررسی کنیم، متوجه خواهیم شد که نوع اکت این بازیگران به یکدیگر شباهتی ندارد بلکه ساختار تلویزیونی و فیلمنامهها شبیه به یکدیگر هستند چراکه تم و مضمونهای مشابه دارند. جالب اینجاست که معاونت سیما مشخص است این سریالها را بررسی نکرده تصویب میکند و دفاتری مشخص با تهیهکنندگان آشنا و مورد وثوق تلویزیون آن را به تولید میرسانند. این آفتی که رسانه ملی هماکنون بدان گرفتار است، عاملی شده تا هیچ تنوع داستانی در سریالهای تلویزیونی دیده نشود و طبیعتا نبود تنوع مخاطبگریزی را به همراه خواهد آورد. سریال تازه سعید آقاخانی که با آن همه خلاقیت «متهم گریخت» را با همکاری عطاران عرضه کرده است و تقریبا اجراهایش در کارگردانی شباهتهای فراوانی به عطاران دارد اما سریالهای خلاقانه عطاران کجا و «نقطه سر خط» کجا؟
مخاطب فهيم رسانه ملی احساس میکند كه گويا براي خالي نبودن عريضه برخي سریالها به صورت سریدوزی و بدون هيچ دقت و موشكافي در معاونت سیما به تصویب رسیده و ساخته شدهاند. طبیعتا وقتی چنین آنارشی در معاونت سیما با دستورات فرمایشی مبتنی بر تولید کیلویی سریالهای طنز وجود داشته باشد، برای سازنده مهم نخواهد بود که چه ميسازد و آيا ماحصل تلاش او در نزد اذهان عمومي مقبوليت پيدا ميكند يا نه. مجموعه بهظاهر طنز نقطه سر خط يكي از همین آثاری است که کارنامه مدیریتی معاونت سیما را مورد پرسش قرار خواهد داد چراکه ابتذال در تکرار برای جلب تماشاگر نتیجهاش مخاطبگریزی خواهد بود و زمانیکه مخاطب توهين به شعورش را درک میکند، رسانه ملی را پس خواهد زد. تاملی در داستان و محتوای این سریال هم نشان میدهد که این مجموعه در لایههای پنهان به موضوع فقر و تیرگیهای اقتصادی میپردازد و در انتهای سریال کام مخاطب تلخ خواهد شد. شخصیتهای محوری سریالهای آقاخانی به طبقه پاییندست اقتصاد تعلق دارند و در درامهایی که وی هدایتش را بر عهده دارد، کاراکترها تلاش میکنند وضع خود را بهبود بخشند و رویای پولدار شدن در سر دارند، قیصری (حمید لولایی) هم طبق فرمولهای ازپیشتعیینشده آقاخانی عاجزانه در پی یافتن وامی است که بتواند برای دخترش جهیزیه تهیه کند. آیا میتوان به موقعیتی که صمد قیصری در آن گرفتار است، خندید؟ آیا میتوان به مادری همچون گندم که نگران وضع دخترانش است که سر و سامان بگیرند، حتی لبخند زد. زمانیکه به چشمهای بازیگر این نقش- مریم سعادت- نگاه میکنی، بیشتر تراژدی غمبار سریال را درک میکنی و کلیت اثر در نظر مخاطب دیگر کمدی به نظر نمیآید. اغلب شخصیتهای سریالهایی که هدایت آن را آقاخانی بر عهده دارد، در قالب کمدی و طنزآلود سریال تلاش میکنند کلاهی گشاد بر سر یکدیگر بگذارند و تلاشهایشان برای دستیابی به موقعیت اقتصادی بهتر، مقدمه و بنیان طنازی است و آدمهای هالو، الکیخوش یا شیادی که در مناسبات و روابط با هم به خلق طنز و خنده دامن میزنند.
در واقع در مجموعه موقعیت و اتفاقاتی که در سریال خوشنشینها رخ میدهد، با داستان و جدال اقتصادی چند خانواده و شخصیت روبهرو هستیم که به واسطه اتفاق، تصادف و شانس، تقابلها و تعاملهایشان در مسیر زندگی خط اصلی روایت را موقعیتهایی خاص نشان میدهد. این فرمول و ساخت آثاری اینچنین را رضا عطاران در «خانه به دوش»، «متهم گریخت»، «ترش و شیرین» و «بزنگاه» باب کرد البته فرمول عطاران در نوع طنزآفرینی کاملا مشخص و کلاسیک است و اتفاقا این فرمول کلاسیک اغلب موثر میافتد. عطاران بهواسطه موقعیت کمیکی که ایجاد میکرد خط اصلی درام را محور قرار میداد و طنزهای رفتاری و کلامی را به موقعیت ایجاد شده اضافه میکرد. متاسفانه سعید آقاخانی نمیتواند شگردهای عطاران را در مقام کارگردان اجرایی کند. تنها اثر بدیع آقاخانی «راه دررو» بود که به دلیل اینکه فیلمنامه مصطفی کیایی به ساختار آثار عطاران نزدیک بود، آقاخانی توانست شگردهای عطاران را بهخوبی ایفا کند اما در مجموعه نقطه سر خط موفق به این کار نشده است.
در مجموعه آثار عطاران منطق داستانی یا موقعیت دراماتیک است که بار اصلی قصه را به دوش میکشد و شخصیتهای اغراقشده و تیپسازیها به این موقعیتها و خط اصلی داستانی اضافه میشود اما متاسفانه در سریال آقاخانی شخصیتها از یک سو در قالب شخصیتهای اغراقشده و کاریکاتوری، ساده و هالو یا تیپهای کلیشهای عامهپسند که اغلب این تیپسازیها به صورت مبتذلی از سینما سر برون آورده است، خود را نشان میدهد. اینجا یک موقعیت ساده داستانی مبتنی بر اینکه قیصری (لولایی) میخواهد قبل از ازدواج دخترش وامی جور کند، خط اصلی داستان را تشکیل میدهد. این خط اصلی آنقدر اغراقآمیز جلو میرود که موقعیتهای داستانی دیگر را تحتتاثیر قرار میدهد. از سوی دیگر ادبیات و ساختار دیالوگپردازی قصه هم واجد یکسری شوخیهای مصطلح مد روز است که در جامعه طنز عامه نامیده میشود و تقریبا مخاطب را با طنزی نشات گرفته از نوعی الکیخوشی و بیخیالی و بیهودگی مواجه میسازد. همراه راننده آژانس –چنگیز– برای گرفتن نزول میروند، صمد تا زمانیکه میزان بهره را مشخص نمیکند، متوجه نمیشود که فرد مورد نظر نزولخور و باجگیر است. آقاخانی در خوشنشینها با شکل و سیاق اخته شدهای و در شمایل قصهای آشنا بازتولید شده است البته تفاوتهای بسیاری میان خوشنشینها میان منطق داستانی وجود دارد. با توجه به مولفههایی که خود آقاخانی آن را به یک فرمول بدل ساخته است، شخصیتهای اغراق شده و کاریکاتوری، ساده و هالو یا تیپهای کلیشهای عامهپسند در ساختار نقطه سر خط کمتر وجود دارد و از سوی دیگر به ادبیات و ساختار دیالوگپردازی قصه که هم فاقد یکسری شوخیهای مصطلح مد روز است در این سریال کمتر وجود دارد و نمیتواند موقعیتهای خندهدار، فضای شاد و مفرحی برای مخاطب خلق کند. اما مشکل اصلی اینجاست که این موقعیتها به واسطه تراکم تکرار در فرم و مضمون به یک شمایل خنثی و غیرخلاقانه بدل شده که دستکم میتواند یک شادی سطحی و زودگذر و خندهای ناپایدار و کوتاه بیافریند. البته آفتی که مجموعه سازندگان نقطه سر خط بدان گرفتارند، تکراری و شبیه بودن قصههایی است که سعید آقاخانی هدایت آنها را بر عهده داشته است و بازنگری در محتوا میتواند موفقیتهای گذشته آقاخانی را تکرار کند.