می‌توان پرسید آیا خوبی‌‌های غرب همه در همین نظم اجتماعی بالا، سیستم حمل و نقل خوب، تکنولوژی‌های روز و ماشین‌های مدل بالا خلاصه می‌شود؟ یک جوابی که در نوشته‌های قبلی بدان اشاره شد، این بود که باید مفهومی به نام فناوری‌های اجتماعی را مدنظر قرار دهیم تا بهتر بتوانیم جنبه‌های مختلف توسعه‌یافتگی غرب را درک کنیم. البته ممکن است همه کشورهای غربی مانند یکدیگر توسعه نیافته باشند. نکته مهم در فناوری‌های اجتماعی این است که رفتار و فرهنگ انسان‌ها نیز به صورت هماهنگ با فناوری‌های فیزیکی شکل می‌گیرد.
یک مثال خوب در این زمینه توسعه اینترنت است. برخی ممکن است تصور کنند توسعه اینترنت صرفا مساله‌ای است که به تکنولوژی فیزیکی ربط دارد و بنابراین ما باید با تمام توان زیرساخت‌های فناوری خود را تقویت کنیم تا به این توسعه دست پیدا کنیم. مثلا باید ظرفیت پهنای باند اینترنت را بالا ببریم، وسایل کامپیوتری مختلف و مطابق با تکنولوژی روز دنیا داشته باشیم و... . بدین‌ترتیب، می‌توان انتظار داشت از طریق اینترنت بهره‌وری بسیاری از فعالیت‌ها بالا برود. در کنار اینها یک فضای امنیت تبادل اطلاعات لازم است تا به عنوان یک عامل ضروری باعث گسترش استفاده از اینترنت شود.
اجازه دهید یک مثال ساده در این ارتباط بیان شود تا ببینیم تا چه میزان این رویکرد صحیح است. توسعه اینترنت باعث شده ما دستگاه‌های کارتخوان بانکی داشته باشیم و بتوانیم بسیاری از فعالیت‌ها را از این طریق انجام دهیم. کافی است کارت بانکی خود را در دستگاه قرار دهیم و تمام اطلاعات حساب ما از طریق اینترنت مبادله می‌شود و می‌توانیم از حساب خود برداشت کنیم، قبض پرداخت کنیم، پول جابه‌جا کنیم و... . همین کار را از طریق خدمات اینترنتی بانک‌ها و به وسیله کامپیوتر شخصی نیز می‌توانیم انجام دهیم. اما سوال اینجاست: تا چه میزان مردم از این خدمات استفاده می‌کنند؟ آیا رفتار مردم نیز مطابق آن تغییر کرده است و از این ظرفیت‌ها استفاده می‌کنند؟
این یک نمونه از کاربردهای ساده اینترنت بود. از اینترنت می‌توان استفاده‌های بسیار پیچیده‌تری نیز کرد. یک نمونه آن خریدهای اینترنتی است. نام یک سایت بزرگ خرید و فروش اینترنتی که همه چیز در آن پیدا می‌شود، ebay است. این سایتی است که شما هر وسیله‌ای که دوست داشته باشید را می‌توانید روی آن به فروش برسانید، از کتاب و کامپیوتر و دوچرخه و ماشین و هرچیز دیگر. کافی است یک حساب کاربری برای خود ایجاد کنید و سپس با پرداخت یک هزینه بسیار کم، مثلا یک کامپیوتر دست دوم را در آن به فروش برسانید. سیستم آن هم به صورت حراج است، یعنی کسی برنده می‌شود که بالاترین قیمت را بدهد.
حال ببینیم این سیستم به ظاهر ساده، چقدر پیچیدگی دارد. اولین پیچیدگی آن این است که شما باید قادر باشید کالای خود را با طی کردن مراحل خاصی که در سایت وجود دارد، برای فروش به اشتراک بگذارید. مرحله دیگر این است که به عنوان یک خریدار باید قادر به جست‌وجو در سایت باشید تا بتوانید کالای خاص خود را پیدا کنید. سومین مرحله این است که باید حساب شما واقعی باشد، چون باید تبادل پول میان 2 شخص صورت بگیرد که برای این کار شرکت ebay خودش تسهیلات دیگری را نیز ایجاد کرده و شما می‌توانید با کمک آن پول جابه‌جا کنید. در این میان، نکته مهم این است که باید یک سیستم پستی کاملا قوی وجود داشته باشد که کالاها را به سرعت جابه‌جا کند و به دست خریداران برساند.
اما یک نکته کلیدی در این میان این است که باید یک سیستم اعتماد قوی و متقابل میان افراد وجود داشته باشد به نوعی که بتوانید به فروشندگان اعتماد کنید. فرض کنید شخصی عکس یک لپ‌تاپ را گذاشته و عنوان می‌کند این لپ‌تاپ فلان مشخصات را دارد. همچنین عنوان می‌کند آن را با پست معمولی ارسال می‌کند. از کجا معلوم راست می‌گوید و پس از اینکه شما پول را منتقل کردید، این لپ تاپ با مشخصات یاد شده به دست شما می‌رسد؟ البته ebay تلاش کرده امکاناتی فراهم کند تا در صورتی که جنس تحویل نشد، بتواند از حساب فروشنده پول را به حساب شما برگرداند. اما مشکل زمانی رخ می‌دهد که مثلا شما کالا را تحویل می‌گیرید و مشاهده می‌کنید شکسته است یا به درستی کار نمی‌کند. فروشنده ادعا می‌کند در تحویل پستی این اتفاق افتاده و وی مقصر نیست. یا شخصی کالایی را می‌خرد و پول آن را پرداخت نمی‌کند و فروشنده پس از مدتی انتظار، ناچار می‌شود مجددا کالا را به حراج بگذارد.
با این اوصاف، چگونه یک سیستم خرید و فروش اینترنتی می‌تواند با رفتارهای انسانی به‌گونه‌ای هماهنگ شود که این حجم از مبادلات تجاری درون آن رقم بخورد؟ یکی از راه‌هایی که به این مساله کمک کرده و همگان نیز آن را پذیرفته‌اند، استفاده از سیستمی به نام فیدبک است. شما بعد از هر خرید، می‌توانید برای فروشنده فیدبک بگذارید و بدین‌ترتیب قبل از هر خرید، می‌توانید ببینید که فرد فروشنده در مبادلات قبلی خود چند عدد فیدبک مثبت و چند عدد فیدبک منفی دارد و از این طریق اعتبار افراد مشخص می‌شود. از آنجایی که سیستم بدینگونه شکل گرفته که داشتن یک حساب معتبر و به دور بودن از فیدبک منفی برای همه مهم شده است (یک فرهنگ عمومی)، فروشنده تمام تلاش خود را می‌کند که خریدار راضی باشد و برای وی فیدبک مثبت بگذارد.
اینکه چگونه این فرهنگ ایجاد شده و به صورت پایدار ادامه پیدا کرده، موضوع بحث ما نیست. نکته‌ای که مورد توجه ما است، این است که این سیستم وجود دارد و شکل گرفته و رفتار انسان‌ها و فرهنگ آنها مطابق با آن هماهنگ شده است. عدم توجه به این جنبه‌های انسانی باعث می‌شود جامعه نامنظم و ناهمگونی ایجاد شود که در آن رفتار انسان‌ها با فناوری‌ها همخوان نباشد و بدین‌ترتیب مشکلات اجتماعی فراوانی پیش بیاید، نظیر داشتن اتومبیل و جاده ولی رانندگی‌بد، داشتن زیرساخت اینترنت و کامپیوتر اما عدم اعتماد و استفاده مناسب از آن و... .
* دکترای سیاستگذاری علم و تکنولوژی
از برایتون انگلیس