سفر نوری مالکی به ایران را می‌توان از زوایای متعدد به بحث و ارزیابی نشست. با این حال فارغ از ترکیب هیات عراقی که حاكي از میل به توافقات اقتصادی است؛ تنش ایجاد شده در مناسبات بغداد ـ استانبول، ارزیابی‌های بیرونی را به مباحث سیاسی سوق می‌دهد. به همین دلیل این نوشته پرداختی است به رئوس مهم و قابل بحث در سفر مالکی به تهران.
مالکی در شرایطی پا در خاک ایران نهاد که چند ساعت قبل از آن نظامیان کشورش یک فروند جنگنده ترکیه را در خاک عراق مجبور به فرود کردند. طی چند روز اخیر تنش در مناسبات عراق و ترکیه بسیار زیاد شده است. دیدار اردوغان با طارق الهاشمی و مسعود بارزانی و اظهارات تند او علیه مالکی که بسیاری از آن تعبیر به تهدید نزاع طایفه‌ای و مذهبی کردند و واکنش مالکی به این اظهارات اردوغان، نشان از جدی شدن تنش میان این 2 کشور دارد. در این شرایط مالکی در تهران چه می‌گوید؟
1- حضور طارق الهاشمی و مسعود بارزانی در ترکیه و اظهارات تند اردوغان علیه دولت عراق حاکی از تلاش برای شکل‌گیری یک ائتلاف کردی- سنی در عراق علیه مالکی است. ائتلافی که می‌شود به وضوح تمایلات فرقه‌ای ناشی از انقلاب‌های منطقه را در آن دید. اردوغان پیش‌تر منافع مشترکی با ائتلاف العراقیه تعریف کرد تا بتواند خلأ نفوذ اهل سنت در عراق را پر کند. با این حال نوری مالکی به‌رغم برخی اختلافات گروه‌های شیعی، توانست نخست‌وزیر عراق شود. شکست ترکیه در تحولات سیاسی عراق موجب شد این کشور دچار نوعی خلأ سیاسی در همسایه جنوبی خود شود. پس از وقوع انقلاب‌های منطقه این خلأ بیش از پیش ملموس شد. بنابراین اردوغان که در یک سال اخیر با شکل‌دهی مثلث عربستان- قطر- ترکیه کانون تصمیم‌گیری علیه بشار اسد شده، اینک در همین راستا شکل‌گیری یک بحران طایفه‌ای و مذهبی در عراق را در برنامه دارد. اردوغان از این موضوع یک استفاده دیگر می‌برد و آن تحدید مبارزات اکراد ترکیه است. عربستان و قطر که نفوذ چندانی در عراق ندارند نیز قاعدتا در راستای تامین منافع خود در قبال تحولات منطقه از این طرح حمایت خواهند کرد. طرحی که در بدایت، تجزیه عراق و در ادامه نوعی پیوند میان ترکیه و اکراد عراقی را دنبال می‌کند.
دولت عراق هنوز فاصله زیادی تا یافتن مولفه‌های امنیت ملی در خارج از مرزهای خود و نیز تعریف امنیت مشترک با همسایگان دارد. بنابراین مالکی در ایران از برادر بزرگ‌تر خواهان ممانعت از شکل‌گیری این ائتلاف است. مناسبات ایران و اقلیم کردستان عراق برگرفته از یک تشریک اهداف بنیادین است. از سوی دیگر کمتر کشوری مانند ایران از ریشه‌های اختلاف در گروه‌های شکل‌دهنده اقلیم کردستان باخبر است. رابطه صدام با اکراد عراق نیز واقعیت‌های مهمی را درباره مناسبات کردی- عربی (سنی) در خود دارد که برخی زوایای پنهان آن می‌تواند بسیار عبرت‌آموز باشد.
در کنار این موضوعات، توافقات ایران و ترکیه در قبال برخی مباحث امنیتی می‌تواند در این‌باره کارگشا باشد. تقویت این همکاری‌های منطقه‌ای می‌تواند موجب رغبت ترکیه به جلب رضایت ایران شود. بنابراین حضور مالکی در ایران در وضعیتی که بارزانی و طارق الهاشمی در عراق قرار دارند، خود به خود رایزنی‌های ایران و ترکیه در قبال عراق را منجر می‌شود.
2-
مالکی پس از برگزاری اجلاس سران اتحادیه عرب در بغداد تا حدودی توانست جایگاه داخلی و منطقه‌ای خود را تقویت کند. در این شرایط موافقت 1+5 با پیشنهاد ایران مبنی بر میزبانی عراق، می‌تواند اعتبار این کشور و نخست‌وزیر آن را بشدت ارتقا و اعتبار بین‌المللی عراق مالکی را رونق دهد که این موضوع برای ترکیه غیر‌قابل تحمل خواهد بود. اردوغان از یک سو کارت پرسود میانجیگری ایران و غرب را در دستان همسایه جنوبی خود می‌بیند و از سوی دیگر این همسایه جنوبی دقیقا در جبهه مقابل آنان در تحولات منطقه‌ای قرار می‌گیرد. همین موضوع اراده اردوغان برای دخالت در عراق و مخاصمه علیه دولت مالکی را افزایش می‌دهد. اردوغان هرگز نخواهد پذیرفت نوری مالکی به عنوان یک بازیگر فعال منطقه‌ای به رسمیت شناخته شود. برای او بسیار دردناک است وقتی منابع خبری گزارش می‌دهند یکی از پرونده‌های مالکی درسفر به ایران، موضوع سوریه است. پس از برگزاری اجلاس سران عرب در بغداد، ورود مالکی به موضوع سوریه می‌تواند به عنوان یک رهیافت به شرایط حل بحران در نظر گرفته شود. رشد وجهه منطقه‌ای مالکی با نزول وجهه منطقه‌ای اردوغان رابطه مستقیم دارد. مالکی در سفر به تهران قطعا پیرامون چگونگی میزبانی مذاکرات با 1+5 به مذاکره می‌پردازد.
3-
آثار و تبعات فتنه اردوغانی در سوریه، باعث شده مقامات عراقی از هم‌اکنون به دنبال تقویت بنیه امنیتی خود باشند. روز پنجشنبه سلسله انفجارهایی در عراق بوقوع پیوست. این انفجارها تنها چند ساعت قبل از دیدار اردوغان با مخالفان عراقی مالکی صورت گرفت. عراق اینک به دنبال بهبود امنیت داخلی خود است. نوری مالکی در این مسیر ایران را معتمد خود می‌داند. افزایش تراز مشارکت امنیتی ایران و عراق می‌تواند منجر به ایجاد یک منطقه مشترک حفاظتی شود و مهم‌ترین اثربخشی این شرایط را می‌توان در ممانعت از ایجاد ناآرامی و آشوب در عراق مشاهده کرد. در کنار این موضوع، تامین امنیت انتخابات استانداری‌ها در عراق نیز موجب تقویت سیاسی مالکی در درون عراق می‌شود.
* * *
تحولات منطقه باعث تسهیل بازیگری شده است و به همین دلیل هر بازیگر متناسب با قوه تاثیرگذاری خود می‌تواند تا سال‌ها خود و کشورش را منتفع یا متضرر از این تحولات بکند. در منطقه متناسب با تبار حکمرانی و افق حرکتی، یک جریان سیاسی شکل گرفت که اهتمام خود را بر تقابل و در ادامه مدیریت انقلاب‌ها قرار داد. ترکیه، بازیگر جدیدی که با یک شیفت هویتی از اروپا به خاورمیانه، به اعتقاد برخی سودای احیای دوران عثمانی در سر دارد؛ با فهم مناسبی از رخوت حاکمیت عمده عربی، محور تاخت سیاسی خود در منطقه را بر ارائه وجهه‌ای مبارز بویژه در ضدیت با رژیم اسرائیل بنا نهاد. با این حال نوع بازیگری او که جلب توجه اذهان مردم مسلمان منطقه را نیز به عنوان یک پوشش عمومی حول خود دارد؛ نشان داد اردوغان به دنبال مانور در فضاهای مورد انتظار اعراب منطقه است تا نوعی مقبولیت اسلامی بیابد. رفتاری که از آن به «جریان مقاومت جعلی» یاد می‌شود، با وقوع انقلاب‌های منطقه تحرک بیشتری یافت. توصیه اردوغان به انتخاب یک نظام سکولار توسط مردم انقلابی مصر- که البته انتخابات پارلمانی مصر حاکی از بی‌توجهی انقلابیون این کشور به این توصیه بود- و در ادامه تحرک بی‌سابقه برای بحران‌آفرینی در سوریه برای انتقال کانون جنبش‌های انقلابی منطقه از مصر و ادعای یک انقلاب جعلی در سوریه، نشان داد نخست‌وزیر ترکیه چه اهدافی را دنبال می‌کند. اهدافی که موجب شد سال گذشته مقامات عالي‌رتبه نظام در پيامي محرمانه، محدوده مجاز فعالیت سیاسی او در منطقه را گوشزد کنند. ترکیه اکنون سودای رهبری جهان سنت را دارد. البته این هدف نه برخاسته از باورهای ایدئولوژیک سران این کشور بلکه بر ساخته سیاست عملگرایی ترکیه سکولار است. با این حال ظهور چهره‌ای به نام نوری مالکی در میان اعراب، که زبان حکام و مردم منطقه را به خوبی می‌فهمد؛ و کشورش دارای ذخایر ارزشمند انرژی و نیروی انسانی قابل‌توجه است، برای اردوغان نگران‌کننده به شمار می‌رود.