وحيد آقایي*:
جغرافیای سیاسی دارای بعد مكانی و فضایی است یعنی اگر سیاست ملی بر محیط تاثیر بگذارد در بعد مكانی جای خواهد گرفت و اگر سیاست‌های جهانی بر منطقه تاثیری ژرف گذارد در بعد فضایی مطرح خواهد شد. سرزمین ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود دارای ويژگي خاصی در منطقه حساس خاورمیانه است كه به عنوان مركز جهان اسلام بوده و از لحاظ سیاسی و جغرافیایی و گذرگاهی پراهمیت و دارای موقعیت ارتباطی بین اروپا و آسیاست و این یكی از دلایل نفوذ و فشار دولت‌های خارجی بر ایران بوده است. در طول تاریخ سیاستمداران و حاكمان سعی كرده‌اند نوعی موازنه به وجود آورند تا در مقابل قدرت‌های استعماری مقاومت كنند اما چندان موفق نبوده‌اند كه علت آن در نشناختن بازیگران سیاسی و عدم اتكا به قدرت ملی است، پس به‌طور خاص می‌‌توان عنوان كرد ایران همیشه در تاریخ پدیده‌ای خاص بوده و در منطقه از نظر نژادی، مذهبی و سیاسی خارجی سابقه تاریخی مشابه نداشته و همین مساله ثابت می‌‌كند نقش ایران در بخش مركزی جهان اسلام روز به روز پیچیده‌تر و حساس‌تر شود و این امر را به اثبات می‌‌رساند كه نقش و جایگاه ایران به عنوان كشوری كه جغرافیای سیاسی مستحكمی دارد، می‌‌تواند دارای فرآیند تكاملی قدرت ملی و فراملی و حتی نقش ویژه‌ای در سطح بین‌المللی باشد و دیپلماسی پویایی را اتخاذ كند. جغرافیای سیاسی فرآیندی است كه طی آن سیاست و استراتژی یك دولت می‌‌تواند بر یك مكان جغرافیایی اثر گذارد. همچنین جغرافیای سیاسی می‌‌تواند دارای بعد مكانی و فضایی باشد یعنی اگر سیاست ملی بر محیط تاثیر بگذارد در بعد مكانی جای خواهد گرفت و اگر سیاست‌های جهانی بر منطقه تاثیری ژرف گذارد در بعد فضایی مطرح خواهد شد. جغرافیای سیاسی ایران نیز در طول هزاران سال دارای عناصر سیستمی بوده كه فرآیند تاریخی آن تحت تاثیر مذاهب گوناگون بوده كه مهم‌ترین تحول در این راستا پیوستن به جهان اسلام است. این روند و تحول عظیم در سال‌های 14 تا 23 هجری قمری اتفاق افتاد كه منجر به سقوط ساسانیان و فتح ایران به دست خلیفه دوم شد. گسترش اسلام در فلات ایران اثر عمیقی از نظر قدرت سیاسی و هویتی بر جای نهاد، طوری كه ایرانیان با پذیرش تشیع سعی كردند هویت فرهنگی و سیاسی خود را تجدید كنند، لذا نخست استقلال خود را در برابر خلافت عربی به دست آوردند و سپس از چیره شدن خلافت عثمانی بر ایران و شرق جهان اسلام جلوگیری كردند. متاسفانه طی قرون معاصر نوعی عدم انسجام در بین ملت‌های مسلمان دیده میشود، در چنین شرایطی ایران به عنوان كشوری قدرتمند در مركز جهان اسلام با داشتن بار ایدئولوژیكی اسلامی می‌‌تواند انسجام معنوی و مذهبی را در بین امت مسلمان به وجود آورد و به صورت الگویی خاص در منطقه خاورمیانه درآید.
نقش سیاسی ایران در آینده جهان اسلام
با توجه به اینكه ایران در مركز فضایی جهان اسلام واقع است، می‌‌توان برای آن دورنمایی از روند تاریخی مهم و حساس را ترسیم كرد و به آن دید پراگماتیسمی (عملگرایی) داشت زیرا بعد از انقلاب اسلامی و تحول در ساختار حاكمیت ایران در
چشم انداز خاصی از جهان اسلام قرار گرفت طوری كه برخی از پژوهشگران مسلمان مفهوم «ام‌القرا» را به جمهوری‌اسلامی به كار بردند. بر اساس نظریه ام‌القرا، همه كشورهای اسلامی با توجه به تعالیم اسلامی موظفند از موجودیت و تمامیت ارضی ام‌القرا دفاع كنند. پس در این راستا ایران باید نقش سیاسی و فرامنطقه‌ای را به درستی اعمال كند و منافع ملی و مصالح اسلامی را توام در نظر بگیرد تا در راستای آن سرفصلی را به وجود آورد كه ملل مسلمان نیز از آن بهره‌مند شوند و شاخصه آن خودآگاهی باشد و «جغرافیای حرف» نیز در آن بگنجد یعنی صحت یا سقم یك مساله و فرضیه علمی و ادبی با ملاك‌های منطقی، تجربی و استدلالی همراه شود. پس بر این اساس باید طبق اصل «جغرافیای حرف» نقش حیاتی ایران را به عنوان كشوری با سابقه درخشان تاریخی در آینده جهان اسلام بر فرض صحت قرار دهیم و با استدلال منطقی و تجربی می‌‌توانیم این مساله را اثبات كنیم كه بعد از فروپاشی شوروی و به وجود آمدن جهان تك‌قطبی تنها اندیشه و فلسفه‌ای كه در مقابل جهان سرمایه‌داری قرار می‌‌گیرد، تفكر الهام گرفته از انقلاب اسلامی ایران است كه منجر به رودررویی جهان اسلام مقابل منافع جهان غرب شده است. جغرافیای سیاسی ایران به لحاظ تاریخی دارای فراز و نشیب‌های فراوانی بوده و تا قبل از ورود اسلام به ایران چهره سیاسی و اجتماعی آن به گونه‌ای دیگر بود، یعنی اگر اسلام به ایران نیامده بود مسیحیت آن را دربر گرفته بود. اسلام چنین سیری را به‌هم زد و مسیر نفوذ مسیحیت را از شرق به غرب انداخت. از سوی دیگر ایران به دلیل مكانی و فضایی و قرار گرفتن در مسیر نفوذ اسلام و ستم طبقاتی درون آن با كمترین هزینه فتح شد و نقش سیاسی آن توسط اعراب مسلمان دچار تحول عظیمی شد؛ تحولی كه فضای جغرافیایی جهان اسلام از سرزمین‌های مجاور چین تا اروپا گسترش پیدا كرد اما ایرانی سعی كرد فرهنگ و تمدن خود را توام با اعتقاد اسلامی حفظ كند، به عبارت دیگر ایران در جهان اسلام دارای
2 پیوستگی فرهنگی ایرانی و اسلامی است.
*دانشجوي كارشناسي ارشد جغرافياي سياسي دانشگاه آزاد تهران مرکز