تقریبا مهم‌ترین و شاخص‌ترین کسی که حداقل در ایران اقتباسهای تئاتری‌اش به مدیوم سینما ورود پیدا کرده و در ایران کاملا شناخته شده، تنسی ویلیامز است که با آثاری همچون «اتوبوسی به نام هوس» (الیا کازان)، «ناگهان تابستان» (جوزف ال منکویچ )، «گربه روی شیروانی داغ» (ریچارد بروکس)، «خالکوبی رز» (دانیل مان) و... شناخته می‌شود اما دلیل عمده محبوبیت این مجموعه آثار در میان سینمادوستان ایرانی علاقه سنتی ایرانیان به مدیوم تئاتر است. حتی عده‌ای که علاقه خاصی به مدیوم تئاتر ندارند، آثار سینمایی از این دست جزو آثار محبوبشان به شمار می‌رود. در عمده آثار تنسی ویلیامز می‌توان کنش‌های عریان‌تر از آدمی را دید. به تعبیری بهتر کشف دنیای درونی افراد اغلب از منظری روانکاوانه صورت می‌گیرد. عامل ثانی تعلق سینمادوستان به اقتباسهای سینمایی از تئاتر به سبک غیرمتعارف این آثار باز می‌گردد. در اغلب این آثار محتویات اخلاق، درونیات و زوایای تاریک افراد در مقابل میز محاکمه روانکاوانه‌ای قرار می‌گیرد. با همین مقدمه می‌خواهم به آخرین ساخته «رومن پولانسکی» یعنی «کشتار» اشاره کنم که بر اساس نمایشنامه‌ای از یاسمینا رضا ساخته شده است و تقریبا همان طعم آثار ویلیامز و ادوارد آلبی را دارد.
نمایش «خدای کشتار» توسط خود یاسمینا رضا بارها در فرانسه روی صحنه رفته است و به فاصله زمانی کمی در ورسیون آمریکایی‌اش از «خدای کشتار» به «کشتار» تغییر نام داد و روی صحنه رفت و یکی از پولسازترین نمایش‌های 28 ساله تاریخ برادوی را رقم زد. پولانسکی که یکی طرفداران پروپا قرص این نمایش بود و تقریبا 10 بار در پاریس به دیدن این نمایش رفته بود بار دیگر جاه‌طلبی‌هایش گل کرد و در برگردان سینمایی‌اش با همان ظرافت‌هایی که پیش از این در برگردان «چاقو در آب» و «مرگ و دوشیزه» شاهدش بودیم این نمایشنامه فوق‌العاده را به یکی از آثار سینمایی غیرمتعارف بدل کرد. البته اگر آثار پولانسکی را مورد بررسی عمیق‌تری قرار دهیم متوجه گرایشات تئاتری او خواهیم شد. هیچ منتقد و سینماگری نمی‌تواند منکر فضای آثاری پولانسکی از جمله «بچه رزماری» و «تس» شود. حتی یکی از متفاوت‌ترین آثار پولانسکی برگردان سینمایی مکبث است، در واقع این موضوع و دیدگاه‌های تئاتری پولانسکی برای وی در اغلب آثار سینمایی‌اش یک مولفه به شمار می‌رود. یاسمینا رضا نویسنده 53 ساله فرانسوی، یکی از پولسازترین نویسندگان دنیاست. عمده شهرت رضا به سال 2007 با «کتاب سپیده دم، عصر یا شب» باز می‌گردد که پرفروش‌ترین کتاب سال فرانسه بود و تا آن زمان بالغ بر 445 هزار جلد از این کتاب تاکنون به فروش رفته بود. محتوای این کتاب درباره خاطرات سفرهای متعدد با نیکلا سارکوزی رئیس‌جمهوری فرانسه است. وی در 20 سال گذشته 3 رمان ادبی پرفروش منتشر و نمایشنامه «مسخ» کافکا را به اصرار رومن پولانسکی ترجمه کرده است. یاسمینا رضا 22 سال پیش کارش را شروع کرد و نمایشنامه‌هایش از جمله «آرت» توانست جایزه مولیر را از آن خود کند. این نمایش در ایران بارها و بارها روی صحنه رفته است. پیرنگ آن درباره 3 آدم نامتجانس است که بر سر ارزش یک تابلوی گرانقیمت مینی‌مالیستی دعوا می‌کنند. آرت سومین نمایشنامه متفاوت رضا بود که سال 95 عرضه شد اما هیچ نمایشنامه معاصری در دنیا وجود ندارد که به اندازه نمایشنامه آرت به زبان‌های مختلف‌ترجمه شده باشد. «خدای کشتار» هم یکی از مطرح‌ترین آثار این نویسنده به شمار می‌رود و قبل از اینکه در قالب یک اثر سینمایی درآید، به سفارش تئاتر «برلینه آنسا» نوشته شده بود و نخستین بار توسط کارگردان سرشناس آلمانی «یورگن گشت» در زوریخ روی صحنه رفت. نخستین اجرای فرانسوی این نمایش ابتدا توسط خود نویسنده صورت گرفت و زمانی که موفق شد جایزه مولیر را از آن خود کند،
«رالف فاینس» بازیگر سرشناس انگلیسی آن را در لندن روی صحنه نمایش برد. در نیویورک «متیو وارچاس» که پیش از این نمایش «آرت» و «ضربدر 3» را کار کرده بود، «خدای کشتار» را روی صحنه برد و اجرای برادوی این نمایش
در نهایت نصیب «برنارد جیکوب» شد.
در این نمایش 2 زوج مرفه در آپارتمان شیکی در بروکلین گرد هم می‌آیند تا بحث متمدنانه‌ای درباره
2 پسر 11 ساله‌شان داشته باشند اما به‌تدریج با پیش رفتن نمایش نوع رفتارهای غریزی این دو عیان‌تر می‌شود و این 2 زوج ری‌اکشن‌‌های بی‌پرده‌تری از خود نشان می‌دهند. در فیلم کشتار بدون در نظر گرفتن منبع اقتباس ایجاب رفتار اغراق‌آمیز در آدمی مورد بررسی قرار می‌گیرد، این شخصیت‌ها هر چه بدذات‌تر و عصبانی‌تر شوند استیصال و محتویات دورنشان عیان‌تر می‌شود و واکنش‌های رفتاری آنها خنده‌دار‌تر. البته در نمایشنامه اصلی تضاد طبقاتی ظریف بدین شکل (بین متوسط و متوسط رو به بالا) وجود ندارد اما یک لایه هوشمندانه این تضاد به قصه اصلی افزوده شده است تا مثلا هجو موقعیت‌های اجتماعی با لحن صریح‌تری صورت پذیرد. در آپارتمان شیک و مدرن 4آدم تحصیلکرده خانم و آقای لانگسریت و خانم و آقای کوان پز دانش هنری- روشنفکری و اصول اعتقادی خودشان را به یکدیگر می‌دهند اما چندی که از برخورد و تضارب این شخصیت‌ها می‌گذرد، پرده‌ها از مدرنیسم ظاهری-رفتاری کنار می‌رود و بربریت و توحش ذاتی در قالب این 4شخصیت جلوه می‌کند. تقابل نخست میان 2 شخصیت زن، پنه لوپه لانگ استریت (جودی فاستر) و دیگری نانسی کوان (کیت وینسلت) صورت می‌پذیرد. پنه لوپه ظاهرا نویسنده است و دیگری مشاور سرمایه‌گذاری. این دو در جهان تصویرشده «کشتار»، با پزهای روشنفکرمآبانه با یکدیگر جدال می‌کنند و جدال این دو در ابتدا مثل رقابت طیف بورژوای سرمایه‌گرا و طبقه شبه‌روشنفکر مدعی است که در یک تقاطع اندیشه‌ای تضادهای ایدئولوژیک فراوانی دارند. در فصل نخست هر دو زوج در مقابل یکدیگر ژست‌های متمدنانه‌ای به خود می‌گیرند و از لایه «جدال ایدئولوژی‌ها» یک فضای نامتعارف ابسورد رقم می‌خورد. اما حسن فیلم در قیاس با سایر نمایشنامه‌هایی که به فیلمنامه بدل شده‌اند این است که حرکت شخصیت‌های مقابل دوربین و دکوپاژ و نحوه بیان دیالوگ‌ها به هیچ‌وجه تئاتری نیست بلکه همین دلبستگی به چندلایه بودن داستان است که آن را به اثری غیرمتعارف‌تر بدل می‌کند.
در لایه دوم داستانی زمانی که رفتار ظاهرا متمدنانه این افراد کمرنگ می‌شود با زنانی مواجیهم که به رفتارهای خاص شوهرانشان اعتراض می‌کنند و در مقابل ناهنجاری‌های زناشویی عمدتا دچار استیصال هستند از همین رو ممکن است واکنش‌های هیستریک از خود نشان دهند. لایه سوم داستان درباره انسان‌هایی است که در ظاهر مودب و موقر هستند در حالی که در درون آنها به صورت طبیعی یک موجود درنده رام‌نشده وجود دارد، این موجود رام‌نشده از درون این 4شخصیت سر برون می‌آورد و خودنمایی می‌کند. در لایه سوم که تقریبا بخش پایانی این داستان است، مرحله فروپاشی جمعی مورد نظر آلفرد کینزی (محقق و روانشناس) اتفاق می‌افتد. از انتهای فصل اول زمانی که نانسی به یک استفراغ آنی دچار می‌شود تا پایان فیلم دوربین با نگاهی از درون به جهان تلخ و سیاه این گروه به عنوان یک کل اجتماعی عمل می‌کند و تقریبا این 4 نفر را به عنوان آدم‌های معاصر زمانه ما نشان می‌دهد.
عواقب مصیبت‌بار و قهقهه‌آوری که این دو زوج با آن مواجه می‌شوند در «جهان ابتدایی» فصل اول که نمکدان‌ها نشکسته‌اند با قیاسی تطبیقی از اتفاقات جهانی بیرونی صورت می‌پذیرد. مثل ماجرای دارفور که شاید بحث راجع به این رویداد زمانی که پرده فرو نیفتاده است برای تماشاگر بی‌معنی است اما دارفوری خشونت‌آمیز‌تر درون این 4کاراکتر پنهان است که هر لحظه امکان بروز دارد و در پایان‌بندي به شکل غیرمتعارفی از آن پرده‌برداری می‌شود. از نکات برجسته‌ای که در اصل نمایشنامه و خود فیلم جذاب است چرخش‌های مرتبط داستان توسط موبایلی است که «آلن کوان» در دست دارد. جهان «کوان» خلاصه است در ارتباط‌اش با کمپانی داروسازی و تلفن‌هایی که به او می‌شود که البته این ترفند داستانی پوششی دراماتیک است مثل یک والس که تغییر مدام عواطف و قصه را موجب می‌شود. این دو زوج در طول داستان به صورت تقاطعی گروه‌های موازی با اندیشه و رویکردی خاص را تشکیل می‌دهند، گاهي هر دو زوج از حقوق خودشان دفاع می‌کنند و پس از یک چرخش کوچک مردان در مقابل زنان قرار می‌گیرند و به صورت تقاطعی زوج‌های نامتجانس از یکدیگر حمایت می‌کنند. در کل این چرخش‌ها، در نهایت، هر دو زوج به استیصال فردی رسیده و سرخورده و تنها به نظر می‌رسند. از این منظر نمایشنامه سینمایی شده کشتار به نمایش «آرت» از همین نویسنده (رضا) بسیار شباهت دارد. در نمایش آرت دعوای 3 کاراکتر اصلی بر سر مقوله هنر است اما این بحث به دعوای بزرگ‌تری منجر می‌شود و تابلویی که مورد مناقشه اصلی است در میان این دعوا از بین می‌رود. اینجا هم این شخصیت‌ها به جان هم می‌افتند و به صورت متمدنانه شخصیت یکدیگر را می‌درند. در این نمایش با دقت و وسواس خاصی این آدم‌ها از القاب و ظواهرشان به تدریج جدا می‌شوند و شخصیتشان عریان‌تر می‌شود و «من حقیقی» خود را بروز می‌دهند و در طول نمایش، مرحله به مرحله تنهایی و ترس هر کدام از این پرسوناژها عریان‌تر می‌شود و به صورت خاصی وحشیگری و درنده‌خویی از تمدن اجتماعی چهره می‌نماید.
یکی از نکات ظریف فیلم کشتار این است: بسیار زیرکانه بحث بر سر برخورد 2 پسر 11 ساله تدریجا کشیده می‌شود به افشاگری‌های شرم‌آور درباره زناشویی‌های این دو زوج که زندگی‌شان دارای حفره‌های عظیمی است. یونگ در جایی می‌گوید: «برای بقای تمدن تجاوزکاری بچگانه را در خودمان سرکوب می‌کنیم.» و فکر می‌کنم به صورت کاملا مصداقی می‌توانیم این سخن یونگ را در فیلم کشتار ببینیم.
سنت تئاتر– سینما
چنین فیلم‌هایی مثل کشتار با مضامینی از این دست از مدیوم تئاتر به سینما می‌آیند و دنباله یک سنت قدیمی درباره مشکلات زناشویی در نمایش‌های هجو و فالس هستند. این نمایش‌ها ریشه در دوره ملکه ویکتوریا دارد. شاخص‌ترین نمایشی که در همان دوران ملکه ویکتوریا متولد شد نمایش «پانچ و جودی» است که ریشه در کمدی دل آرته دارد و شبیه نمایش روحوضی وطنی خودمان است. سطح بالاتری از ترکیب را در دهه 60 «ادوارد آلبی» در نمایش «چه کسی از ویرجینا وولف می‌ترسد» ارائه کرد. لذتی که در اینگونه نمایش‌ها وجود دارد لذت آرامش‌بخش و تطهیرکننده‌ای است که از عریان شدن رفتار دیگران می‌بریم؛ یک سرگرمی ابتدایی که با مصادیق روشنفکران کاور شده است.
تم اینگونه نمایش‌ها بین متعالی و فرومایه بودن پرسه می‌زند اما بدنه محوری درام به تهاجم و درنده‌خویی انسان اولیه می‌پردازد که در انسان متمدن همچنان باقی است. در محور داستانی کشتار دقیقا مثل «چه کسی از ویرجینا وولف می‌ترسد» به صورت تدریجی هر کدام از این پرسوناژها چاره‌ای در برابر تسلیم شدن در برابر دستاوردهای نهیلیستی خود ندارند اما واقعیت این است که به صورت غریزی انسان تمایل دارد بر مدار اصلاح‌ناپذیر خویش حرکت کند.