عليرضا پورصباغ: هفته گذشته راجع به فیلم سینمایی کشتار اقتباسی تئاتری از نمایشنامه یاسمينا رضا به سنت‌های تئاتری در سینما اشاره داشتیم چرا که جنبش برگردان‌ها سینمایی از نمایشنامه‌های معروف کلاسیک و مدرن تئاتری و گاهی کلاسیک به شکل قابل توصیفی افزایش یافته است اما در این میان هجوم نمایشنامه‌های تئاتری که به عرصه سینما هجوم آورده‌اند بدون در نظر گرفتن قابلیت‌های مدیوم سینما اغلب با عدم استقبال مخاطب مواجه می‌شوند. شاید هنوز کارگردان قهاری در این عرصه مثل پولانسکی پیدا نشده که درک مناسبی از هردو مدیوم داشته باشد و قابلیت‌های سینمایی عامل سینمایی‌تر شدن این مدیوم شود. جولی تیمور، کارگردان، نویسنده و بازیگر انگلیسی از آن دسته هنرمندانی است که با توجه به دامنه جاه‌طلبی‌هایش نتوانسته از آخرین نمایشنامه ویلیام شکسپیر، «توفان» اثری متفاوت خلق کند و در تقاطعی که سینما با مدیوم تئاتر برخورد می‌کند اثری بدیع و متفاوت خلق شود. «توفان» آخرین ساخته جولی تیمور یک روایت سینمایی نوین از نمایش مشهور ویلیام شکسپیر است. در آخرین ساخته این کارگردان از روایت شکسپیر، هلن میرن نقش اصلی «پروسپه‌رو» (دوک جادوگر میلان) را بازی می‌کند، منتها با تغییر جنسیت شخصیت اصلی این نمایش نام شخصیت محوری این اقتباس تئاتری از «پروسپه‌رو» به «پروسپه‌را» تغییر یافته، با این حال دیگر عناصر روایی و شخصیت‌ها تغییری نیافته و چالش اصلی روایت حول تقابل محوری نمایش و رقابت پروسپه‌را با برادر غاصبش (شاه میلان)، «آنتونیو» به رقابت بر سر بازیافتن قدرت بدل می‌شود. اما پرسش اصلی درباره این فیلم که اقتباسی نمایشی است اینکه مونث شدن نقش اصلی چه تغییری در مفهوم نمایش دارد؟ نقش پروسپه‌را یکی از مهم‌ترین پرسوناژ نمایشنامه‌های شکسپیری است؛ نقشی است که مردان پا به سن گذاشته عرصه تئاتر آرزو دارند روی صحنه بازی کنند. شگرد مهم و اساسی در برگردان سینمایی این نمایشنامه، تغییر شخصیت محوری پروسپه‌رو (پروسپه‌را) با لحاظ کردن همه کنش‌های رفتاری و قالب شخصیت محوری مرد به شخصیت محوری زن است، البته باید پذیرفت این شگرد به ثمر ننشسته و آسیب‌های جدی گریبان این برگردان نمایشی را گرفته است، یعنی آنچه جولی تیمور به عنوان شگرد از آن استفاده کرده است خسران فراوانی در بدنه فیلم به‌وجود آورده است، بنده اعتقاد راسخ دارم هرگونه تغییر در نمایش‌های شکسپیر موجبات تغییر در فحوای نمایشنامه را به وجود خواهد آورد. هلن میرن، برنده جایزه اسکار طبعا برای فیلم «توفان» کششی به ارمغان نیاورده و این نقش متفاوت را ارائه نمی‌کند. در این نمایشنامه کلاسیک راسل برند برای تماشاگر امروز با آن سلوک اعصاب‌خردکن‌اش قابل فهم‌تر و دلپذیرتر از بازی نمایشی هلن میرن است. میرن هنرپیشه قهاری به شمار می‌رود و همه تلاش خود را برای به ثمر رسیدن این تغییرات در شخصیت اصلی به کار بسته اما کسانی که فقط یک‌بار نمایشنامه اصلی مطالعه کرده باشند (بدون آنکه اجرای صحنه را درک کرده باشند) به اجرای هلن میرن در سراسر این نمایش خواهند خندید. از همه مهم‌تر حضور راسل برند در نقش «دلقک ترینکولا» است، واقعا اجرای تهوع‌آور این بازیگر بدون در نظر گرفتن این شخصیت نمایشی، هر تماشاگری را از شکسپیر و نمایشنامه‌هایش بیزار می‌کند. راسل برند تاکنون در هیچ‌یک از فیلم‌هایش اینقدر گمگشته نبوده و بازی افسارگسیخته این کمدین انگلیسی در این نقش موجب تنزل این برگردان اقتباسی در حد کمدی‌های کثیف (dirty comedy) همچون «آمریکن‌پای» می‌شود. بخش‌هایی از داستان زمانی که دلقک ترینکولا با «کلالبیان» مواجه می‌شود و صحنه‌های هزلی را رقم می‌زند وجه کمدی نمایشنامه در فیلم بدل به رفتارهای هزل‌آمیز به سبک و سیاق آمریکن‌پای می‌شود. این نوع وجه هزل‌آمیز را برای فیلمی که اقتباسی شکسپیری است به هیچ‌وجه نمی‌توان پذیرفت. نقش دلقک ترینکولا در نمایشنامه اصلی فتنه‌گر و به تعبیر خودمان کاملا بی‌حیا و پررو است اما با همه وجود این دلقک شیفته حقیقت است اما راسل برند زمانی که جلوی دوربین هنرنمایی می‌کند، نمی‌تواند طعمی از حقیقت‌یابی این شخصیت را به مخاطب بچشاند، ضمن اینکه برگردان‌های اقتباسی و تبدیل مدیوم تئاتر به سینما نیاز به بازیگرانی دارد که لزوما شکسپیرشناس باشند، غیر از 2 بازیگری همچون میرن و آلفرد مولینا دیگران بازیگران سینما هستند که با فیگور‌های اغراق‌آمیز خسران فراوانی در شکل بازی‌های این فیلم به وجود آورده‌اند. «توفان» آخرین نمایشنامه شکسپیر است. وی با به ثمر رساندن این نمایشنامه از شغل اصلی‌اش برای همیشه کناره‌گیری کرد: «توفان» در محتوایش جادو و جادوگری را تقبیح می‌کند، البته چند تم اصلی در این نمایش وجود دارد که تعبیر محوری‌اش مترادف کردن جادو با تئاتر است، در اصل این نمایشنامه صحنه تئاتر با صحنه جهان را از دیدگاه شکسپیر و از زبان شخصیت اصلی پروسپه‌را در یک ردیف قرار می‌دهد. جادو در زمان شکسپیر عملی شیطانی محسوب می‌شد و البته در این نمایشنامه جادو تقبیح می‌شود. پروسپه‌را در این نمایش جلوه‌ای از فرهنگ پروتستان انگلیس زمان شکسپیر است که برخلاف کاتولیک‌ها، جادوگری را پدیده‌ای می‌دانستند که با روش‌های علمی قابل مطالعه و یاد گرفتن بود. به عبارت دیگر جادوگری پروسپه‌را در این فیلم خردمدارانه و عقلانی‌تر جلوه می‌کند. یکی دیگر از تم‌های اصلی نمایش توفان شکسپیر تم استعمار بومیان است که البته زادگاه شکسپیر در بسط استعمارگری ید تاریخی و طولایی دارد. این نمایشنامه زمانی نوشته شد که آغاز قرن هفدهم گوشه و کنار دنیا در حال کشف بود و بسیاری مفسران بویژه بعد از باب شدن نظریه‌پردازی درباره استعمار رساله‌های متعددی را نوشتند. شکسپیر در نمایش «توفان» بحث عمیقی را مطرح می‌کند درباره اخلاقی بودن استعمار و تاثیری که استعمارگر بر استعمارشدگان دارد. در واقع شکسپیر تاثیرات استعمارگری را با رنگ و لعابی خاص تقدیس می‌کند. پروسپه‌را، کالیبان برده خشمگین و حقه‌باز بومی و روح خدمتگزار آریل را هم اسیر و استثمار می‌کند و توانایی‌های آنان را در خدمت خودش می‌گیرد و بر روح خشمگین و یاغی این دو تاثیرات فراوانی می‌گذارد. بدین ترتیب نخستین هنرمندی که سعی می‌کند استثمار و استعمارگری را صورتی مشروع دهد همین آقای شکسپیر است. پروسپه‌رای اصلی نمایشنامه شخصیت پدر سالارگونه دارد که منطبق بر آنچه پیش از این توضیح داده شد این پدرسالاری به هیچ عنوان با تغییر جنسیت شخصیت محوری همگون نیست و میرن هم نتوانسته این تغییر را ایفا کند. این شخصیت پدرسالارانه می‌خواهد انتقام رانده شدن از تاج و تخت میلان را از برادر و همدستانش بگیرد و با کشاندن آنها به این جزیره دورافتاده از طریق به راه انداختن توفان توسط روح خدمتگزار، آریل موفق می‌شود برادرش و آلفونسو (پادشاه ناپل) را به این جزیره بکشاند. یکی از مفاهیم جوهری نمایش هشداری است درباره خطرات جاه‌طلبی در تمدن غرب که به شکل لوس و لوث شده‌ای جلوه می‌کند، ضمنا رابطه مادر و دختری بین پروسپه‌را با رابطه پدر و دختری در نمایشنامه اصلی بسیار متفاوت است که در این نمایش کاراکتر میراندا (فلسیتی جونز) فاقد جذابیت‌های دراماتیک است. بازی فلیستی جونز هم در این نقش گمراهانه و اطواری است و تمام ترفندهای جولی تیمور به عمیق‌تر شدن مفهوم این نمایش کمکی نمی‌کند و موجب تلف شدن غنی‌ترین کمدی شکسپیر شده است. جولی تیمور هنرمندی جاه‌طلب و جنجالی است و سعی می‌کند جاه‌طلبی‌هایش را از طریق فیلم‌هایش اجرا کند و البته خطر کردن‌های او در آثار متفاوتش خسران به بار آورده، یکی از ایرادات اساسی که به سبک کار تیمور وارد است، این است که به‌رغم فرصتی که در اختیارش قرار داده شده، از این نمایشنامه هیجان‌انگیز با چاشنی کمدی مدرن اثری کسالت‌بار و بدون تخیل ارائه کرده است و با تروکاژهای سطحی صحنه‌پردازی بدون تخیلی در مقابل مخاطب قرار می‌دهد و با در نظر گرفتن این اشتباهات از وجاهت و سبک کارگردانی تیمور کاسته می‌شود. از عیوب دیگر این اثر اجرای صحنه‌های نمایشی و نزدیک نشدن به مدیوم سینما با آن همه امکاناتی است که در اختیارش برای این بازسازی وجود داشته و از دریافت این همه امکان به خوبی بهره نبرده است. ترکیب‌های پرحجم نمایشنامه در فرآیند ساده‌سازی سینمایی نمی‌گنجد و انتقال مفاهیم در قاموس اثر نگنجیده است و در نهایت جولی تیمور نمی‌تواند بیماری علاقه‌مندان شکسپیر را دوا کند. اغلب کارگردان‌های تئاتر و سینما دوست دارند قالب کهن الگوی داستانی خود را از شکسپیر بگیرند و آنها را با صورت‌های عجیب و غریب نمایشی ارائه کنند، شکسپیر از تطاول فمینیستی جولی تیمور در امان نمی‌ماند و تیمور نمی‌تواند از تغییر شخصیت‌ها و کهن‌الگوهای داستانی یک پایان‌بندی به سبک خود شکسپیر ارائه کند. در صحنه آخر زمانی که شخصیت اصلی پروسپه‌را، جادوگری را کنار می‌گذارد و تصمیم می‌گیرد در جهان بدون امکانات ماوراءالطبیعه زندگی کند حس پایان نمایشنامه در برگردان سینمایی وجود ندارد و این پایان به شکلی مضحک جلوه می‌کند، یعنی این شخصیت پدرسالار پس از نمایش دادن قدرت‌ها، امکانات بدون محدودیت، قدرت مسحورکننده آن همه تکبر بدون تواضع چگونه در دریاچه‌ای از تغییرات شگفت‌انگیز پرسوناژیک فرو می‌رود و این زن بی‌امید که در جزیره با استفاده از سحر و جادو تلاش می‌کند قلمرو خودش را به دست آورد، با آن همه حس تنفر و انتقامی که در وجودش وجود دارد؛ چنین پایان مسامحه‌گرانه‌ای تنها از دست یک کارگردان زن برمی‌آید. در فیلم «توفان» داستانی سرشار از عشق به شکل کاملی لخت و انتقامجویانه به نمایش درآمده است. اگر به صورت دوره‌ای نمایش‌های شکسپیر را مطالعه کرده باشید به خوبی متوجه می‌شوید «توفان» ساخته تیمور ترکیبی عقیم از نمایشنامه‌های «رومئو و ژولیت»، «ریچارد سوم»، «رویای نیمه‌شب تابستان» و «شاه لیر» است، داستان‌های انتقامجویانه، روایت‌های کمدی و پس‌زمینه‌ای عاشقانه را تیمور به سبک شکسپیری درآمیخته و این آش شور خانم تیمور طعم درام ندارد. در واقع عناصر داستانگویی متعدد که قالب حماسی دارند زمانی که با یکدیگر ترکیب می‌شوند آسیب‌هایی را برای خط اصلی روایت به وجود می‌آورند. شخصیت پروسپه‌رو که به صورت مونث درآمده پر از حس انتقامجویی، خشم و تلخی بی‌سرانجام است و این خصوصیات‌هاست که شخصیت اصلی را می‌سازد اما نمایش الاکلنگی خانم کارگردان (جولی تیمور) و اجرای اگزجره هلن میرن سبب شده این نقش به قول فراستی درنیاید.