داریوش مهرجویی به بهانه اکران «نارنجیپوش» گفتوگویی با شماره95 ماهنامه سینمایی 24 انجام داده است. او در این گفتوگو نکتههای جالبی درباره فیلمش، مقایسه آن با «جدایی نادر از سیمین» و «مهاجرت» عنوان کرده که بخشهایی از آن در ادامه میآید.
من دلیلی نمیبینم خودم را تکرار کنم. آدم متحول میشود. از جایی به جای دیگر حرکت میکند. شما به دنیای هنر هم که نگاه کنید، گذار از مدرنیته به پستمدرنیته میبینید. «روایت کلان» از بین رفته است. به قول لیوتار، روایت کلان دیگر وجود ندارد. دوران یک «ایسم» بزرگ و یک ایدئولوژی کلهگنده سرآمده است.
بعضی سوژهها دیگر برایم تکراری شده. آن دغدغهای که من در فیلم «هامون» داشتم، الان دیگر ندارم. یکبار این کار را کردهام. شاید به نوعی دیگر در فیلم «سنتوری» به آن ایده رجوع کردهام یا شاید در همین «نارنجیپوش» آن شور و ولوله و... . باز هم هست اما در کنار این، موضوعات خاص اجتماعی برایم مهم است. قبلا هم بوده. مثل دغدغهای که در «دایره مینا» داشتهام، یا «مهمان مامان»، یا «بمانی» و همین «نارنجیپوش». این سوژهها ظاهرا سادهاند اما از عمق خاصی برخوردارند، چون یک معضل اجتماعی را مطرح میکنند که همه درگیرش هستند و با تذکر این فیلم، یک آگاهی جمعی به وجود میآید تا شاید آن معضل کمکم از میان برود. من در «دایره مینا» همین دغدغه را درباره مساله انتقال خون داشتم. زمانی که آن فیلم را ساختم اصلا سیستم انتقال خون فعلی نبود و بازار خون دست مافیایی بود که از معتادها و مریضها خون ارزان میگرفتند و به بیمارستانها با مبلغ کلان میفروختند. «دایره مینا» به دلیل همین هشدارهایش چند سال توقیف شد اما بالاخره تاثیر گذاشت و اصلا آن مساله را حل کرد. «بمانی» هم همینطور بود. با این که خیلی تهدید شده بودیم که حق نمایش «بمانی» را در آن منطقه نداریم ولی تاثیرش را گذاشت. اصلا ما را تهدید به مرگ کرده بودند سر این فیلم.
چیزی که در «نارنجیپوش» میبینید مساله شخصی من بوده و هست. من هر دفعه سفر میروم در هر منطقهای در کشور، از این همه آشغالی که کنار جادهها میبینم حالم بد میشود. میخواهی بنشینی کنار رودخانه، میبینی همهجا پر از کثافت است؛ پر از این بطریهای پلاستیکی و کیسه (که میگویند 3هزار سال طول میکشد تجزیه شود) و حلبی و... از این همه آشغالزایی همیشه متنفر بودهام. دلم میخواست موقعیتی پیش بیاید که این عقده را بیرون بریزم و به مردم آگاهی بدهم و بگویم خب نکنید این کار را؛ با خیابان، زمین، شهر، بیابان و دریا این کار را نکنید.
دیدهاید توی اتوبانهای همین تهران، یکدفعه شیشه را میکشند پایین و آشغالشان را میریزند وسط آسفالت تمیز خیابان؟ واقعا تعجب میکنم! ما که اینقدر اهل ادب و شعر بودهایم، اهل «النظافهًْ من الایمان» بودهایم. میگوییم ماشاءالله 2500 سال هم تمدن داریم، نمیدانم چرا نسبت به این مساله اینقدر بیتفاوتیم. من خیلی معذرت میخواهم، ولی لازم میدانم این را بگویم؛ حتما دیدهاید که وضعیت توالتهای عمومی ما در فرودگاه، پارکها، ترمینالها و بعضی مسجدها چقدر وحشتناک است. اصلا نمیتوانی آنجا بایستی، خفه میشویم. علاج این خیلی ساده است؛ کمی شست و شوی بیشتر و استفاده از بوگیر مشکل را حل میکند. چرا اینقدر بیتفاوتیم؟ چرا برای کسی اهمیتی ندارد؟ خب آبروی آدم میرود. شما به هرکدام از کشورهای همین اطراف که سفر کنید، میبینید چقدر در این زمینه تمیز و دقیقاند.
موقعیت داستان ما اصلا متفاوت [از فیلم جدایی نادر از سیمین] است: این زن از مدتها قبل رفته نروژ و دارد آنجا زندگی میکند. شوهر و بچهاش یکبار رفتهاند و مدتی هم زندگی کردهاند اما دیدهاند نمیتوانند تحمل کنند و برگشتهاند. حالا زن دارد در آنجا زندگی میکند و الان بهخاطر تولد بچهاش برگشته که مدتی در ایران بماند. این اصلا ربطی به تم «جدایی نادر از سیمین» ندارد، چون در آنجا آنها میخواهند جدا شوند و مشکلشان چیز دیگری است.
من خودم چند بار مهاجرت کردهام یعنی رفتهام که بمانم؛ بهطور مشخص یک بار رفتم که در آمریکا بمانم، یک بار هم رفتم که در پاریس بمانم؛ به نظرم یک جور تبعید است. طعم این تبعید را چشیدهام؛ تلخ است. آن ایامی که در پاریس بودم کنار دوستانم زندگی میکردم، یک جمعی بودیم، جالب این است که همه مان بعد از یک سال نقطهای در پشت گردمان درد گرفته بود! به رضا علوی میگفتم چرا گردن من درد گرفته، میگفت گردن من هم درد میکند. این درد غربت است! حالا تازه ما داشتیم در زیباترین شهر دنیا زندگی میکردیم. خاطراتم را از آن ایام نوشتهام و یک وقتی منتشرش خواهم کرد. در آمریکا هم همینطور. در تمام مدتی که درس میخواندم عجله داشتم درسم زودتر تمام شود و برگردم، نمیتوانستم تحمل کنم.
آدم در غرب احساس ناامنی میکند. غرب خیلی بیرحم است. سیستم و قوانین آنها بیرحم است. با همین قوانین سفت و سخت اقتصادشان را شکل دادهاند. مثل ما نیستند که با پول نفت زندگی کنند. به دلیل همین قوانین، توانستهاند یک رفاه نسبی برای مردم درست کنند و به همین دلیل سر اجرای این قوانین محکم میایستند. رخنه کردن در این سیستم خیلی مشکل است. وقتی میروی مجبور میشوی یا بهعنوان پناهنده اسمنویسی کنی که یک حقوق بخور و نمیر بگیری، یا اینکه تن بدهی به کارهای پست. مجبور میشوی به کارهای ناجوری تن بدهی. این وضعیت خوبی نیست. غرور آدم را داغون میکند، ضمن اینکه اروپاییها دچار بیگانههراسی شدیدی هستند؛ خیلی بیشتر از آمریکاییها. در رسانههایشان دائم درباره این حرف میزنند که باید این مهاجرها را بیرون کرد. همین موجب تشدید حس ناامنی میشود. در آنجا هیچ حمایتی حس نمیکنی. اجارهات را باید سروقت بدهی، همه چیزت باید دقیق باشد، حسابش را بکن. در پاریس یک نانوایی کنار خانه ما بود که همیشه از آن نان میخریدیم. یک روز همسرم آمد و دیدم ناراحت است، پرسیدم چه شده، گفت این نانوا بعد از این همه سال که ما هر روز از وی نان و شیرینی خریدهایم، امروز به خاطر 3 سانتیم که کم داشتم همه خریدهایم را پس گرفت و گفت برو پولش را بیاور! به خاطر 3 سانتیم! من اینجا بروم قصابی چند کیلو گوشت بخرم اگر پول در جیبم نباشد، دفعه اولم هم باشد میگوید بفرمایید بعدا حساب کنید، بدون اینکه حتی مرا بشناسد. این اطمینانی که مردم به هم دارند و حمایتی که از هم میکنند در آنجا پیدا نمیشود. این حمایت خاص وطن آدم است و هنوز از بین نرفته. زندگی در جایی که از آن هیچ خاطرهای نداری خیلی سخت است.