علیرضا پورصباغ: کلینت ایستوود در سال 2003 تقریبا سن فعلی داریوش مهرجویی را داشت. وی بعد از یک دوره افول، از «نابخشوده» تا «کابوی‌های فضایی»، فیلم جدی قابل توجهی نساخت و کسی هم امید نداشت که ایستوود بتواند خاطره خوش نابخشوده و فیلم‌های موفق دهه نودش را تکرار کند. او فیلم «رودخانه میستیک» در 73 سالگی توانست صورت دیگری از فن فیلمسازی‌اش را ارائه کند و از آن پس فیلم‌های موفقی را ساخت و عرضه کرد. متاسفانه 4ضلعی که چشم و چراغ سینمای ایران هستند از تقوایی، بیضایی، کیمیایی و مهرجویی چند سالی است فیلم خوبی نمی‌سازند، البته مهرجویی در میان این 4 نفر در عرصه فیلمسازی خویشتنداری بیشتری از خود نشان داده و دامنه موفقیت‌هایش را تا «مهمان مامان» حفظ کرده است. بعد از «مهمان مامان» تنها فیلم موفق مهرجویی با کمی اعتدال‌نگری همچنان «آسمان محبوب» است که دلیل این تفاوت تاثیر کتاب‌های تالبوت بر مهرجویی است. جدا از «آسمان محبوب»، از «مهمان مامان» تا «نارنجی‌پوش»، فیلم متفاوت و مستقلی با استاندارد‌های مرسوم سینما از سازنده فیلم ماندگار «گاو» تاکنون بر پرده عریض سینماها نمایش داده نشده است.
منطبق با آنچه بیان شد، اغلب فیلمسازان نابغه ایرانی بعد از 50 سالگی دچار افول فاحشی می‌شوند، در صورتی که فیلمسازان غربی از اسپیلبرگ، ایستوود و اسکورسیزی با تحول دهه سنی، دچار یک تحول شگرف در سبک فیلمسازی خود می‌شوند. برای امثال مهرجویی، کیمیایی و... (در زمانه‌ای که جای سینمای اندیشه‌نگر خالی است) ساختن فیلم به هر قیمتی اصالت بیشتری دارد، در صورتی که شغل بودن سینما برای فیلمساز خسران فرهنگی فراوانی را رقم خواهد زد. در ایران بالارفتن سن هنرمند را بیشتر در خودمحصوری و تنگ‌نظری در نوع جهان‌بینی خاصی گرفتار می‌کند، از همین رو «نارنجی‌پوش» آخرین ساخته مهرجویی بیشتر یک فیلم تبلیغاتی به نظر می‌رسد تا فیلمی که محصول سینمای اندیشه باشد. مهرجویی می‌خواهد مثل دیگران فیلم بسازد آن هم از نوع به هر قیمتی... .
در فیلم «نارنجی‌پوش» فصل‌های معنایی با سردستی خاصی دراماتیزه شده و برای سازنده عمق این سرفصل‌های کاملا تکراری، چندان اهمیت ندارد. نخستین کلیشه مطروحه فیلم، تقابل سنت و مدرنیته است که به وفور در فیلم‌های ایرانی نمود دارد و تقریبا چنین تقابلی در فیلم مهرجویی شکل توهین‌آمیزی به خود می‌گیرد. تمسخر ورزش سنتی باستانی، دور انداختن رادیوی قدیمی پدربزرگ، همچنین عکس‌های خانوادگی، توهین‌آمیز و ناراحت‌کننده است و چنین ارائه‌ای بویژه از کارگردان خلاق کشورمان بعید و دور از ذهن است. دقت در همین مساله نشان می‌دهد کارگردان دچار نوعی اعوجاج فکری است. اگر عمیق‌تر آثار مهرجویی را بررسی کنیم، متوجه می‌شویم در برخی موارد او دین را به مثابه سنت قرار می‌دهد و نسخه عبور از آن را می‌پیچید. گاهی فقر را به مثابه سنت می‌گیرد و آن را چرک و پلشت نشان می‌دهد. گاهی هم خانواده را مترادف با سنت قرار می‌دهد. در «نارنجی‌پوش» ساده‌ترین شکل عبور از سنت برای مهرجویی خاطرات و اصالتی است که عامل بالندگی ایرانیان است. نسخه تازه مهرجویی برای تازه شدن، در دور ریختن خاطرات، عبور از سنت‌های قدیمی و رهاکردن دلبستگی‌های نوستالژیک معنا می‌یابد.
داستان فیلم درباره جوانی تحصیلکرده و هنرمند به نام «حامد آبان» (حامد بهداد) است که مشغول حرفه عکاسی است و در شهرداری به عنوان رفتگر استخدام شده. این نارنجی‌پوش تبدیل به یک چهره رسانه‌ای و محبوب می‌شود طوری که همه از او امضا می‌گیرند، حتی پسرش با افتخار در کنارش قرار می‌گیرد و مانند پدر نارنجی‌پوش می‌شود. البته از این لحظه به بعد فیلم شکل متعالی پیدا می‌کند و تنها جنبه متعالی فیلم تقدیس نارنجی‌پوشانی است که باید بر دستان پیر و گاهی پینه‌بسته‌شان با همه وجود بوسه زد. از این منظر «نارنجی‌پوش» جذابیت عارفانه‌ای دارد. این جذابیت درباره کسانی است که حساسیت دیده شدن ندارند، اگر صبحگاهان در خیابان آنها را نبینیم و از سلام کردن به این زحمتکشان فاکتور می‌گیریم، «نارنجی‌پوش» حداقل این خاصیت را دارد که به جایگاه نارنجی‌پوشان به شکلی متعالی و ستایشگرانه می‌پردازد و این طیف زحمتکش را به یادمان می‌آورد.
سینما اقیانوسی از اغراق است و مهرجویی با نگاهی نسبتا سوررئال با افزایش ظرفیت‌های اغراق در داستان، روایت عکاسی حرفه‌ای را تشریح می‌کند که با خودروی مدل‌بالای خود در شهر پرسه می‌زند و ناگهان در هیبت یک نارنجی‌پوش ظاهر می‌شود. این از طرفی خلاقانه، زیبا و پرمعناست، از سوی دیگر سطحی و مبتذل. از همان ابتدا فیلم میان خلاقیت و ابتذال همراه با سطحی‌نگری کودکانه و شنگولی پرسه می‌زند. برای همین است که مخاطب در پایان، فیلم را به عنوان یک محصول متفکرانه جدی نمی‌گیرد. همسر نارنجی‌پوش، «نهال» یک نابغه ریاضی است که در دانشگاه‌های معتبر و معروفی واقع در کشوری مرتفع و سرد استخدام شده و ماهانه 15 هزار یورو حقوق دارد اما حامد آبان به دلیل علاقه فراوان به فرزندش تن به این مهاجرت نمی‌دهد. فرزند آنها به دلیل حساسیتی که به ارتفاع دارد در مناطق مرتفع دچار ضعف تنفسی می‌شود. نهال (لیلا حاتمی) اما مثل سیمین فیلم «جدایی...» اصرار به مهاجرت دارد و مرد میل ماندن. البته جدال میان این دو صورتی متفاوت، کودکانه و شنگول دارد و تلخی فیلم «جدایی نادر از سیمین» در آن جاری نیست. با توجه به فضای کنونی، مهرجویی رندانه مسیر قصه را به سمت و سویی می‌برد که تماشاگر نواندیش این تصور برایش تداعی می‌شود که این فیلم جدالی ایدئولوژیک در مقابل فیلم «جدایی...» است. در واقع مهرجویی ورسیون دیگری از «جدایی...» را با هپی‌اندهای متداوم ساخته است و در پس‌زمینه به این آش شله‌قلمکارش یک حمید هامون با رنگ و بوی امروزی‌تر افزوده است. حتی استفاده از لیلا حاتمی در این فیلم هم با تلقی صدور بیانیه سینمایی و در مقابل «جدایی...» ایستادن صورت پذیرفته تا سازنده بتواند طیف‌های مختلف با گرایشات متعدد سیاسی را به تماشای فیلمش دعوت کند. در بخش دیگری از فیلم، نهال (لیلا حاتمی) از وضعیت حامد و فرزندش مطلع می‌شود و برای درخواست طلاق و گرفتن حضانت فرزند اقدام می‌کند و بخش عمده‌ای از این ملودرام به این موضوع می‌پردازد و جدال خانوادگی خانواده آبان یکی دیگر از محور‌های اصلی فیلم است اما بدنه درام از همان ورودیه داستان دچار اغتشاش و مشکلات فراوانی است. سرنخ قصه «نارنجی‌پوش» کتابی است که خانم «نوایی» (میترا حجار) معلم خصوصی «شهاب» در خانه جا گذاشته است و حامد آبان آن را کشف می‌کند و دچار استحاله‌ای فلیمفارسی‌وار می‌شود و به صورت فردی تصمیم می‌گیرد از کل شهری که در آن زندگی می‌کند آشفته‌زدایی کند، در صورتی که این استحاله فردی به هیچ‌وجه از سوی هیچ تماشاگری مورد پذیرش نیست چرا که حامد آبان عکاس است و از منظر مخاطب عکاس بودن نوعی آرتیست بودن است و زمانی که آرتیست قدرت درک زیباشناسی ندارد، دیگر آرتیست نیست. آبان نمی‌تواند تا قبل از مطالعه کتابی درباره فنگ‌شویی آشفتگی بیرونی درونی خودش را درک نکند. زمانی که اطرافمان تمیز باشد روحمان هم تمیز می‌شود، دنیا خانه بزرگی است که باید از آن نگهداری کنیم، اینها شعار آشفته فیلمساز است که سعی می‌کند از طریق پرسوناژ حامد به مخاطب القا شود، این آشفتگی حتی در رفتار او در مقابل همسر و شهاب– فرزندش– که مدعی است او را بسیار دوست دارد نیز دیده می‌شود.
اما همانطور که اشاره کردم فیلم پر از تناقضات متعدد است. در همان بخش ابتدایی با توجه به وضع ظاهری زندگی حامد آبان متوجه می‌شویم او به طبقه متوسط اجتماعی تعلق دارد، طوری که حداقل یک پیانوی چند میلیون تومانی در منزل دارد، از طرف دیگر به این نکته پی خواهیم برد که همین آقایی که در منزلش پیانوی چند میلیونی دارد و خانم نوایی (میترا حجار) را به عنوان معلم خصوصی فرزندش استخدام کرده است، پول ندارد قبض برق آتلیه‌اش را پرداخت کند! حالا با همان الهام از فنگ‌شویی تصمیم می‌گیرد در مسابقه عکاسی هم شرکت کند. وی علاقه‌مند به عکس گرفتن از شهر و زباله‌های شهری می‌شود و عکاسی از وضعیت نظافت شهری را محور فعالیتش قرار می‌دهد اما نحوه عکاسی آقای آبان جای پرسش فراوان دارد. عکاس خبری– لزوما هنری- هیچوقت با فلاش خود دوربین عکس نمی‌گیرد، به دلیل اینکه بیش از حد ضعیف است. عکاسان حرفه‌ای برای گرفتن عکس مخصوص مسابقات همیشه از فلاش اکسترنال استفاده می‌کنند که در فیلم یک مورد هم رویت نمی‌شود. از سوی دیگر لنزهایی که عکاسان حرفه‌ای استفاده می‌کنند، لنز‌های حرفه‌ای است. در فیلم در جایی هم مطرح می‌شود که حامد برنده مسابقات متعدد عکاسی بوده که انواع جوایز را نصیب خود کرده، حالا همین پرسوناژ ارزان‌ترین و بی‌کیفیت‌ترین لنز که اشانتیون دوربین‌های حرفه‌ای است را برای عکاسی حرفه‌ای به کار می‌برد که این مساله بی‌دقتی و شلختگی کارگردانی را هویدا می‌کند که اتفاقا در عکاسی هم استادی حرفه‌ای محسوب می‌شود. صدای کلیک‌ها و شات‌زدن‌های عکاسی هیچ جای فیلم درست نیست و دائما پس و پیش است. یکی دیگر از گاف‌های اساسی فیلم به زمانی بازمی‌گردد که حامد آبان بعد از پذیرفته شدن به عنوان نارنجی‌پوش مشغول کار می‌شود و با ماشین گرانقیمت خود سر کار رود. جایی که خودرویش را پارک می‌کند تقریبا تا شعاع 300 متر ماشینی پارک نشده. پرواضح است که در این محل پارک ممنوع است و حامد آبانی که توسط آموزه‌های فنگ‌شویی به استحاله دچار است در نظم عمومی و پارک کردن خودرویش هیچ دقتی نمی‌کند. آیا حفظ نظم شهری در قاموس فنگ‌شویی نمی‌گنجد؟ آیا حامد آبان عصیان‌زده، نظم و سامان بخشیدن به قوانین شهری برایش مهم نیست. خلاصه طراحی این شخصیت دچار نقصان‌ها و حفره‌های فراوانی است و بنده که همیشه ستایشگرانه درباره «لیلا»، «پری»، «سارا»، «هامون» نوشته‌ام از مهرجویی دلخورم. دیگر هیچ نگاه عمیقی را نمی‌توان در آثار مهرجویی جست‌وجو کرد و باید به پیام‌های یک‌خطی قانع بود و با سردستی فیلم ساختن ایشان کنار آمد.