دیدگاه متفاوت جمهوری اسلامی ایران و رهبر معظم انقلاب درباره مسائل منطقه‌ای، به تفاوت بنیادین در نگرش معطوف به قدرت و نگرش معطوف به مسؤولیت بازمی‌گردد. قدرت‌های جهانی كه بر مبنای مادیات شكل گرفته‌اند، اساسا دارایی خود را در فقر دیگران می‌‌جویند و قدرت خود را در ضعف دیگران می‌‌بینند. بر این اساس است آمریكایی‌ها حتی در مواجهه با كشورهای متحد خود مانند اروپایی‌ها نیز از همین فرمول پیروی می‌‌كنند. آنها در مراودات اقتصادی، امنیتی، سیاسی و علمی و حتی مراودات خصوصی این ملاحظه را در نظر می‌‌گیرند كه همواره برای كشورهای پیرامونی- از جمله كشورهای اروپایی- موقعیتی ضعیف‌تر ایجاد و استقلال و آزادی عمل این كشورها را محدود کنند تا در نهایت از این نهادهای سیاسی پیرامونی به عنوان پلكان قدرت خود بهره ببرند. پس از جنگ دوم جهانی و طبق اصل 4 ترومن، كشورهای اروپایی وضعیت وابسته‌ای را نسبت به آمریكا پیدا كردند و در حوزه سیاست خارجی بشدت تابع كشور متروپل یعنی آمریكا شدند. این كشورها امروز از وضعیت ضعیفی برخوردارند تا جایی كه بسیاری از كشورهای آسیایی كه در دهه ۱۹۴۰ از اروپا عقب‌تر بودند، امروز جلو زده‌اند. اروپا حدود ۶۰ سال پس از اجرای اصل 4 ترومن امروز به صورت واحدی ضعیف در عرصه بین‌الملل بروز و ظهور دارد و اساسا فاقد سیاست خارجی مستقل است. در این فرآیند همیشه بحران‌هایی كه آمریكا را دربرگرفته، به كشورهای پیرامونی از جمله كشورهای اروپایی سرایت كرده است. همچنین آمریكا از بحران‌های اروپایی به عنوان فرصتی برای رشد بیشتر خود سود برده است.
آمریكا ما را رها كرده است!
نتیجه اعمال این سیاست این شده كه امروز زمزمه‌های جدایی اروپا از آمریكا حتی در نزدیك‌ترین محافل اروپایی به آمریكا شنیده میشود. اخیرا ديويد میلیبند، وزیر پیشین خارجه انگلیس در ملاقات خود با خاویر سولانا، رئیس سابق سیاست خارجی اتحاديه اروپايي به صراحت گفت آمریكایی‌ها، اروپا را رها كرده و وضعیت خودشان را در ماه‌های آینده با قدرت‌های آسیایی شامل چین، هند، ژاپن و همچنین روسیه تنظیم می‌‌كنند بنابراین اتحادیه اروپایی تصویر چندان روشنی در آینده نظام جهانی برای خود متصور نیست.
اما در مقابل این نوع نگاه به روابط بین‌الملل، نگاه جمهوری اسلامی قرار دارد كه برگرفته از آموزه‌های اصیل اسلام است. این نگاه موفقیت خود را در گسترش موفقیت محیط پیرامونی خود ارزیابی می‌‌كند و معتقد است رشد یك واحد اسلامی در رشد دیگر واحدهای اسلامی نهفته است و قدرت ملی در یك واحد سیاسی اسلامی وابسته به واحدهای دیگر اسلامی است. بر همین اساس 2 نكته درباره سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در قبال منطقه قابل توجه است:
۱- همگرایی در جهت قدرت‌یابی و اقتدار كشورهای همسایه:
بر اساس نگاه جمهوری اسلامی، واحدهای اسلامی منطقه‌ای نه‌تنها رقیب واحد سیاسی مادر
- در اینجا جمهوری اسلامی ایران- نیستند بلكه متحد و مقوم قدرت آن نیز به حساب می‌‌آیند. از این رو جمهوری اسلامی در جهت اقتدار و استقلال و هویت‌یابی این واحدهای سیاسی منطقه‌ای تلاش می‌‌كند. در این فرآیند جمهوری اسلامی به كشورهای دیگر به چشم واحدهای وارفته سیاسی نمی‌نگرد بلكه اهداف خود را در روابط برادرانه توأم با رشد و بالندگی سیاسی جست‌وجو می‌‌كند همانگونه كه بر مبنای اصل امر به معروف، مسلمانان آنچه از خیر و معروف برای خودشان می‌‌خواهند، باید برای برادران دینی خود نیز مي‌خواهند.
این نگرش عمیق دینی در حوزه سیاسی به شكل كمك واحدهای سیاسی اسلامی به یكدیگر برای رشد همزمان و توأم تجلی پیدا می‌‌كند. نتیجه این سیاست، پیدایش واحدهای قدرتمند اسلامی در محیط جغرافیایی اسلامی و بین‌المللی است. در این صورت است كه هركدام از این واحدهای سیاسی در درازمدت قادر خواهند بود مشكلات داخلی خود را با تكیه بر توانمندی‌های خودی حل كنند تا این مشكلات به سمت واحدهای دیگر اسلامی گسیل نشود و كشورها احساس كنند در یك فرآیند مشترك به سمت جلو در حركت هستند بنابراین اگر این همكاری‌های اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و علمی بین واحدهای سیاسی اسلامی افزایش یابد، منافع واحد سیاسی مادر هم بیشتر تامین خواهد شد.
ایران كمك می‌‌كند یا دخالت؟
البته تفسیری كه غربی‌ها از تلاش منطقه‌ای جمهوری اسلامی ارائه می‌‌دهند، در چارچوب پارادایم و منطق خودشان است. بر اساس پارادایم غرب، قدرت هر واحد سیاسی به ضعف واحدهای سیاسی پیرامونی بستگی دارد و مادامی كه قدرت‌های پیرامونی ضعیف‌تر می‌‌شوند، قدرت متروپل افزایش پیدا می‌‌كند. غربی‌ها پارادایم دیگری را نمی‌شناسند و با منطق و تفكر اسلامی آشنایی ندارند. به همین دلیل رفتار جمهوری اسلامی را در پارادایم خودشان تعریف و تفسیر می‌‌كنند. طبیعتا اگر جا بیفتد كه جمهوری اسلامی هم مثل آمریكا یك قدرت سلطه‌گر و انحصارطلب است، واحدهای سیاسی منطقه‌ای نسبت به قدرت یافتن جمهوری اسلامی حساسیت پیدا می‌‌كنند و به صورت یك مانع منطقه‌ای در برابر ایران درمی‌آیند. در حالی كه جمهوری اسلامی در منطقه در طول 30 سال گذشته همواره یك واحد كمك‌كننده بوده است: ایران كمك كرده لبنان از یك واحد سیاسی كوچك و اثرپذیر و متزلزل به یك واحد سیاسی مقتدر تبدیل شود كه با استفاده از ظرفیت‌های داخلی خودش می‌‌تواند در برابر اشغالگر و مهاجم بایستد و از تمامیت ارضی خود دفاع كند. جمهوری اسلامی ایران كمك كرده فلسطینی‌ها قدرت پیدا کرده و خودشان بتوانند از سرزمین، ملت، منافع و امنیتشان دفاع كنند. نه اینكه جمهوری اسلامی از موضوع فلسطین به عنوان یك ابزار برای استفاده و معامله در گفت‌وگوهای دیپلماسی سود بجوید بلكه جمهوری اسلامی تلاش كرده از ظرفیت‌هایش برای قدرت‌یابی فلسطینی‌ها و هویت‌یابی آنها استفاده كند.
در عراق هم همین مساله مشهود است. عراق تحت اشغال آمریكا با كمك جمهوری اسلامی از اشغال در آمد و امروز به صورت یك واحد بالنده در منطقه بروز كرده است. ایران تلاش كرد با خروج آمریكایی‌ها از عراق، ملت عراق بر سرنوشت خود حاكم شوند و از دل ملت عراق، دولتی بالنده بیرون بیاید كه بتواند از تمامیت ارضی و منافع و استقلالش دفاع كند.
لذا این پارادایم جدید برخلاف منطق شناخته‌شده‌ای است كه از قرن ۱۹ و ۲۰ اروپا و نیز در دوره نظام دوقطبی در فاصله سال‌های ۱۹۴۵ تا ۱۹۹۱ وجود داشت. در واقع پارادایم جدید مبتنی بر هویت‌یابی و قدرت‌یابی كشورهای اسلامی است كه كاملا با منطق پارادایم غربی متفاوت است. به همین دلیل غربی‌ها این پارادایم را نمی‌فهمند زیرا قدرت در نگاه آنها معنی و مفهومی صرفا مادی دارد و واحدهای سیاسی حیاتشان در ضعیف ماندن واحدهای پیرامونی تعریف میشود.
2- تقویت جبهه مقاومت در برابر سلطه‌جویی:
از منظر جمهوری اسلامی ایران، غرب یك نیروی اشغالگر و توطئه‌گر است كه مهم‌ترین راهبردش در برابر اسلام، مقابله با هویت‌یابی و بازاندیشی جهان اسلام است. امروز این بازاندیشی به عنوان پارادایم مقاومت تعریف و شناخته میشود. پارادایم مقاومت در نقطه مقابل پارادایم اشغال و سلطه‌جویی قرار دارد و معتقد است تغییرات در منطقه باید در چارچوب مصالح و منافع درونی كشورهای اسلامی صورت پذیرد. بر همین اساس جمهوری اسلامی ایران از اصلاحات درونی سوریه دفاع می‌‌كند كه نتیجه‌اش نقش‌آفرینی بیشتر مردم این كشور در عرصه سیاسی و اجتماعی و قدرت‌یابی بیشتر سوریه در عرصه‌های منطقه‌ای و بین‌المللی و نیز افزایش قدرت دفاعی سوریه در برابر غرب و رژیم صهیونیستی و توسعه اقتدار امنیتی سوریه خواهد بود. همچنین جمهوری اسلامی از تمام ظرفیت خود برای كمك به مردم سوریه بهره می‌‌گیرد و با روندهای بین‌المللی خواستار تضعیف سوریه، مقابله می‌‌كند.
در این میان یكی از واحدهای سیاسی دیگر كه می‌‌تواند كمك موثری به مردم سوریه كند و برنامه‌های غرب را ناكام بگذارد، دولت عراق است. عراقی‌ها از این حیث كه سیستم جدید سیاسی مبتنی بر مردمسالاری دینی را با توجه به تفاوت‌های قومی و مذهبی در این كشور تجربه می‌‌كنند، می‌‌توانند الگوی مناسبی برای سوریه باشند. ضمن اینكه دولت عراق می‌‌تواند به‌درستی سوریه را در برون‌رفت از این توطئه بین‌المللی كمك كند. بر همین اساس هم بود كه نوری مالكی در سفر خود به تهران، درباره مخاطراتی كه برای دولت و مردم سوریه وجود دارد، تأملاتی داشت و هماهنگی‌های بیشتری بین ایران و عراق در جهت كمك به سوریه صورت گرفت.
به طور كلی كشورهای اسلامی در حركت خود به سمت رشد علمی و اقتدار داخلی باید به توطئه‌های بین‌المللی علیه خودشان توجه داشته باشند. به تعبیر دیگر و از منظر رهبر حكيم انقلاب، «بیداری اسلامی» یكی از عناصر اصلی قدرت‌های اسلامی است. البته این عنصر در مخالفت با سیاست‌های غرب معنی و مفهوم پیدا می‌‌كند، زیرا اگر كشورهای اسلامی بر اساس حسن‌ظن به كشورهای سلطه‌گر حركت كنند و به لبخندهای دیپلماسی، فارغ از محتوای آنها اعتماد كنند، عملا از هوشمندی فاصله گرفته‌اند و این عدم هوشمندی می‌‌تواند دستاوردهای آنها را بر باد دهد. همانگونه كه برخی كشورهای اسلامی گمان می‌‌كردند با قدرت داخلی اقتصادی و در یك همگرایی با غرب می‌‌توانند به رشد و موقعیت بالا دست پیدا كنند اما همین مساله موجب شد در اوج اقتدار سیاسی به ورطه ورشكستگی بیفتند.
*پژوهشگر وكارشناس مسائل منطقه و بین‌الملل