با توجه به اینکه در آستانه برپایی هفتمین کنگره جهانی فردوسی قرار داریم درباره برنامه‌های بنیاد فردوسی به همین مناسبت بگویید.
بنیاد فردوسی فعالیت خود را در این زمینه از روز
23 اردیبهشت‌ماه با همکاری جهاد دانشگاهی مشهد آغاز کرده است طوری که تالار فردوسی دانشگاه فردوسی برنامه‌ای با حضور شاهنامه‌پژوهان ایرانی و تاجیکی در این‌باره برگزار کرده است. در این همایش پژوهشگرانی چون جلال خالقی‌مطلق عضو هیات علمی دایرهًْ‌‌المعارف بزرگ اسلامی و استاد دانشگاه هامبورگ آلمان با موضوع آنچه می‌توان از فردوسی آموخت، دكتر ميرجلال‌الدين كزازي، شاه‌منصور خواجه (شاه‌میرزا) کارشناس فرهنگی تاجیکستان، دكتر شهين سراج رئیس بنياد ملك‌الشعراي بهار، دكتر حسن انوشه رئیس دانشنامه ادب پارسی با موضوع البرز شاهنامه در کجای ایران قرار دارد، دكتر عباس خيرآبادي استاد دانشگاه آزاد اسلامی و... به سخنرانی درباره ابعاد مختلف شاهنامه می‌پردازند. علاوه بر اینها قرار است در طول این هفته نشست‌های علمی به مناسبت هفتمین کنگره جهانی فردوسی با محوریت تاثیر شاهنامه بر ادبیات ایران و جهان برپا شود. همچنین روز
25 اردیبهشت‌ماه که سالروز فردوسی به شمار می‌رود برنامه‌های متعددی برای شناخت فردوسی و وجوه اهمیت شاهنامه برگزار می‌شود. علاوه بر این روز بیست و ششم نیز مراسمی برای بزرگداشت فردوسی در تهران و به همت بنیاد فردوسی در گنبد آسمان برج میلاد برپا می‌شود.
بنیاد فردوسی از بدو تاسیس تاکنون سفرهای برون‌مرزی زیادی در جهت شناسایی و ارتقای سطح آگاهی جهانیان نسبت به فردوسی و اثر ارزنده او یعنی شاهنامه داشته است. آیا امسال نیز قرار است برنامه‌هایی در این زمینه به همت بنیاد در خارج از کشور شکل گیرد؟
یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های بنیاد، برگزاری چندین کنگره فردوسی در مشهد و تهران بوده است، اگرچه طی سال‌های اخیر برنامه‌هایی در این راستا در کشوری چون آلمان نیز برگزار شده است. در واقع 2 دوره از کنگره جهانی فردوسی به همت بنیاد در مرکز فرهنگی «کنسرت هاوس» شهر برلین با همکاری انجمن دوستی ایران و آلمان برگزار شده است. کنسرت هاوس اساسا 350 سال سابقه فرهنگی دارد. به هر شکل، این کنگره به دبیری پروفسور ناصر کنعانی که از اعضای هیات امنای بنیاد نیز هستند برگزار شد. همچنین شخصیت‌هایی چون روشن رحمانف از تاجیکستان، بیژن غیبی از ایرانشناسان برجسته، ایریش مارزولف شاهنامه‌پژوه آلمانی و دکتر فریدون جنیدی نیز در این کنگره حضور داشتند اما امسال عمده فعالیت بنیاد برای برپایی بزرگداشت‌هایی از این دست معطوف شهر مشهد بوده است. همان‌طور که سال گذشته نیز مجتمع دکتر شریعتی جهاد دانشگاهی شهر مشهد در تعاملی که با بنیاد داشت، بزرگداشتی برای فردوسی برپا کرد. گرچه فعالیت بنیاد فردوسی طی سال‌های گذشته بیشتر روی مساله ثبت جهانی هزاره شاهنامه متمرکز بوده است. دامنه این تمرکز و فعالیت‌ها تا جایی ادامه یافت که شاهنامه فردوسی توانست در فهرست یونسکو به ثبت رسد. سال گذشته نیز برای فرارسیدن بزرگداشت فردوسی و گرامیداشت سرایش شاهنامه برنامه‌هایی در 12 استان کشور برپا شد.
مهم‌ترین مساله‌ای که درباره شاهنامه به چشم می‌خورد این است که این اثر توانسته از جایگاه ویژه و مطلوبی در سطوح بین‌المللی برخوردار شود طوری که به‌خوبی اساطیر شاهنامه را می‌شناسند. حتی آن گروه از کسانی که ادبیات نخوانده‌اند و رشته‌شان ادبیات نبوده نیز به شاهنامه اشراف دارند. با این حال فکر می‌کنید ثبت شاهنامه در یونسکو که طی سال‌های اخیر صورت گرفت چقدر می‌تواند در شناخت بیشتر اروپایی‌ها نسبت به این اثر فاخر تاثیر داشته باشد؟
فردوسی در اثری چون شاهنامه، آموزه‌های اخلاق و فرهنگی را محور کار خود قرار می‌دهد و چنانکه می‌دانید تمام حکایت‌های شاهنامه با این درونمایه نگاشته شده است. فردوسی همچنین به بازگو کردن داستان‌های شیعی در شاهنامه پرداخته و به نوعی در پیوند فرهنگ ایران، اسلام و جهان سهم بسزایی دارد. امروز بیش از 700 نسخه قدیمی از شاهنامه در کتابخانه‌های معتبر جهان به چشم می‌خورد. به خاطرم هست در یکی از برنامه‌هایی که برای بزرگداشت فردوسی در آکادمی علوم اتریش برگزار شد، یکی از مدیران آکادمی پیشنهاد داد شاهنامه در گینس به ثبت جهانی برسد، بنابراین می‌توان نتیجه گرفت شاهنامه نه‌تنها در اتریش که در دیگر کشورها، از ارج و قرب فراوانی برخوردار است. به بیان ساده‌تر، ثبت شاهنامه در یونسکو با تاثیرات خوبی مواجه بوده و قطعا در شناسایی بیش از پیش فردوسی در جهان سهم داشته است، ضمن اینکه تنها مدخلی که ایران تا امروز در یونسکو توانسته به عنوان یک اثر شاخص فرهنگی به ثبت برساند، هزاره شاهنامه بوده است. نکته جالب این است که بعد از به ثبت رسیدن هزاره شاهنامه، فدریکو مایر، دبیرکل یونسکو به ایران آمد و سخنرانی خوبی درباره فردوسی و نقش شاهنامه در جهان ارائه داد و حتی به خواندن ابیاتی از شاهنامه نیز پرداخت. در عین حال از زمان تاسیس بنیاد فردوسی در سال 1384، آنچه به عنوان فعالیت اصلی بنیاد در اولویت قرار داشته، همین مساله ثبت هزاره شاهنامه بوده است. وقتی هزاره شاهنامه در فاصله سال‌های 2010 و 2011 به ثبت رسید، بنیاد فردوسی با همکاری دانشگاه خواجه نصیر، شخصیت ارزنده خواجه نصیر طوسی را نیز در یونسکو به ثبت رساند. البته فراموش نشود پیش از این، شاهنامه بایسنقری در کاخ گلستان در سال 2007 و همین‌طور ورزش پهلوانی در یونسکو به ثبت رسیده بودند که هر دو مورد ریشه در اثر جاودان شاهنامه داشته است، ضمن اینکه 191 کشور عضو یونسکو موظفند ثبت‌هایی که در یونسو انجام می‌شود، پاس بدارند و همکاری‌های لازم را در این باره انجام دهند. اگرچه انحصار ثبت و انجام ندادن تعهدات عملی از سوی ارگان‌های دولتی از جمله آسیب‌هایی بوده که طی سال‌های گذشته بنیاد فردوسی با آن روبه‌رو بوده است چندان که با وجود به ثبت رسیدن شخصیت‌هایی چون خواجه نصیر، قطب‌الدین شیرازی و سیبویه، کار چندانی در ایران مانند برپایی همایش و سخنرانی انجام نشده است.
یکی از مهم‌ترین عملکردهای بنیاد فردوسی به ثبت رساندن هنر نقالی در سال 2011 در یونسکو با همکاری میراث فرهنگی و همین‌طور تعامل مرکز هنرهای نمایشی و خانه تئاتر بوده است. اگر ممکن است در این‌باره
توضیح دهید.
درست است که این هنر در یونسکو به ثبت جهانی رسیده اما واقعیت این است که تا امروز به آن شکلی که باید کاری درباره این هنر انجام نشده است. منظورم این است که فقط ثبت این هنر در یونسکو کافی نیست بلکه این وادی نیازمند پژوهش‌های گسترده‌ای است. نکته اینجاست که امروز با وجود آنکه نهادهایی چون مرکز هنرهای نمایشی و خانه تئاتر و همین‌طور بنیاد فردوسی در این باره اعلام کرده برای حمایت از نقالان و آموزش نقالی به جوانان از هیچ حمایتی فروگذار نخواهد کرد اما اين حيطه هنوز از حمايت لازم برخوردار نشده است. البته امسال روز
26 اردیبهشت بنیاد فردوسی در برج میلاد نکوداشتی برای نقالان برگزار خواهد کرد.
پیش از شروع گفت‌وگو به طرح و برنامه‌های ناتمام بنیاد فردوسی اشاره کردید که به دلیل نبود بودجه و تامین اعتبار در حال حاضر به مرحله عملی نرسیده است.
ببینید، نخستین توقعی که هنرمندان و پژوهشگران از بنیاد فردوسی دارند این است که بنیاد از آنها حمایت کند. اگرچه بنیاد فردوسی با دست خالی تا امروز در دایره توانایی خود به جد به همکاری و حمایت از هنرمندان و محققان پرداخته است، کمااینکه جشن‌های هزاره شاهنامه در داخل و خارج از کشور، برپایی کنگره بزرگداشت فردوسی در سال 2010 در جشنواره زمستانی سارایوو و... از جمله برنامه‌های بنیاد به شمار می‌رود که با دست خالی و بدون حمایت و پشتیبانی دولتی به بهترین نحو برگزار شده است.
امسال چه برنامه‌هایی در دست اجرا دارید؟
قصد داریم شاخه‌های مختلف هنر تجسمی را با موضوع شاهنامه در قالب یک نمایشگاه برگزار کنیم. چنانکه امسال چند نمایشگاه عکس زورخانه با هزینه بنیاد فردوسی در پاریس برگزار کرده‌ایم. علاوه بر این، نمایشگاه‌های خوشنویسی با درونمایه آموزه‌های اخلاقی شاهنامه نیز برگزار کرده‌ایم و درصدد برپایی نمایشگاه عکس با موضوع شاهنامه در کویت هستیم، همین‌طور تلاش می‌کنیم در باشگاه ایرانیان دوبی نیز چنین نمایشگاهی را برپا کنیم.
بنیاد فردوسی در سال‌های اخیر موفق به انتشار 3 کتاب شده است، ضمن اینکه درباره این کتاب‌ها توضیح می‌دهید، بگویید آیا امسال نیز قرار است در حوزه نشر شاهد آثاری از بنیاد باشیم؟
«متون شرقی شیوه‌های غرب» از دکتر محمود امید سالار که به شکل دوزبانه و با همکاری نشر میراث مکتوب منتشر شد از جمله کتاب‌هایی به شمار می‌رود که بنیاد فردوسی اقدام به نشر آن کرده است. همچنین کتاب‌هایی چون «رازهای شاهنامه» مشتمل بر مجموعه مقالات شاهنامه‌پژوهان و «دفتر دوم فردوسی‌پژوهی» نیز از دیگر کتاب‌های چاپ شده بنیاد فردوسی در سال گذشته به شمار می‌رود. امسال نیز 40 مقاله از 45 نویسنده از کشورهای افغانستان، ازبکستان، بوسنی، آلبانی، اتریش و... در قالب یک کتاب منتشر و در بیست و پنجمین نمایشگاه کتاب عرضه شده است. البته بنیاد فردوسی در تلاش است به گردآوری فعالیت پژوهشی جوانان درباره شاهنامه نیز بپردازد.
سرنوشت تالیف دانشنامه شاهنامه به کجا رسید؟
این دانشنامه که یکی از بزرگ‌ترین طرح‌های بنیاد فردوسی قلمداد می‌شود، در حال حاضر مشغول گذراندن مراحل عادی خود با تعامل و نظارت بنیاد، وزارت علوم و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است طوری که از نظر کارشناسی به تایید هر دو وزارتخانه رسیده و قرار است مداخل اولیه شاهنامه را با همکاری هیات علمی این دانشنامه انجام دهیم. البته فراموش نکنید دانشنامه شاهنامه با توجه به گستردگی موضوعی که دارد نیازمند بودجه رسمی است و ما امیدواریم سیاستگذاران فرهنگی در این زمینه کمک‌های لازم را انجام دهند. به هر حال، این دانشنامه قرار است در قالب 4 مجلد منتشر شود. محوریت این دانشنامه، پیشینه و پیدایش دانش‌ها و فرهنگ‌ها و رسوم و تمدن ایران و کشورهای دیگر است که در شاهنامه نیز بیان شده است.
شما به فعالیت‌هایی در عرصه هنر تجسمی با مضمون شاهنامه اشاره کردید و من به مقوله موسیقی اشاره می‌کنم که جز در موارد اندکی شاهد فعالیتی در این زمینه از سوی بنیاد نبوده‌ایم.
درست است. البته در حیطه موسیقی مقامی استان خراسان کارهایی انجام شده است اما همان‌طور که شما هم اشاره کردید نیازمند فعالیت‌های بیشتری در این وادی هستیم که بویژه در حیطه موسیقی کلاسیک، کارهایی در این زمینه در حال انجام و در دست تولید است. البته توجه داشته باشید انجام کارهایی از این دست متکی به بودجه‌ای است که از سوی دولت داده می‌شود اما متاسفانه هنوز چنین اتفاقی نیفتاده است. امسال نیز با وجود آنکه بودجه رسمی بنیاد فردوسی از سوی ریاست‌جمهوری به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اعلام شده اما هنوز این مساله میسر نشده است. در حال حاضر بنیاد فردوسی 3 هزار عضو دارد و به دلیل عدم تامین بودجه و پشتیبانی، ناچار است از عضوگیری بیشتر خودداری کند. اگرچه بنیاد فردوسی جای خود را باز کرده و در سراسر دنیا هواداران زیادی دارد.