اگر موافق باشید سوال نخست را به پرسشی درباره نحوه شکل‌گیری گروه قمر اختصاص دهیم؟
موسیقی را از سن 8 سالگی به تشویق عمویم آغاز کردم. وی پیشنهاد داد سه‌تار را به عنوان ساز تخصصی خود انتخاب کنم. کمانچه هابیل علی‌اف را شنیده بودم و به این ساز گرایش بیشتری داشتم و این شانس را داشتم که از ابتدای ورود به عالم موسیقی با هنرمند برجسته‌ای چون سعید فرج‌پوری کار کنم و کمانچه را نزد وی بیاموزم. 6 سال نزد فرج‌پوری شاگردی کرده و بعد از آن به شکل شخصی و مستقل کار کردم. تصورم همواره بر این بوده که هنر در درجه نخست احتیاج به شورانگیزی و شیدایی دارد، ضمن اینکه هنرمند صرفنظر از داشتن استعداد ذاتی خود، متاثر از محیط و پیرامون خود است. نکته اصلی این بود که در موسیقی ایران غرق شده بودم و این غرق‌شدگی و شیدایی موجب می‌شد درصدد آزمودن راه‌های تازه برای تعالی هنر خود باشم.
درباره شکل‌گیری گروه قمر هم توضیح دهید.
این گروه را در سال 1385 تاسیس کردیم و اولین کنسرت آن در تالار اندیشه حوزه هنری به خوانندگی سینا سرلک برگزار شد. سال 86 نیز در تالار وحدت به خوانندگی سالار عقیلی به اجرای برنامه پرداختیم. سال 87 در تالار وزارت کشور اجرا کردیم. سال 88 بدون حضور هیچ خواننده‌ای در تالار وحدت کنسرت دادیم. سال 89 و90 نیز در برج میلاد به اجرای برنامه پرداختیم. کنسرت‌هایی که گروه قمر در سال‌های گذشته تا امروز برگزار کرده همواره با استقبال زیادی مواجه شده است.
آشنایی شما با زنده‌یاد پرویز مشکاتیان چطور شکل‌گرفت؟
از قبل کارهای ایشان را دوست داشته و گوش می‌دادم. یک روز تلفن ایشان را پیدا کردم و قرار گذاشتیم. یکی از بزرگ‌ترین شانس‌های من این بود که در سال 79 با استاد مشکاتیان آشنا شدم. درست همان زمان که او قصد داشت دور جدیدی از کارهای خود را شروع کند. آن زمان گروه عارف، نوازنده کمانچه نداشت روی این اصل من وارد این گروه شدم. تقریبا 16 سالم بود. می‌توانم بگویم کار کردن و آشنایی با مشکاتیان جریان زندگی مرا به کل متحول کرد زیرا او دارای خصایص ارزشمندی بود و همین مرا به سمت وی جذب کرد. در واقع تواضع استاد مشکاتیان در عالم هنر و همین‌طور اشراف و آشنایی او نسبت به وادی ادبیات از مهم‌ترین مولفه‌های او به شمار می‌رفت. طبعا من که در سن 16 سالگی وارد این گروه شده بودم به اقتضای سن بسیار تاثیرپذیر بودم. همه این مسائل موجب شد از سن 18 سالگی تجربیاتی در زمینه ملودی‌پردازی کسب کنم تا اینکه در سال 1381 اولین اثر خود را به کمک جمشید محبی و با همکاری دوستانی چون امیر تفتی ضبط کردم. از سال 83 به بعد نیز به این فکر افتادم که ضرورت دارد با راه‌اندازی یک گروه مستقل به کار خود در زمینه موسیقی ادامه دهم.
فکر می‌کنید گروه قمر تا امروز چقدر توانسته نزد مخاطبان و اهالی موسیقی موفقیت کسب کند؟
به این سوال از 2 دیدگاه فردی و اجتماعی پاسخ می‌دهم؛ از دیدگاه شخصی تصور می‌کنم اگر مبنای موفقیت صد باشد، ما از صد هم پیش‌تر رفته‌ایم طوری که امروز جای هیچ اما و اگر و افسوسی در گروهمان باقی نگذاشته‌ایم اما از منظر اجتماعی معتقدم جریان‌سازی هنری با یک روز و یک سال میسر نمی‌شود. کار هنری نیازمند استمرار و مداومت است و شاید باید 15 سال از کار فرسایشی و بی‌وقفه یک گروه موسیقی بگذرد تا بتواند به ماندگاری برسد، دلیلش هم این است که سطح توقع، سلیقه و آگاهی مردم روی هنر تاثیر می‌گذارد. در این زمینه یک هنرمند داریم و یک هنرپذیر که با یکدیگر ارتباط متقابل دارند. برخی معتقدند 3 گونه هنر وجود دارد؛ نخست هنر برای هنر، هنر برای هنرمند و هنر برای مردم. من این 3 نظریه را اصلاح می‌کنم و می‌گویم هنر برای تعالی هنر، هنر برای تعالی هنرمند و هنر برای تعالی مردم اما در عین حال تصور می‌کنم شنیدن موسیقی کلاسیک ما نیازمند حداقل دانش هنری از سوی هنرپذیر است، ضمن اینکه انتقال این دانش باید به دست اصحاب فرهنگ به مردم آموزش داده شود، کمااینکه ممکن است اشعار دیوان حافظ به ذائقه همه خوش بیاید اما قطعا در این میان افرادی هستند که معنای برخی واژگانی که حافظ از آنها در شعر خود استفاده کرده را نمی‌دانند. در موسیقی نیز به همین شکل است. فکر می‌کنم اگر هنرمندان ما از توهم خارج شده و با واقعیت روبه‌رو شوند، می‌توانند نقش بسزایی بر جامعه بگذارند. به خاطرم هست ما در جریان برگزاری کنسرتی که در سال 89 در برج میلاد داشتیم به بیان یک نکته پرداختیم و آن هم اینکه هر اثر هنری اساسا از 2 جزء فرم و محتوا ساخته شده است. متاسفانه سال‌هاست هنرمندان ما درگیر فرم هستند و محتوا از یاد رفته است. یکی از کارهایی که گروه قمر از بدو شکل‌گیری تا امروز به آن پایبند بوده توجه به محتوا در ارائه اثر بوده است. سعی کرده‌ایم همیشه حرف‌هایی برای گفتن در قالب کنسرت‌هایمان داشته باشیم، مثلا در آن کنسرت که «پرواز پرنده پاییز» نام داشت ما آثاری را برای مخاطب اندیشمند اجرا کردیم که بعدها با بازخوردهای عمیقی از سوی مخاطبان این کنسرت مواجه شدیم.
شما در لابه‌لا‌ی گفت‌وگو به مولفه استمرار در هنر اشاره کردید. برخی معتقدند گروه قمر به آن شکلی که باید از استمرار در این سال‌ها برخوردار نبوده است. نظر شما در این‌باره چیست؟
به هیچ‌وجه با این نظر هم‌عقیده نیستم زیرا هیچ گروهی به اندازه ما تا امروز استمرار نداشته است. برنامه‌هایی که در این سال‌ها به وسیله گروه قمر اجرا شده گواه این ادعاست. شیوه کاری گروه قمر این بوده که هر سال علاوه بر اجرای کنسرت در تهران در استان‌های مختلف کشور نیز به اجرای برنامه بپردازد طوری که تاکنون در شهرهای رشت، گرگان، همدان، زنجان، قزوین، بم، کرمان و خیلی از شهرهای دیگر برنامه اجرا کرده‌ایم. فارغ از برگزاری کنسرت‌های مختلف، آلبوم‌های «راه و ماه»، «بی‌گاه»، «سبز جاودان»، «هوای آفتاب»، «یار و دیار» و... از سوی گروه قمر در سال‌های گذشته تا امروز منتشر شده است. انتشار این آلبوم‌ها به این معناست که ما سالی یک‌بار یک آلبوم منتشر کرده‌ایم.
آقای دهقان! برگردیم به مساله کنسرت گروه قمر در تیرماه. چطور شد تصمیم گرفتید در این دوره از کنسرت‌های خود شاهو عندلیبی را به عنوان خواننده انتخاب کنید؟
شاهو عندلیبی از هنرمندان زبده و دوستان نزدیک من است و به طور قطع می‌توان گفت در زمینه کاری خود که نواختن نی است هنرمندی نمونه است. علاوه بر این پدرش ایرج عندلیبی از خوانندگان برجسته کردستان به شمار می‌رود. یک روز شاهو به من گفت قصد دارد تعدادی از کارهای قدیمی پدرش را که از منظر فولکلوریک درخشان است و مفاهیم غنی دارد احیا کند. این شد که تصمیم به برگزاری یک کنسرت بر مبنای این قطعات گرفتیم. البته یک نکته را فراموش نکنیم و آن اینکه شاهو از پیش‌تر در گروه عندلیبی‌ها خوانده است. صرفنظر از این مساله، می‌خواستیم با ورود شاهو عندلیبی به گروه قمر، موسیقی متفاوتی را تجربه کنیم بویژه این که در سال‌های اخیر گروه قمر به لحاظ صدایی به انسجامی که خواسته رسیده است. به هر حال در این کنسرت علاوه بر ملودی‌های مختلف، کارهایی که به وسیله شاهو برای سازهای ایرانی تنظیم شده را در قالب محلی و کردی اجرا می‌کنیم. فکر می‌کنم حدود 7-6 تصنیف در دستگاه ماهور، آواز اصفهان و شور را اجرا می‌کنیم.
با توجه به اینکه شما در حوزه آهنگسازی تبحر دارید، می‌خواستم سوالی در این باره بپرسم. در حال حاضر نسل جدیدی از آهنگسازان به موسیقی چندصدایی روی آورده‌اند یعنی گاه چند خط از ملودی را برهم سوار می‌کنند اما برخی بر این باورند که این تجربه نزد مخاطبان ایرانی چندان موفق نبوده و اصولا گوش مخاطبان به این نوع موسیقی عادت ندارد چون موسیقی چندصدایی قابل تشخیص نیست. درباره کار شما این امر چگونه بوده است، اصلا به این مساله اعتقاد دارید؟
بحثی که شما مطرح می‌کنید بحث جالبی است. ببینید، موسیقی چندصدایی اصولا ایده‌ای نو نیست. فکر می‌کنم حدود چند دهه است موسیقی ایران به شکل چندصدایی نوشته شده و نمونه‌های پیشرفته آن در دهه‌های 60-50 در آثار هنرمندانی چون حسین علیزاده، محمدرضا لطفی، پرویز مشکاتیان و... مشهود است. حالا سوال اینجاست که چرا کارهای این هنرمندان در آن روزگار توانست مورد قبول مردم واقع شود و امروز کارهایی که از این جنس تولید می‌شود به قول شما به ذائقه مردم خوش نمی‌آید؟ پاسخ من این است آثاری که در آن زمان انجام شد بر اساس موسیقی ایرانی انجام شده است، ضمن اینکه خلاقیت آهنگساز نیز در این آثار نقش بسزایی داشته یعنی آهنگساز اول آن کار را انجام داده و بعد از اینکه آن اثر تنظیم شده به شکل چندصدایی درآمده است و موجب شده آثاری که از این رهگذر تولید شده‌اند درخشان و ماندگار شوند. نمونه‌اش هم آثاری چون «بیداد» و «لاله بهار» است. حتی حمید متبسم نیز در دهه 60 بر این اساس کاری با عنوان «بامداد» ارائه داد که از نظر قابلیت سازها عالی بود زیرا زیربنای این کارها موسیقی ایرانی بوده است. فراموش نکنیم جان موسیقی ایرانی ملودی است یعنی موسیقی ایرانی بر پایه ملودی بنا شده و این مساله ریشه در فرهنگ مملکت دارد. آنچه از موسیقی در ذهن مردم باقی می‌ماند نواهاست. برای مثال تصنیف از «خون جوانان وطن لاله دمیده» عارف قزوینی یا «مرغ سحر» که به کرات هم خوانده شده اگر نوای زیبایی نداشت نمی‌توانست اینقدر در اذهان مردم ماندگار شود. مساله‌ای که در این‌باره وجود دارد این است که صورت زیبا احتیاج به بزک کردن ندارد و شاید همین بزک کردن این صورت زیبا را مخدوش کند. حافظ نیز در این باره می‌فرماید:
ز عشق ناتمام ما جمال یار مستغنی است
به آب و رنگ و خال و خط چه حاجت روی زیبای را
اگر در برخی آثار موسیقی دقت کنیم متوجه می‌شویم به واسطه تبلیغات و شانتاژهای خبری بزرگ شده‌اند اما یک ملودی خوب ندارند. یک ملودی خوب به خودی خود زیباست. اگر هم استادانی در این زمینه کار کرده‌اند به ملودی تکیه زیادی داشته‌اند، مثل استاد مشکاتیان که درباره تصنیف «لاله بهار» این کار را کرد و هر شنونده‌ای از شنیدن این تصنیف متحیر می‌شود، بنابراین آهنگساز باید پیش از هرچیز به ملودی توجه و بعد برای اجرا از سازبندی استفاده کند. بگذارید مثال دیگری در این‌باره بزنم. اخیرا گروه کمانچه‌نوازان را تاسیس کرده‌ایم که در این گروه 23 کمانچه‌نواز با قطعات چندصدایی در 4 گروه مجزا به کمانچه‌نوازی می‌پردازند. حتی کنسرتی که هشتم اسفندماه سال گذشته گروه کمانچه‌نوازان برگزار کردند نشان داد این حرکت تجربه خوبی محسوب می‌شود. در واقع موسیقی‌ای که در گروه کمانچه‌نوازان نواخته شد موسیقی کاملا پلی‌فونی و بر مبنای ملودی ایرانی بوده است. می‌خواهم بگویم مساله کار کردن در حیطه موسیقی چندصدایی نیازمند توانایی و خلاقیت است. به نظرم موسیقی چندصدایی موسیقی‌ای زیباست، مشروط بر آنکه درست انجام شود. البته در این میان معتقدم موسیقی شرقی ملودی‌محور است و تنظیم‌های افقی در این موسیقی بیشتر جواب می‌دهد.
در حال حاضر جایگاه ساز کمانچه را در ارکسترهای بزرگ چطور می‌بینید؟
کمانچه امروز از مهم‌ترین سازهای موسیقی ایران است، دلیلش هم این است که روی این ساز زحمات زیادی از سوی هنرمندان پیشکسوت کشیده شده است. نکته دیگر این است که درباره سازهایی چون تار و سه‌تار 150 سال سابقه داریم اما در کمانچه چنین تاریخچه‌ای وجود ندارد. این ساز بعد از استاد علی‌اصغر بهاری زمین تا آسمان دستخوش تغییر و تحول شده است. البته هستند هنرمندانی که هنوز به شیوه این استاد ساز بزنند اما به هر حال کمانچه در مقایسه با دیگر سازها از حرکت‌های اجتماعی کمتری برخوردار بوده است. شاگردان استاد بهاری شیوه‌های او را به نسل‌های بعد منتقل کردند و نسل‌های تازه‌تر مثل استاد فرج‌پوری، ارد کامکار‌کنهان و... نیز در ارتقای تکنیکی ساز نقش بسیاری داشتند. گروه کمانچه‌نوازی به نظرم کارهای خوبی در این زمینه انجام داده‌اند و این نقطه شروعی در ارکسترهای زهی است که موسیقی ایران را تکامل می‌بخشد بویژه اینکه قرار است گروه کمانچه‌نوازان در شهریورماه امسال همراه هنرمندان برجسته به اجرای کنسرت بپردازند.