بر اساس پیمان «چارچوب بین‌المللی برای همكاری در زمینه انرژی هسته‌ای» و آنچه در اسناد آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای و انجمن بین‌المللی هسته‌ای آمده و نیز گزارش‌هایی كه مجله بین‌المللی مهندسی هسته‌ای منتشر كرده، وزارت انرژی ایالات متحده آمریكا در تاریخ ۶ فوریه سال ۲۰۰۶ سندی را پیشنهاد كرد که مبنای برنامه بین‌المللی «همكاری جهانی در زمینه انرژی هسته‌ای»
(Global Nuclear Energy Partnership: GNEP) بوده است. آمریكا در آن زمان هدف این برنامه پیشنهادی را ترویج استفاده از انرژی هسته‌ای اعلام كرد. این برنامه پیشنهاد می‌كند برای كنترل زباله‌های هسته‌ای و كاهش خطر گسترش سلاح‌های هسته‌ای، چرخه استفاده از سوخت هسته‌ای «بسته» شود. بر مبنای پیشنهاد ایالات متحده آمریكا، كشورهای جهان به 2 دسته تقسیم می‌شوند: نخست «كشورهای تولیدكننده» كه اورانیوم غنی‌شده برای سوخت هسته‌ای را تامین و پسماند سوخت را دوباره دریافت می‌كنند و دوم «كشورهای مصرف‌كننده» كه نیروگاه‌های هسته‌ای دارند ولی وارد غنی‌سازی اورانیوم نمی‌شوند.
پیشنهاد یادشده آمریكا در همان زمان ارائه بحث‌برانگیز شد. برخی كشورها و تحلیلگران هشدار دادند و انتقاد كردند GNEP كشورها را به 2 دسته «دارا» (haves) و «نادار» (have-nots) درباره چرخه سوخت هسته‌ای تقسیم می‌كند. وزارت انرژی آمریكا در سال ۲۰۰۹ اعلام كرد اجرای این برنامه را در سیاست‌های داخلی اش لغو كرده است اما در سال ۲۰۱۰ این سند تغییر نام داد و پیمانی با عنوان «چارچوب بین‌المللی برای همكاری در زمینه انرژی هسته‌ای» (IFNEC: International Framework for Nuclear Energy Cooperation) بر مبنای آن ایجاد شد. ۲۵ كشور جهان و از جمله آمریكا، عضو پیمان «IFNEC» هستند و ۲۶ كشور هم به عنوان ناظر با آن همكاری دارند. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و اتحادیه اروپایی نیز بر آن نظارت دارند. اعضای این پیمان توافق كرده‌اند ماموریت پیمان بر مبنای سند (GNEP) «همكاری جهانی در زمینه انرژی هسته‌ای» تعریف شود. بنابراین:
1-
ایالات متحده آمریكا در سال ۲۰۰۶ طی سندی رسمی با عنوان «همكاری جهانی در زمینه انرژی هسته‌ای» GNEP پیشنهاد داده كشورهای دنیا به 2 دسته تقسیم شوند: كشورهای تولیدكننده اورانیوم غنی‌شده كه «دارا»ی چرخه تولید سوخت هسته‌ای هستند (have) و كشورهایی كه نیروگاه هسته‌ای دارند و مصرف‌كننده اورانیوم غنی‌شده هستند اما چرخه تولید سوخت هسته‌ای را «ندارند»(have not).
2-
هرچند در آن سند آمریكا هدف از این پیشنهاد را ترویج استفاده از انرژی هسته‌ای اعلام كرده بود اما آنچه آمریكا به صورت علنی و رسمی می‌خواهد این است كه چرخه سوخت هسته‌ای «بسته» شود و به كشورهایی كه دارای این چرخه هستند، كشوری دیگر افزوده نشود؛ همچنین كشورهای «نادار» سوخت مورد نیاز نیروگاه‌های خود را با شرایطی از كشورهای دارا تامین كنند. این مساله مبنای استراتژی هسته‌ای آمریكا در قرن 21 قرار گرفت.
3- هرچند فشارها و انتقادات بین‌المللی از این استراتژی به حدی بود كه آمریكا مجبور شد رسما در سال ۲۰۰۹ پیگیری آن را تمام‌شده اعلام كند اما یك سال بعد همان سند با عنوانی جدید (IFNEC) مبنای پیمان ۲۵ كشور جهان قرار گرفت. ظاهرا آمریكا بنا دارد با هماهنگی با كشورهای دارای چرخه تولید اورانیوم غنی‌شده و وعده تامین سوخت اتمی برای كشورهای نادار و با استفاده از ظرفیت‌های آژانس انرژی اتمی، استراتژی خود را به هر نحو ممكن عملیاتی كند.
آمریكا با چراغ خاموش دنبال چیست؟
اینجا یك سوال مطرح می‌شود: به چه دلیل آمریكا ورود كشورهای جدید به جمع دارندگان چرخه تولید سوخت هسته‌ای را «بسته» می‌خواهد؟ آیا آمریكا واقعا نگران زباله‌های هسته‌ای یا گسترش سلاح‌های اتمی است یا مساله‌ای مهم‌تر از اینها در میان است؟
پاسخ به این سوال را با بازخوانی آماری آغاز می‌كنیم كه رهبر انقلاب در روز اول فروردین در حرم مطهر رضوی سلام‌الله‌علیه ارائه كردند. بر اساس این آمار كه بر پایه اطلاعات رسمی اعلام شده كشورهای دنیا محاسبه شده است، نفت كشورهای غربی از ۴ تا ۹ سال دیگر به پایان می‌رسد. حتی منابع انرژی ایران كه از نظر داشتن مجموع ذخایر نفت و گاز در جهان اول است، تا حدود 80 سال دیگر به پایان می‌رسد. مفهوم این سخن این است كه اگر چنین آماری را بدبینانه هم بدانیم، حتی در نگاهی خوشبینانه می‌توان ادعا كرد اگر نفت و گاز دنیا تا انتهای قرن 21 پایان نیافته باشد، به دلیل كم‌شدن و در نتیجه بسیار گران شدن آن تنها برای تولید فرآورده‌های پتروشیمی استفاده خواهد شد كه بخش وسیعی از صنعت امروز دنیا به آن وابسته است، لذا نفت و گاز حداكثر تا چند دهه بعد، دیگر منبع اصلی تامین انرژی دنیا به حساب نخواهند آمد.
آیا می‌توانید دنیای مدرن صنعتی‌شده امروز را بدون انرژی تصور كنید؟ بی‌تردید نه. پس با توجه به یافته‌هایی كه علم تاكنون به آن دست یافته، آیا منبعی جز انرژی هسته‌ای برای جایگزین شدن با نفت و گاز وجود دارد؟ باز هم پاسخ روشن است. پس می‌توان ادعا كرد قرن ۲۱ قرن انرژی هسته‌ای خواهد بود. حال خوب است نقبی به تاریخ بزنیم و به یادآوریم كه نیاز غرب به انرژی در قرن ۱۹ و ۲۰ به دلیل انقلاب صنعتی و مقتضیات دنیای مدرن آنها را حریص به غارت منابع نفتی كشورهای جهان سوم كرد؛ به هر شكل ممكن و حتی با لشكركشی. همین پیشدستی آنان در كشف اهمیت طلای سیاه و سیطره یافتن مستقیم و غیرمستقیم بر منابع آن، این كشورها را تبدیل به كشورهای پیشرفته و متروپل كرد و بقیه را توسعه‌نیافته و كشورهای پیرو نگه داشت.
این تجربه تاریخی تلخ برای ما به‌قدری برای غرب شیرین آمده كه سودای تكرار آن را در سر بپروراند. اگر قرن بیستم استعمار كشورهای دارای منابع عظیم مواد اولیه و ذخایر نفتی آنها را برای ده‌ها سال «آقا» كرد، در قرن 21 حركت چراغ خاموش و نگه داشتن انحصار تولید سوخت انرژی هسته‌ای، این بار آنها را برای همیشه «ارباب دنیا» خواهد كرد زیرا برخلاف دوره استعماری قبل این بار منابع و ذخایر اولیه سوخت فقط در كشورهای توسعه نیافته نیست كه با بیدار شدن ملت‌ها كار غارت این منابع سخت شود، بلكه این كشورهای نادار هستند كه باید برای اندكی «اورانیوم غنی‌شده» دست گدایی خود را پیش كشورهای «دارا» دراز كنند.
چالش بر سر سوخت اتمی است
و نه انرژی هسته‌ای
اجازه بدهید موضوع را با مروری دوباره كمی شفاف‌تر كنیم. نفت و گاز دنیا بویژه كشورهای غربی رو به پایان است. آنها جز اینكه می‌خواهند بر منابع انرژی دیگر كشورها سیطره پیدا كنند؛ بدون آنكه حساسیت دیگر كشورها را برانگیزند، با «چراغ‌های خاموش» در حال پیاده‌سازی نقشه «ارباب جهان شدن» و تكرار همان طرح استعماری هستند كه بار گذشته آنها را قرن‌ها پیش انداخت. به همین دلیل با علم به اینكه قرن ۲۱، قرن انرژی هسته‌ای است، كشورهای دنیا را 2 دسته كرده‌اند تا انحصار توانایی تولید سوخت اتمی را در اختیار داشته باشند و به این صورت در اواخر قرن ۲۱ كه بحران نیاز به اورانیوم غنی‌شده فراگیر می‌شود، نه‌تنها خود را از بحران انرژی برهانند بلكه به دلیل نیاز شدید دنیا به انرژی، دیگر كشورها را هم کاملا وابسته به خود كنند. با این وصف آنها نه‌تنها حاضرند بلكه مشتاقند كه برای همه كشورها نیروگاه هسته‌ای بسازند اما هیچ كشور جدیدی (بویژه از كشورهای مستقل) به هیچ‌وجه نباید توانایی تولید سوخت اتمی را پیدا كند.
دقت كنید كه چالش اصلا بر سر انرژی هسته‌ای نیست بلكه همه آنچه باید در انحصار درآید، توانایی تولید «اورانیوم غنی‌شده» یعنی همان «سوخت هسته‌ای» است كه نقش نفت و گاز امروز را برای نیروگاه‌های تولید انرژی در آینده‌ای نه‌چندان دور بازی خواهد كرد.
همه فشار سنگینی كه بر ایران وارد كرده‌اند نیز به همین مساله بازمی‌گردد. ایران كشوری است مستقل و اگر به توانایی تولید سوخت هسته‌ای دست پیدا كند، با منابع زیاد تازه كشف شده اورانیوم خود یا با همپیمانی با دیگر كشورهای در حال توسعه (بخوانید عقب نگه داشته شده‌های دوران استعمار قدیم) كه منابع اورانیوم در آنها كشف خواهد شد، انحصار تولید اورانیوم غنی‌شده را خواهد شكست و كل نقشه استعماری قرن ۲۱ آمریكا و برخی كشورهای غربی دیگر را برهم خواهد زد. این منافع به‌قدری بزرگ است كه آنها را وسوسه می‌كند هرگونه هزینه اقتصادی و اجتماعی ناشی از برخورد با ایران را بپردازند، البته مشروط بر آنكه در عمل نتیجه‌بخش باشد و موجب «بسته» ماندن در ورودی كشورهای دارا شود.
با این وصف تكلیف و وظیفه تاریخی ما نیز روشن می‌شود. واقعیت این است كه ایران دروازه ورود كشورهای نادار به جمع كشورهای داراست. استقامت مسؤولان و مردم ایران بر این راه نه‌تنها یك رسالت تاریخی برای نجات جامعه بشری، كه وظیفه‌ای ملی برای تامین آینده فرزندانمان است. اقتصاد، معیشت، استقلال و از همه مهم‌تر عزت فرزندان ما در گرو بصیرت، استقامت و باور ما به خداست. در این صورت هیچ ترس و نگرانی به خود راه نمی‌دهیم، چرا كه خداوند وعده فرموده:
«إِنَّ الذِينَ قَالُوا رَ‌بُّنَا اللَّـهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَهًْ الا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا...» و بی‌تردید خدا در عمل به وعده خود كمترین تخلفی نمی‌كند.
*كارشناس مسائل سیاسی