احمد شاکری، یکی از نویسندگان فعال معاصر است. او علاوه بر نگارش آثاری در حوزه داستان تا امروز عضو هيات داوري در جشنواره‌های شهيد غني‌پور، قلم زرين، بسيج دانشجويي، جشنواره ادبي بسيج، جايزه ادبي اصفهان، قصه‌های قرآني، بنياد حفظ آثار و نشر ارزش‌هاي دفاع مقدس، دفتر ادبيات ايثار بنياد جانبازان و مستضعفان و... نیز بوده است. وي همچنین در جلسات نقد حضوري با موضوع رمان‌های معاصر فارسي و داستان‌هاي ترجمه شرکت دارد و عضو سابق شوراي سردبيري ماهنامه ادبيات داستاني و سردبير اسبق فصلنامه اصحاب قلم بوده است. از آثار وي مي‌توان به «سرزمين پدري» (مجموعه داستان)، بازتاب (مجموعه نقد 5 رمان: «آتش بدون دود»، «من او»، «کشتي پهلو گرفته»، «در جست‌وجوي من» و «شيدا»)، «عريان در برابر باد» (رمان)، «نفس» (مجموعه داستان)، «باران نيمروز» (مجموعه داستان) و «انجمن مخفي» (رمان) اشاره کرد. قرار است در روزهای آتی چهارمین دوره «کارگاه داستان» احمد شاکری در کانون اندیشه جوان برگزار شود. با او درباره جزئیات این کارگاه به گفت‌وگو نشسته‌ایم.
***
قرار است در این کارگاه چه مباحثی به هنرجویان داستان‌نویسی تدریس شود؟
از آنجا که عنوان این دوره «حلقه داستان‌نویسی» است، قصد دارم به تدریس روش‌های معمول بپردازم که آموزش آشنایی با تعاریف داستانی از این جمله است. همچنین در این کارگاه‌ها مبحثی به نام تامل روی موضوع یا سوژه وجود دارد. در عین حال بخشی از این جلسات به نقد آثار هنرجویان و ارزیابی این آثار اختصاص دارد. به طور کلی در این دوره از کارگاه‌ها 4 محور در نظر گرفته شده است. نخست تمرکز بر عناصر داستان و مبانی نظری است. البته تلاشمان در این حیطه این است که رویکردی منتقدانه داشته باشیم. محور بعدی درباره تحلیل و نقد کارهای هنرجویان است. علاوه بر این نقد آثار داستانی معروف چه در حوزه ادبیات داستانی ایران و چه در کشورهای دیگر از جمله مباحث این کارگاه به شمار می‌رود. آخرین مبحث نیز که در این کارگاه حائز اهمیت است، جمعی‌نویسی است به این معنا که روی موضوعات خاص تامل و رویکرد ویژه‌ای شود. البته در دوره‌های پیشین کارگاه‌های داستان‌نویسی این بحث را در قالب تبیین زاویه دید در داستان آموزش داده‌ایم.
فکر می‌‌کنید تاثیر برگزاری کارگاه‌هایی از این دست چیست؟
تجربه نشان داده برپایی کلاس‌ها و دوره‌های جمعی برآیند مثبتی در پی داشته است، ضمن اینکه اگر به خروجی جشنواره‌های داستانی نگاه کنیم متوجه می‌شویم اغلب برگزیده‌های این جشنواره‌ها از محافل ادبی یا کلاس‌هایی از این دست برخاسته‌اند. به بیان ساده‌تر، دیگر به ندرت پیش می‌‌آید نویسنده‌ای بر اساس غریزه ذاتی خود و بدون بهره‌گیری از کارگاه‌های آموزشی داستان توانسته باشد به مدارج متعالی در این عرصه دست یابد.
برخی بر این باورند نویسندگی امری اکتسابی است که از محیط یا نشست و برخاست در کارگاه‌های داستان به وجود می‌‌آید و برخی معتقدند نویسندگی نیز مانند دیگر هنرها فن نیست بلکه در ذات فرد نهفته است، نظر شما در این باره چیست؟
به نظر می‌رسد نویسندگی پیش از هر چیز بر 3 مولفه تجربه، دانش و مهارت متکی است. آنچه در کارگاه‌های داستان‌نویسی به هنرجو منتقل می‌شود، طبعا نمی‌تواند ویژگی تجربه را در اختیار او بگذارد زیرا تجربه بر اساس گذشت زمان و ممارست شکل می‌‌گیرد و کارگاه‌ها تنها به آموزش مبانی و اصول داستان‌نویسی می‌‌پردازند. البته ناگفته نماند کارگاه‌های داستان‌نویسی همواره در گسترش مهارت‌های نوشتن نیز نقش بسزایی ایفا می‌‌کنند و از همه مهم‌تر دانش داستان‌نویسی و چگونه نوشتن را در اختیار هنرجو قرار می‌‌دهند. برخی هنرجویان که به کارگاه‌های داستان‌نویسی می‌‌آیند تصور می‌‌کنند مهارت نوشتن در طول 6 ماه یا یک سال شکل می‌‌گیرد و تکمیل این مهارت میتواند به نویسنده شدن آنها کمک کند، در حالی که این‌طور نیست و نمی‌شود از کارگاه‌های داستانی انتظار داشت به این سرعت نویسنده تربیت کنند.
به نظر شما هنرجو برای رسیدن به مرحله نویسندگی و نگارش یک اثر مستقل باید چه بازه زمانی را در این کارگاه‌ها طی کند؟
ببینید، این مساله منوط به احراز شرایط است. تصورم بر این است که اگر فردی که پا به این کارگاه‌ها می‌‌گذارد همه ویژگی‌های متناسب با نوشتن یعنی کوشش و خلاقیت را داشته باشد بدون شک میتواند به این مرحله دست یابد و این مولفه‌ها در سرعت‌بخشی به هدف تاثیر بسزایی خواهد داشت، ضمن اینکه کلاس‌هایی از این دست قطعا میتواند برخی مبانی دینی را که در حال حاضر در ادبیات داستانی ما مفقود است تقویت و تکمیل کند.
اگر ممکن است در این‌باره بیشتر توضیح دهید.
در سال‌های گذشته تا امروز کتاب‌هایی درباره تعریف عناصر داستانی مانند «عناصر داستان» به قلم جمال میرصادقی، «حاشیه‌ای بر مبانی داستان» نوشته ابوتراب خسروی، «داستان کوتاه» نوشته مصطفی مستور، «هنر داستان‌نویسی» نوشته ابراهیم یونسی، «تعاریف، ابزارها و عناصر» اثر ناصر ایرانی و... منتشر شده که متاسفانه مبنای این کتاب‌ها بیش از هر چیز مادیگرایانه بوده است که به نظر می‌رسد باید پاره‌ای اصلاحات در این کتاب‌ها انجام شود و حرکت‌ها در این زمینه از مادیگرایی به سمت معنویت سوق یابد. امروز ما کتابی با رویکرد دینی در مبانی نظری ادبیات داستانی نداریم. شاید در این بین بتوان به کتاب «الفبای داستان‌نویسی» محمدرضا سرشار اشاره کرد که آن هم کتاب جامعی نیست و آن‌طور که از نامش پیداست برای مخاطبانی نوشته شده که در ابتدای حیطه داستان‌نویسی قرار دارند و می‌‌خواهند اصول اولیه را در این زمینه فراگیرند.
صرفنظر از این بحث، امروز کتاب‌های نظری در زمینه داستان‌نویسی که جنبه تالیف هم داشته باشند اندک است و اگر هم در این زمینه منابع و کتابی وجود داشته باشد بیشتر ترجمه بوده است. به نظر شما این نقصان ناشی از چیست؟ ظاهرا برخی نویسندگان چندان تمایلی به انتقال تجارب خود در قالب کتاب به نسل‌های بعدی ندارند.
یک بخش از نبود آثار تالیفی در این‌باره به این بازمی‌گردد که نویسندگان به دلیل نویسنده بودن نمی‌توانند به نگارش چنین کتاب‌هایی بپردازند. دلیلش هم این است که زمینه کاری نویسنده همواره آفرینش خلاقه بوده است، در عین حال نویسنده پژوهشگر نیست و نوشتن کتاب‌هایی از این دست حتما نیازمند پژوهش‌های میدانی و مفصل است که باید به دست محقق انجام شود. اگرچه برخی نویسندگان معاصر مانند حسین سناپور، مصطفی مستور، ابوتراب خسروی و... بوده‌اند که با نگارش چنین کتاب‌های نظری سعی کرده‌اند به تبیین تجارب شخصی خود در عالم داستان‌نویسی بپردازند اما این کتاب‌ها نیز به آن شکلی که باید از بعد آموزشی و مدون از چارچوب‌های علمی و همسویی با مبادی حکمی و دینی برخوردار نیست، بنابراین وظیفه پژوهشگر ادبی است که در این زمینه به ارائه اثر بپردازد. متاسفانه در حال حاضر فضای پژوهشی برای تالیف چنین کتاب‌هایی مهیا نیست و اگر هم کتاب‌های نظری در زمینه داستان‌نویسی وجود داشته باشد ترجمه است تا تالیف. روی این اصل تصور می‌کنم پژوهشگران ما در درجه نخست نیازمند سوال در حیطه نگارش کتاب‌های نظری داستان‌نویسی هستند.
یک سوال هم درباره جشنواره‌های ادبی خاصه داستانی که گاه در طول یک‌سال با تکثر این جشنواره‌ها مواجه می‌شویم، دارم. با توجه به اینکه شما دبیری هشتمین و نهمین دوره از جایزه قلم زرین را برعهده داشتید، بگویید اصولا برپایی این جشنواره‌ها چقدر میتواند در تقویت درخت داستان‌نویسی در ایران موثر باشد؟
بی‌تردید این جشنواره‌ها در طول دهه 80 رشد چشمگیری داشته‌اند، البته به نظرم این نکته باید درباره تکثر جشنواره‌های ادبی مورد تامل و بررسی قرار گیرد که آیا افزایش این رویدادهای ادبی میتواند در تنوع نقش داشته باشد یا اصلا این تنوع به رشد ادبیات داستانی ما کمک خواهد کرد یا به عبارتی به رونق داستان منجر می‌شود! اینها همه مباحثی است که جای تامل دارد. در عین حال جشنواره‌های ما عملا به لحاظ فکری متنوع نیستند. شاید به لحاظ جایزه و داوری متفاوت باشند اما همان‌طور که اشاره کردم از نظر فکری متفاوت نبوده‌اند. خاطرم هست مدتی پیش جشنواره‌ای در فرهنگسرای ارسباران برگزار شد که داورانش مبنای غربی و ترجمه‌ای داشته‌اند اما جشنواره‌ای مثل قلم زرین در مقایسه با دیگر جشنواره‌ها از اعتبار بیشتری برخوردار است.
از چه نظر؟
مهم‌ترین وجه افتراق این جشنواره با دیگر جشنواره‌ها این است که از پشتوانه ادبی محکمی برخوردار است. در جشنواره‌های دیگر معمولا 3-2 نفر به تصمیم‌گیری درباره چند و چون جشنواره می‌‌پردازند اما جشنواره قلم زرین توسط اعضای انجمن قلم ایران، هیات مدیره جشنواره را خود انتخاب می‌‌کنند و روی این اصل از منظر ماهوی از پشتوانه محکمی برخوردار است. فارغ از این بحث، مهم‌ترین نکته‌ای که درباره جایزه قلم زرین وجود دارد این است که تسلیم ادبیات غرب نیست. خودباور است و اتکایش به معارف دینی است و به بیان ساده‌تر، مرعوب ساختارهای داستان‌نویسی غربی نمی‌شود.
در لابه‌لای گفت‌وگو به این مساله اشاره کردید که باید در همه مسائل حتی در نگارش کتاب‌های نظری داستان‌نویسی از منابع تالیفی برخوردار شویم و کمتر به ترجمه توجه کنیم یا در سوال قبلی اشاره کردید جایزه قلم زرین تسلیم ادبیات غرب نمی‌شود اما نکته اینجاست که باید بپذیریم عمر ادبیات داستانی در ایران در مقایسه با دیگر کشورها اندک بوده و کشورهای دیگر از منظر ساختار، محتوا و تکنیک در حیطه ادبیات داستانی خود به مراتب از ما پیش بوده‌اند.
البته تسلیم نشدن به معنای نپذیرفتن و استفاده نکردن از آن نیست. منظور من از تسلیم نشدن، تبعیت از شیوه‌های داستانی غربی است بدون آنکه فکر کنیم یا آنها را با معیارهای عقل بسنجیم. مساله اینجاست که وجهه ما در رویارویی با ادبیات غرب به معنای سر باز زدن از آن نیست. همان‌طور که اشاره کردم باید شیوه‌ها و تکنیک‌های داستانی غربی را با معیار عقل بسنجیم، در عین حال آنها را کنار هم نگذاریم چون در صورت کنار گذاشتن آنها ادبیات ما رشد نخواهد کرد. آنچه در این زمینه با آن به مقابله می‌‌پردازیم مبانی تقدس‌زدایی، اومانیسم و سکولاریسم است.