تلویزیون رسانه‌ای است که در مقایسه با سینما از مخاطبان عمومی‌تری برخوردار است. وقتی سریال «حیرانی» از این رسانه پخش شد شاهد بازخوردهای متفاوتی بودیم بویژه در قسمت‌های اول تا دهم سریال با توجه به نوع قاب‌بندی، کادرها و تکنیک‌های غیرمعمول، برخی بر این باور بودند که فیلمبرداری این سریال گیج‌کننده است. آیا این بازخوردها موجب نشد نگران شوید که این مخاطب را در ابتدای سریال از دست بدهید؟
امید بنکدار: ما از همان ابتدا نیز انتظار واکنش‌های مختلف از سوی مردم داشتیم و فکر میکردیم مخاطب ممکن است در قسمت‌های اولیه دچار سردرگمی شود. البته میشد محافظه‌کارانه‌تر از این عمل کنیم اما نمی‌خواستیم وارد فضای محافظه‌کاری شویم. اعتقاد داشتیم اگر قرار است در راه ساخت سریال متفاوت قدمی برداشته شود این قدم باید بلند باشد تا ببینیم چه اتفاقی می‌‌افتد. خوشبختانه بعد از 9 قسمت، مخاطب با ساختار غیرمعمول سریال «حیرانی» ارتباط برقرار کرد و در واقع هرچه قصه جلوتر رفت، علاقه‌مندی مخاطب را نیز به دنبال خود داشت.
کیوان علیمحمدی:
چاره‌ای جز این نبود. فیلمنامه حیرانی خود به خود استراتژی ساختش را همراه داشت. به طور کلی 2 راه در پیش رو داشتیم؛ یا اینکه دوربین را بیرون ماجراها بگذاریم و به مخاطب بگوییم حوادث سریال حیرانی را از بیرون نگاه کن. یک روش دیگر که من و امید تصمیم به پیاده کردن آن گرفتیم این بود که دوربین را مانند یک شخصیت به درون اتفاقات ببریم و مخاطب را مستقیما با حوادث سریال همراه کنیم تا بتواند بیشتر با فضا ارتباط برقرار کند.
در پیش گرفتن شیوه غیرمعمول برای ساخت آثار هنری در کارنامه سینمایی شما 2 نفر نیز به چشم می‌‌خورد. چنانچه طی سال‌های گذشته در فیلم‌های «شبانه» و «شبانه‌روز» نیز شاهد چنین ساختار متفاوتی بوده‌ایم. اصلا چطور شد تصمیم گرفتید در فیلمسازی چنین روشی را در پیش بگیرید؟
کیوان علیمحمدی:
ببینید، برای ما سینما، تلویزیون یا عرصه فیلم کوتاه تفاوتی نمی‌کند. آنچه پیش از هر چیز برای ما حائز اهمیت است، تجربه کردن فضاهای تازه است و اینکه چگونه می‌‌توانیم این فضاها و تجارب تازه را به مخاطب نیز منتقل کنیم. به طور کلی در طول تاریخ سینما 2 جریان در کنار یکدیگر پیش می‌رود؛ یکی شکل روایت کلاسیک در سینماست که در واقع فیلم در خدمت روایت قرار میگیرد. شکل دیگر که به سلیقه من و امید نزدیک‌تر است، این است که ترسیمی از فضا برای مخاطب ارائه دهیم. «شبانه»، «شبانه‌روز»، «حیرانی» و دیگر کارهای ما با وجود تفاوت‌هایشان با یکدیگر همگی در چنین فضایی طراحی میشود یعنی ما بیشتر از آنکه به روایت قصه علاقه‌مند باشیم به روایت کردن فضا دلبستگی داریم، برای همین این‌طور فیلم‌ها پیش از آنکه وامدار روایت باشند وامدار فضا هستند.
فیلمنامه سریال حیرانی را 2 زن نوشته‌اند و 2 مرد هم آن را کارگردانی کرده‌اند. طبعا زاویه دید زن‌ها و مردها از جهات مختلف با یکدیگر تفاوت دارد، چطور در این زمینه با هم به اجماع رسیدید؟
امید بنکدار:
پیش از هر چیز باید توضیح دهم که ما از زمانی که تجربه ساخت فیلم کوتاه را با یکدیگر داشتیم تا فیلم سینمایی، همواره به مسائل زنان علاقه‌مند بوده‌ایم بویژه که ما پیش از ورود به عرصه فیلمسازی، روزنامه‌نگار بودیم و در عرصه مطبوعات نیز مطالبی که می‌‌نوشتیم یا ترجمه میکردیم عمدتا درباره مسائل زنان بوده است، بنابراین نسبت به مسائل زنان بیگانه نبوده و همواره اعتقاد داشته‌ایم زنان پرسوناژهایی جذاب‌تر در دنیای درام هستند و برایمان قهرمانان زن همیشه جذاب‌تر از قهرمانان مرد بوده‌اند اما یک توضیح درباره فیلمنامه این سریال. عنوان ابتدایی فیلمنامه حیرانی، «یار در خانه» نام داشت که توسط خانم‌ها رویا اسدی و مهشید تهرانی نوشته شده بود. این فیلمنامه در گروه فیلم و سریال به تصویب رسیده بود و توسط آقای جودی، تهیه‌کننده سریال به ما پیشنهاد شد. ترجیح مدیریت گروه فیلم و سریال بر این بود که به دلیل ریتم کند و گره‌های اندک قصه، فیلمنامه کوتاه و سریالی 10 قسمتی از آن ساخته شود. وقتی فیلمنامه را خواندیم بعد از صحبت با آقای جودی به این توافق رسیدیم که بهتر است فیلمنامه بر اساس سلایق، نگاه و شناخت ما از درام بازنویسی شود، بنابراین شروع به بازنویسی فیلمنامه کردیم که گروه فیلم و سریال بعد از بازخوانی نسخه بازنویسی شده با ساخته شدن سریال با همین میزان قسمت موافقت کرد. امیدوارم بازگو کردن این حرف‌ها حمل بر توهین به این 2 فیلمنامه‌نویس نشود اما چون پاره‌ای از گلایه‌ها از سوی دوستان به جای گپ کاری و دوستانه در دفتر تولید وارد فضای رسانه‌ای شد ناگزیریم در همین فضا پاسخگوی آن باشیم. در جریان بازنویسی، کاراکترهای فرعی بسیاری که هویت و پیش‌برندگی در درام نداشتند را حذف کردیم. شخصیت‌هایی مانند ماهرخ، میترا، بهناز، مرد گورکن بهشت زهرا، مرد بقال همسایه خانم جهان‌پور و بسیاری دیگر، جای آنان را به شخصیت‌هایی چون گلچهر دادیم که میزان تاثیر او را در قصه حیرانی مشاهده کرده‌اید.
پس این قضیه صحت ندارد که این 2 فیلمنامه‌نویس اظهار داشته‌اند فیلمنامه در جریان کارگردانی شما 2 نفر کمرنگ شده است؟
امید بنکدار:
با همه احترامی که برای همه دوستان و همکاران فیلمنامه‌نویس و زحماتشان قائلم اما باور دارم که یک تصور خطا میان بسیاری از آنان وجود دارد که تبدیل به یک ژست رایج و عمومی شده و آن این است که وقتی فیلم یا سریالی ساخته شد بلافاصله ادعا میشود فیلمنامه تحریف شده یا نسخه اولیه بهتر بوده یا متن خوب ساخته و تصویر نشده و... اما فراموش نکنیم فیلمنامه یک اثر هنری منفرد نیست و یکی از عناصر فیلم است که می‌‌تواند به اندازه همه عناصر دیگر در خدمت یا آسیب کار قرار بگیرد.
کیوان علیمحمدی:
ما با تلاش و صرف وقت بسیار این فیلمنامه را بازنویسی کردیم و 6 ماه از وقت خود را صرف این کار کردیم تا حاصل نهایی با عنوان حیرانی آماده ساخت شد. چرا باید برای خراب کردن زحمت 2 نویسنده این همه وقت صرف کنیم؟ اگر تلاشی اتفاق افتاده به خاطر پیشبرد و بهتر شدن قصه و کار بوده و متاسفیم که به آن سلیقه‌ای و احساسی نگاه شده است.
به طور مشخص تغییراتی که اشاره کردید در کدام بخش‌ها اعمال شد؟
کیوان علیمحمدی:
مجموعه سکانس‌های گلچهر مهرگان با محمد، ایرج اشراق، کلانی و عاطفه، سکانس‌های تینا، سپنتا و همین‌طور پولاد و همه فلاش‌بک‌های ایرج و عاطفه در زمان گذشته به کار اضافه شد. همه سکانس‌های گفت‌وگو‌های تلفنی، سکانس‌های برخورد عطیه با پولاد و استفاده دراماتیک از بیماری آلزایمر او و... علاوه بر اینها سکانس‌هایی مانند مرگ بهرام و گفتار روی آن و صحنه پایانی سریال و گفتار روی آن توسط ما نوشته شد ضمن آنکه تقریبا همه دیالوگ‌های سریال بازنویسی شده است.
امید بنکدار:
اگر امروز این حرف‌ها را از زبان ما می‌‌شنوید باید بگویم هیچگاه در جریان ساخت این سریال به دنبال سهم‌خواهی و خط‌کشی نبوده‌ایم، همه گفت‌وگو‌های ما تا پیش از این شاهد این مدعاست که حتی از واژه بازنویسی پرهیز کرده و گفته‌ایم فیلمنامه ویرایش شده و به سلیقه ما نزدیک شده و همین‌طور عنوان بازنویسی فیلمنامه را در تیتراژ سریال قید نکرده‌ایم، به خاطر احترام حرفه‌ای و فردی‌مان به فیلمنامه‌نویسان و رعایت حقوقشان به عنوان اولین خالقان این کار. اما مصاحبه این عزیزان با برخی رسانه‌ها ناگزیرمان کرد به توضیح. ما حیرانی را حاصل یک کار گروهی می‌‌دانیم و همواره ترجیح می‌‌دادیم درباره مسائلی مانند اختلاف سلیقه و نگاه سکوت کنیم چون این مسائل جزو طبیعت این حرفه است و جایی در رسانه‌ها ندارد اما با شرایط فعلی فکر کردیم ممکن است از سکوت ما تعابیر دیگری استخراج شود.
کیوان علیمحمدی:
من هم فکر میکنم در چنین کاری با چنین میزان زحمت، تلاش و همدلی این نوع نگاه شاید نگاه درستی نباشد اما اگر همچنان ادعا یا باوری مبنی بر خراب شدن فیلمنامه وجود داشته باشد هر دو نسخه فیلمنامه‌های یار در خانه (نسخه اول) و حیرانی (نسخه دوم) موجود است و هر علاقه‌مندی می‌‌تواند آنها را مطالعه و مقایسه کند. آنچه در هر دو فیلمنامه مشترک است فقط خط اصلی قصه است.
.
وقتی سریال پخش شد صرفنظر از واکنش‌های مردمی عکس‌العمل‌های مختلفی از سوی منتقدان را نیز در برداشت. یکی از آنها جواد طوسی بود که ضمن اشاره به تکنیک‌های نامتعارف شما 2 نفر در فیلمسازی ابراز داشت شما در تجربه کارهای سینمایی خود و همین‌طور جذب مخاطب موفق نبوده‌اید اما این جسارت را به خرج داده‌اید و همین تکنیک‌ها را در قالب یک سریال وارد کرده‌اید. پاسخ شما در برابر این نقد چیست؟
امید بنکدار:
اول از همه اجازه بدهید این نکته را بگویم که گرایش زیاد مخاطب به یک اثر همیشه و همه جا نشان‌دهنده ارزشمند بودن آن کار نیست. با این معیار فیلم «گنج قارون» تا امروز بهترین فیلم تاریخ سینمای ایران است که باید به آن توجه و حتی در دانشگاه نیز تدریس‌اش کرد و آن را الگویی برای ساخت دیگر آثار سینمایی قرار داد! ما در مسیر فیلمسازیمان تلاش کرده‌ایم به عناصری همچون ساختار، ارزش‌های هنری و نوآوری بیشتر از گیشه توجه کنیم، ضمن آنکه ما هیچ‌وقت ادعا نکرده‌ایم فیلم‌هایی که برای بالا بردن یا بگوییم لااقل حفظ استاندارد تولید در سینمای ایران ساخته‌ایم، پرفروش بوده‌اند یا به قصد فتح گیشه‌ها تولید شده‌اند. اگر روزی بخواهیم فیلم پرفروش بسازیم حتما از پیش تحقیق می‌‌کنیم و الگوهایش را استخراج می‌‌کنیم و همه تلاشمان را برای ساخت یک فیلم پرفروش انجام می‌‌دهیم. اما من فکر میکنم دغدغه آدم‌ها با یکدیگر متفاوت است. به‌رغم احترامی که برای همه منتقدان قائلم تصور میکنم اگر دغدغه فیلمسازی، فروش بالای فیلم‌هایش نیست این مساله نشان‌دهنده عدم آگاهی و فرهنگ آن فیلمساز تلقی نمی‌شود. یک نکته دیگر که این میان مغفول‌مانده نگاهی کوتاه به سیاهه فروش سالانه فیلم‌هاست. هر 2 فیلم ما بدون آنکه به قصد فروش ساخته شده باشند همواره در میانه فهرست فروش قرار دارند نه انتهای آن و جالب آنجاست که نامشان بالاتر از بسیاری فیلم‌هایی است که صرفا و کاملا به قصد فروش و کسب درآمد تولید شده‌اند. این از کم‌لطفی دوستان است که به جای نگاه کارشناسانه و تخصصی نگاه سلیقه‌ای و محفلی به مقوله فیلم و سینما دارند. جالب این است که شایعه تدوین مجدد مجموعه را که در پی یک رفتار کاملا بدخواهانه و به دروغ از یک خبرگزاری منتشر شد و توسط ما و تهیه‌کننده بارها در رسانه‌های مختلف تکذیب شده، به عنوان واقعیتی پذیرفته شده قلمداد می‌‌کنند و بر مبنای آن در یادداشتشان استدلال می‌‌آورند! به نظر شما با این احوالات و در چنین شرایطی چگونه انتظار پیشرفت و تعالی در تولیدات تلویزیون و سینما داشته باشیم؟
حالا که بحث سینما شد یک سوال هم در این زمینه داشتم. امروز یا به طور کلی فیلم‌هایی که در عرصه سینما ساخته میشوند مانند «شبانه»، «شبانه‌روز»، «پله آخر»، «چیزهایی هست که نمی‌دانی» و... برخی مخاطبان را چندان که باید تا آخر فیلم مشتاق روی صندلی‌های سینما نگه نمی‌دارد یا در مواقعی آثاری که بر پرده سینما به نمایش درمی‌‌آیند به قدری سطحی است که مخاطب را دلزده می‌‌کند. انگار یکجور دودستگی میان ذائقه مخاطب برای دیدن فیلم به اصطلاح فاخر و سطحی وجود دارد. به نظر شما تعادل برای درک مخاطب و دریافت‌های ذهنی او چطور شکل میگیرد؟
کیوان علیمحمدی:
همان‌طور که سلیقه در طول زمان شکل میگیرد، بد‌سلیقگی نیز همین فرآیند را دارد. وقتی سال‌ها تلاش کرده‌ایم تا سلیقه مخاطب را به بی‌سلیقگی مبدل کنیم همین اتفاق هم می‌‌افتد. راه دوری نرویم؛ یک زمان در مطبوعات آدم‌هایی نقد می‌‌نوشتند که آدم بعد از خواندن آن نقد تشویق میشد به سینما برود و آن فیلم را ببیند اما امروز بیشتر آدم‌هایی در این عرصه نقد می‌‌نویسند که مخاطب از سینما رفتن دلزده میشود، ضمن اینکه فراموش نکنیم در دهه 60 یا اوایل دهه 70، پرفروش‌ترین فیلم‌های ما فیلم‌های فرهنگی بوده‌اند اما وقتی در طول سال‌ها تولیدات سینما بیشتر به کمدی‌های سبک تلویزیونی شبیه و مخاطب به مصرف‌کننده مبدل شده نمی‌توان انتظاری بیش از این داشت.
قصه ساخت ملودرام‌های خانوادگی در دهه 70 با سریال «نرگس» مقدم شروع شد. بعد از آن کارهای زیادی از این جنس تا امروز مثل «زیر هشت»، «شیدایی» و... انجام شد و طبعا در هر دهه مخاطب یکجور مواجهه با این ژانر داشته است. امروز هم عده‌ای بر این باورند که مخاطب با وجود مشکلات زندگی و ذهنی پذیرش تلخی‌های این قبیل سریال‌ها را ندارد. حتی درباره سریال حیرانی نیز چنین بحثی وجود داشته است.
امید بنکدار:
سریال حیرانی با سریال‌هایی مانند «شیدایی»، «زیرهشت»، «تا ثریا» و کارهایی از این دست تفاوت عمده‌ای دارد. در این کارها رویکرد اجتماعی و شخصیت‌های درگیر و گرفتار معضلات مختلف، حس سنگین و تلخی را در فضا ایجاد می‌‌کند که به شکل یکدستی از ابتدا تا انتها ادامه پیدا می‌‌کند و با تلخی یا شیرینی و سرانجام خوش یا ناخوش شخصیت‌ها به پایان می‌‌رسد اما در حیرانی ما یک تم کلی جست‌وجو داریم که با داستانک‌ها و زیرمجموعه‌های درام، عاشقانه و معمایی همراه است و در نیمه دوم با ورود شخصیت خانم کمالی رویکرد طنزی هم به کار اضافه میشود. در نتیجه فضای کلی کار یک فضای یکدست و سنگین نیست. فکر میکنم سریال‌های ملودرام هم مخاطبان و علاقه‌مندان خودش را دارد. اگر در سال‌های گذشته بازخورد برخی مخاطبان به سریال‌هایی از این دست منفی بوده حتما به این خاطر بوده که به عنوان مثال در طول یک هفته از 5 کانال، 4-3 سریال ملودرام پخش می‌‌شده و این عدم تنوع موجب پس زدن مخاطب نسبت به این جنس کارها شده است. رفع این نقیصه به سیاستگذاری سیما برمی‌گردد و اینکه مخاطب ما بتواند با طیف متنوعی از انتخاب‌ها مواجه باشد و سلایق و علائق خودش را در شبکه‌ها و کارهای مختلف دنبال کند وگرنه ملودرام همانقدر می‌‌تواند پس زننده باشد که ژانر پلیسی یا حتی کمدی.
شما 2 نفر سریال حیرانی را ساخته‌اید و از زمان پخش این سریال تا امروز همواره نقدهای زیادی نسبت به محتوا و تکنیک وارد بوده است اما در همین برهه زمانی 2 سریال «عشق ممنوع» و «عشق و جزا» با درونمایه‌ای کاملا تکراری از ماهواره پخش میشود. این 2 فیلم صرفنظر از پیرنگ تکراری و عامیانه نه ساختار آنچنانی و بحث‌برانگیزی دارند و نه فرمول زندگی‌شان با فرهنگ ما همخوانی دارد اما اغلب مخاطبان ماهواره از طرفداران این 2 سریال هستند. سوال اینجاست که ما در سریال‌سازی‌های خود کجای کار اشتباه کرده‌ایم که نمی‌توانیم با ارائه یک اثر خوب نظر مخاطب را جلب کنیم. منظورم این است که کشورهایی چون ترکیه و امروز آمریکای لاتین برای سریال‌سازی به چه المان‌هایی توجه دارند که ما نداشته‌ایم؟
امید بنکدار:
متاسفانه این روزها ما با فقر نقد و نظر کارشناسانه مواجهیم و نقدی که بتواند به فیلمساز در جهت پیدا کردن مسیر رشد و تعالی‌اش کمک کند بسیار به ندرت دیده میشود. نقدها بیشتر به ابراز سلیقه‌هایی تبدیل شده که از روی مناسبات و سیاست‌هایی خاص شکل میگیرد. گروهی از همکاران منتقد نیز خود را نماینده مردم می‌‌پندارند و درباره فهم و درک و شعورشان قضاوت می‌‌کنند و با برچسب «مردم نمی‌فهمند» یک کار را محکوم می‌‌کنند. ای کاش به جای موضعگیری و چسباندن برچسب فرمگرایی به کارها، ارزش‌ها و ضعف‌های آن را ارزیابی کنیم تا بتوانیم به تعالی سینمای کشورمان کمک کنیم. شاید هم این توقع زیادی از جانب فیلمسازان باشد چون کارشناسی یک کار هنری نیاز به تخصص، دانش و صرف وقت بسیار دارد که این روزها کمتر دیده میشود، چون به تازگی می‌‌بینم از فیلم ندیدن و کتاب نخواندن به عنوان فضیلت و نبوغ یاد میشود!
کیوان علیمحمدی:
ببینید، من واقعا بحث مخاطب را جدا میکنم و اعتقاد دارم نظر مخاطب سریال حیرانی نسبت به این کار مثبت بوده و بر اساس آمار تلویزیون این سریال دیده شده است. مخاطب در این مواقع به اسم و رسم کارگردان کاری ندارد، او مستقیما با سریال مواجه است و مانند منتقد یا گروه خاصی از پیش نسبت به کار موضع ندارد و برخلاف تصور بسیاری هم کار را می‌‌فهمد و هم می‌‌بیند و دنبال می‌‌کند اما درباره سوال شما، وقتی بحث سریال‌های ترک یا آمریکای لاتین به میان می‌‌آید، متوجه می‌‌شویم آنها برای ساخت چنین سریال‌هایی کاملا آگاهانه قدم برمی‌دارند و نگاهی جهان سومی برای ساخت این کارها دارند. آنها مقوله‌های جنسی و خیانت کردن را فرمالیزه کرده و وارد این سریال‌ها می‌‌کنند یعنی از مطرح کردن بحث جنسی به مثابه یک اهرم جلوبرنده برای جذب مخاطب استفاده می‌‌کنند، در حالی که اگر چنین مقوله‌ای را از این سریال‌ها بگیریم هیچ جذابیتی نخواهند داشت. امروز در ایران با توجه به فضاسازی گروهی افراد محافظه‌کار از مطبوعات گرفته تا نهادهای دولتی و خصوصی که با تلاش‌شان مانع و کندکننده حرکت تولید، ساخت و رشد فیلم‌های متفاوت میشوند، بازار این سریال‌ها و فیلم‌ها از آن سوی آب داغ‌تر شده چون مخاطب از تولیدات تکراری خسته شده و خوراک دیگری ندارد. این دوستان عدم گرایش مخاطب و فروش کم فیلم‌های فرهنگی را نشان‌دهنده عدم توفیق اینگونه فیلم‌ها می‌‌دانند. جایی خواندم فیلم «ممل آمریکایی» در زمان ساختش فیلم پرفروش سال شد. آیا باید نتیجه بگیریم این فیلم به لحاظ فرهنگی یا هنری فیلم مهم و ارزشمندی است؟ اینجا معلوم میشود این نوع نگاه و استدلال منطقی نیست و همین نگاه موجب پسرفت سینما شده است. تا همین چند سال پیش منتقدانی چون مجید اسلامی، فردین صاحب‌الزمانی، سعید عقیقی، کامبیز کاهه، بابک احمدی و... درباره سینما می‌‌نوشتند و با نوشته‌هایشان من و امید را به عنوان کسانی که علاقه‌مند به سینما بودیم بیشتر کنجکاو می‌‌کردند تا برای تماشای فلان فیلم به سینما برویم چون می‌‌دانستیم این منتقدان دلال فلان کارگردان و تهیه‌کننده نیستند و به خاطر مناسبات محفلی از فیلمی تمجید نمی‌کنند. ما باید بپذیریم تا زمانی که نگاه دلالی و محفلی در سینمای ما وجود دارد این وضعیت ادامه خواهد داشت. با همین شرایط است که هنوز ساخت فیلم یک کارگردان شروع نشده، هواداران سینه‌چاک در مطبوعات شروع به تبلیغ و جوسازی می‌‌کنند اما من و امید تلاش کرده‌ایم همواره در جریان فیلمسازی از این فضاها دور بمانیم. ما با توکل به خدا و حمایت تیمی که سال‌هاست پشتمان ایستاده‌اند به راه خود ادامه می‌‌دهیم و اعتقاد داریم برای کار متفاوت باید جنگید.