روز گذشته بخش اول سفر به جمهوری داغستان روسیه به چاپ رسید. نگارنده در قسمت قبل از ویژگی‌های شهر شیعه‌نشین دربند، دومین شهر بزرگ داغستان نگاشته بود و در مطلب زیر ویژگی‌های شهر ماخاچ‌کالا مرکز جمهوری داغستان آورده شده است.
غذاي داغستاني
بعضي از غذا‌ها با ميل ما سازگار نبود اما مهم‌تر اينكه می‌ترسيديم ذبح اسلامي نباشد يا گوشت... را ميل كنيم! اما همراهان گفتند بلاد اسلامي است و حكم بايد بر برائت داشته باشيم. خلاصه پس از چند وعده غذا كه از كباب بريان و جوجه‌كباب و... صرفنظر كردم، سبزيخوار شدم. به استخاره متوسل شدم و استخاره هم صحه بر حكم فقهي گذاشت و از سبزيخواري نجات يافتم! سفره‌های ناهار و شام خيلي رنگي است اما خبري از برنج دمسياه ايراني نيست، در عوض نان‌های فانتزي بايد ميل كنيم، بشقاب‌ها تند تند توسط گارسون‌ها عوض میشود و بايد عادت كنيم عوض قاشق و چنگال با كارد و چنگال غذا بخوريم، ميوه‌های بهشتي را تناول كنيم و حوريان بهشتي را گرداگرد خود تحمل کنیم! انصافا محترمه و خدمتگزار هستند البته حين پذيرایي گاهي نگاه‌ها به انحراف از ميز غذا عبور می‌كند اما فتوا رسيد كه يك نگاه مشكلي ندارد. امروز از مسجد جامع ماخاچ‌كالا، پايتخت داغستان ديدن كرديم. انصافا مسجد زيبایي ساخته شده اما نه توسط مردم يا دولت اين كشور، بلكه توسط كشور تركيه! قاطبه مردم داغستان سني شافعي هستند و بحمدالله روابط بسيار خوبي بين شيعيان و برادران اهل تسنن اين كشور وجود دارد. در زيبایي‌های اين مسجد مستغرق بودم كه باز هم چند صحنه و چند پارادوكس ذهن مرا به خود مشغول كرد؛ اول، اين مسجد و خيلي ديگر از مساجد اهل تسنن بحق زيبا و آراسته است اما سقف کاذب تنها مسجد شیعیان ماخاچ‌کالا يعني مسجد خامنه به دليل قدمت و فرسودگی، چند شب گذشته فروريخت و مصيبتي بر مصایب گفته و ناگفته شيعيان اين شهر افزود. به عنوان يك شيعه وقتي اين مسجد را ديدم و با جواناني كه در آنجا نماز می‌خوانند و از ما انتظار كمك دارند آشنا شدم، بسيار خجالت كشيدم. در حد بضاعت، هيات ايراني كمك كرد اما چه می‌توانستيم بگویيم هنگامي كه غفلت بزرگي دامنگير متصديان امر در بخش‌های مختلف شده جز حلقه زدن اشك در چشمان خسته!
آتش دل كي به آب ديده بنشانم چو شمع
به قول آن خواهر داغستاني كه در پايان مصاحبه از او خواستم درخواست خود را از جامعه شيعه بگويد، در كمال اندوه گفت: ما را خيلي دعا كنيد! در گذشته نزديك سفري هم به قم داشتم. ديدم بحمدالله بيوت مختلف، مدارس و مراكز تحقيقاتي بزرگي هر كدام به‌طور مجزا ساخته‌اند و انبوهي از طلاب در آن رفت و آمد می‌كنند. با خود گفتم چراغ پي‌سوز، علمایي چون صاحب جواهر، علامه طباطبایي، علامه مجلسي، علامه اميني و... تحويل جامعه شيعه داده است. ببينيم كولرهاي اسپیلت چه كار خواهند كرد! در برون مرز كه تلألویی كم‌فروغ مشاهده میشود! در مسجد خامنه نماز جماعت را پشت سر فردي خوانديم كه تحصيلات حوزوی هم دارد اما معمم نيست. چهره‌های مشتاق از جوانان در مسجد حضور دارند و به گفته خودشان در ايام ماه مبارك رمضان يا محرم و صفر اين مسجد از جوانان پر میشود. دوم، در مسجد جامع اهل تسنن ماخاچ‌كالا در حال اداي فريضه ظهر و عصر بوديم كه ديدم 4 جوان وارد مسجد شدند. يكي از آنها كلاه لبه‌داري به سر گذاشته و پيراهن آستين كوتاهي پوشيده است. پس از آماده شدن براي نماز ديدم همين جوان، لبه كلاه خود را به طرف عقب برگرداند و رفت جلو به عنوان امام جماعت ايستاد و 3 نفر ديگر به او اقتدا كردند. صحنه جالبي بود! نمي‌خواهم بگويم آنچه به عنوان شرایط امام جماعت در رساله عمليه بيان شده است بايد ناديده گرفت و هركسی می‌تواند امام جماعت بشود اما سهل و ممتنع کرد احكام به تشخيص غيرمتخصصان در جامعه ما بسيار ديده میشود و اين از آفت‌های محرز درون مرز است. برداشت‌های شخصي افراد كم‌اطلاع از دين كه به عنوان دين به جامعه ديكته میشود نه‌تنها مروج اسلام و شيعه نیست بلكه بعضا موجب دين‌گريزي جوانان میشود. براي نمونه آستين‌های كوتاه سه‌ربع (تا آرنج) براي مردان حرام است يا حلال؟ مانتوهاي گشاد رنگارنگ براي دختران حرام است يا حلال؟ موسيقي پاپ با مضامين مناسب حلال است يا حرام؟ در مدرسه دخترانه‌اي كه پرسنل آن همه از بانوان است و اشراف نامحرم هم وجود ندارد، كشف حجاب دختران حرام است يا حلال؟... در جامعه يك بام و چند هوا، هر فرد يا اداره‌اي به خود اجازه می‌دهد دستوري بنويسد و ابلاغ كند. حلال خدا را حرام می‌كنند و حرام الهي را به غمزه رد می‌كنند. دين فراتر از فهم ناقص بعضي از افراد است كه نان به نرخ روز می‌خورند و منظور آنها از اين گفتار‌های به ظاهر انقلابي و دين‌محور، بردن عرض خود از سفره انقلاب و اسلام است؛ به قول شهيدي كه می‌گفت آنها از دين فقط «ن» آخر آن را فهميده‌اند (به معني نان و دنيا). نبي مكرم اسلام دين را در جامعه چگونه و به چه شيوه‌اي تبليغ کرد كه عموم مردم به آن شائق و راغب شدند؟ در حالي كه تمام جاهليت جديد به نحوي در جاهليت قديم وجود داشته است. پيامبر عظيم‌الشأن اسلام با خلق عظيم و صبر جميل و بيان فصيح و اعمال صحيح از اعرابي متوحش كه زندگي و رفتار آنها چندان تفاوتي با حيوانات نداشته است، ابوذر، مقداد، عمارياسر و... تحويل داده است. جاهليت امروز نيز جامعه بشري را به سوي زندگي حيواني و فناي اخلاقي سوق داده و تنها رنگ و لعاب و ادبيات عوض شده است. كو جايگاه رفيع زنان مردپرور كه سنگ آن به سينه زده میشود. كوحقوق بشر كه آهنگ آن گوش فلك را كر كرده است. در سينماي هاليوود به دنبال آن بگرديم يا در ديسكو ريسكوهاي نيويورك، در فلسطين، افغانستان و عراق آن را بجویيم يا بوسني و هرزگوين. نيم‌نگاهي به مقالات منتقدان باانصاف غرب گوياي انحطاطي است كه غرب هر روز در آن بيشر غرق میشود. همراه يكي از جوانان براي كاري در شهر دوري زديم، ديدم زنگ موبايلش بخشی از دعاي جوشن كبير و زيارت عاشوراست. عكس پس‌زمينه موبايلش از شعائر مذهبي و آويز جلوي ماشينش پرچم جمهوري اسلامي ايران است. مجموعه‌اي از اسمای الهي را نیز در بالاي آفتابگير جلوي راننده قرار داده بود. نه از مجسمه سگ خبري بود و نه از صليب شكسته، نه عكس مدونا بود و نه تصوير آنجلينا جولي! گروهي هم مسلمان شناسنامه‌اي هستند اما هر وقت به مسجد يا قبرستان يا اماکن مقدس وارد می‌شوند يك روسري سر می‌كنند و سعي می‌كنند لباس ناجور نپوشند، نه‌تنها براي پذيرش دين تحت فشار نيستند بلكه براي بي‌دين شدن كوشش هم میشود اما همچنان با افتخار می‌گويند مسلمان هستيم. آه و آه و حيف و صدحيف كه اين سرزمين‌ها مسيحانفسي را طلب می‌كند تا حيات نو به كالبد نيمه‌جان آنها بدمد. ياد علمای بزرگ و آيات عظام گذشته بخير كه وقتي می‌فهميدند انسان‌هایي ولو گبر و بت‌پرست به وجود آنها و راهنمایي‌شان نيازمند هستند، جلای وطن می‌كردند و چون طبيبي دوار بر بالين بیماران حاضر می‌شدند و هزاران هزار نفر را به نور حقيقت آشنا می‌کردند. مگر نه اين است كه مسلمانان پاكستان، هند، تايلند، داغستان، چين و.... از همين نفس‌های گرم به دامن اسلام و تشيع گرويده‌اند. كجايند آن علماي مهذب و باغيرت... نه خضر بيابان پيداست كه آب گوارا به تشنگان برساند و نه مسيحانفسي كه حيات مجدد به كالبد بي‌جان مسلماناني بدهد.
اَللّهُمَّ اَرِنِی الطَّلْعَه الرَّشیدَه وَ الْغُرَه الْحَمِیدَه...
دانشكده خاورشناسي
امروز صبح به دانشكده خاورشناسي براي مصاحبه با چند نفر در بخش كرسي ايران‌شناسي اين دانشكده رفتيم. دانشكده، نه‌چندان بزرگ و از نظر ساختماني كهنه و مستعمل است. دانشجويان دختر و پسر درهم در آنجا تحصيل می‌كنند. در ميان ديده‌ها جز يك دختر بقيه بي‌حجاب هستند. در حالي كه بنا بر آمار حدود 90درصد مردم مسلمان هستند و علي‌القاعده بايد مقيد به مباني دين باشند اما اين‌طور نبود. يكي از دوستان كه استاد اين دانشكده هم هست حدود 12 نفر از دانشجويان سال اول رشته ايران‌شناسي را جمع كرد كه نصف آنها دختر بودند. وارد كلاس شديم و به احترام ما بلند شدند. دوربين را آماده كرديم كه كار را شروع كنيم، ديدم سخنراني هم بايد بكنم! به آنها گفتم ما مشتركات زيادي داريم، قبلا مرزهاي جغرافيایي نداشتيم و در كنار هم بوديم، اكنون هم كه مرزهاي جغرافیایی حاكم است قلب‌های ما در كنار يكديگر قرار گرفته است. خواستم دوپهلو صحبت كنم كه مشكل سياسي به وجود نياورم. البته فكر نمي‌كنم بیشتر گفته‌های مرا متوجه شده باشند! به من نگاه می‌كردند ولي نمي‌دانم چه در دل‌هايشان می‌گذشت كه نمي‌توانستند به زبان بياورند، خلاصه من كه خودم را يكه‌تاز ميدان می‌ديدم به هر دري می‌زدم و آنها با لبخندي مليح تماشایم می‌كردند. ديدم ارتباط يكطرفه است، سوالي كردم: نظر شما درباره ايران چيست؟ از ايران چه می‌دانيد؟ با مِن و مِن‌های فراوان يكي گفت ما می‌دانيم ايران با آمريكا مشكل دارد، گفتم خوب چه مشكلي؟ گفت بر سر نفت! گفتم حق با كيست؟ گفت با ايران! خيلي خوشحال شدم، با خودم گفتم: حالا آمريكایي‌ها هر چه می‌خواهند ژست حقوق بشر و... بگيرند ولي مردم جهان مثل اين دانشجوي 18 يا 19 ساله داغستاني اصل موضوع را فهميده‌اند. نفت يعني منافع، پول، ثروت، زر، زور، تجاوز و... كه غرب دنبال آن است. گفتم شما تلويزيون ما را از طريق ماهواره می‌گيريد؟ همه گفتند نه! راست هم می‌گويند آخر حاليشان نمي‌شود. گفتم موسيقي ايراني را چطور؟ همه خنديدند و گفتند بله! خيلي جالب بود. گفتم كدام موسيقي را گوش می‌كنيد؟يك خواننده آن‌طرف آبی را نام بردند! گفتم چرا زبان فارسی را براي تحصيل انتخاب كرديد، گفتند به دليل علاقه به ادبيات غني فارسي و شاعراني همچون سعدي، خيام، فردوسي و... گفتم يك مصراع از شعر سعدي را می‌خوانم شما ترجمه سليس كنيد:
چه دل‌ها بردي اي ساقي به ساق فتنه‌انگيزت!
پاسخي نيامد. ديگر وقت تنگ بود و دانشجويان بايد به كلاس می‌رفتند از آنها خداحافظي و دعوت كردم كه از دانشگاه‌های ايران بازديد داشته باشند.
داغستان آرام
صدای انفجارهاي متعدد نه‌چندان بلند از دور به گوشم رسيد، گفتم حتما درگيري شده است؛ بين قواي دولتي و تروريست‌ها! اما خبري نبود، وقتي از پنجره به بيرون نگاه كردم ديدم فشفشه‌های رنگي به هوا پرتاب شده و با الوان مختلف روشن می‌شوند و صدا، ناشي از انفجار آنها بود. حضور نيروهاي نظامي و كلاشينکف به دست مشهود است و سربازان در اطراف نقاط حساس با اسلحه پر و خشاب دوبل مشغول پاس دادن هستند. نيروهاي غيرمحسوس و لباس شخصي و امنيتي‌ها هم كه سر جاي خود! شايد يكي از دلایلي كه خارجي‌ها در اين سرزمين ديده نمي‌شوند همين موضوع باشد. همه می‌دانند در گذشته نه‌چندان دور دایره ناآرامي‌های جمهوري چچن كه هم‌مرز با آن است به داخل خاك داغستان هم كشيده شده بود و هنوز هم به صورت پراكنده ادامه دارد.
بازگشت به وطن
سوار هواپيما شديم. از پنجره آن نوشته فرودگاه ماخاچ‌كالا ديده میشود. بله، سفر رو به پایان است اما نتايج آن چه خواهد بود و چگونه پيگيري خواهد شد؟ آيا افق‌هایي كه در زمينه‌های سياسي، اقتصادي و فرهنگي پيش‌بيني میشود و بعضي از آنها در قالب تفاهمنامه مبادله شده اجرایي خواهد شد؟ آيا هزينه‌های مصروفه از طرف ميهمان و ميزبان و دوستان ماخاچ‌كالایي به اهداف مشترك كمك خواهد كرد؟ ارتباط بين مردم 2 كشور نزديك‌تر خواهد شد؟... مسافران خسته هستند و كمتر حرف می‌زنند، ساعت 12 شب به وقت تهران است. 2 چيز ذهن مرا به خود مشغول كرده است؛ اول آنكه اگر در اين سرزمين‌های غريب قرار می‌گرفتم چگونه دينداري می‌كردم؟ همرنگ جماعت می‌شدم يا جماعت را به رنگ خود درمی‌آوردم يا مانند بعضي از همسفران اعزامی از شركت‌های خصوصي هر لحظه به رنگي درمی‌آمدم؟! با دولتي‌ها «ع» سلام‌عليكم را طوري تلفظ می‌كردند كه از حلق تا نافشان به تكان درمی‌آمد و با راهنماي زن ماخاچ‌كالایي علاوه بر دست دادن روبوسي هم می‌كردند! دوم اينكه اين سفر هم به پايان رسيد و من در حال بازگشت هستم ولي سفري در پيش دارم كه هرگز بازگشتي نخواهد داشت... آه از راه دراز و توشه كم... هواپيما از روي باند بلند شد.
داغ داغ
نمی‌دانم چرا نسل ما با کلمه داغ عجين شده است، هر وقت داغی و اکنون داغستان، هرچند «داغ» به ترکی به معنای کوه است و «ستان» به زبان فارسی به معنای سرزمین و داغستان نیز ترکیبی از همین 2 کلمه است اما احساس می‌‌کنم داغ من از چیز دیگری است، از جدا شدن این جمهوری در سال‌های ماضی، از مظلومیت مسلمانان در این جمهوری، از حضور کمونیست‌ها در سال‌های استثمار، از شیعیان بی‌مبلغ و بی‌ملجا و پناه... نمی‌دانم! شاید هم دلتنگی من از فراق دوستان است که داغ فراق آنها می‌‌رود و نمی‌رود. ما ماندیم و آنها رفتند و بهتر بگویم ما رفتیم، نیست و فانی شدیم و آنها ماندند. اي خداي بزرگ! هر روز شهيدي و من شاهد، امید دارم روزی تو مرا شهید شاهدان نمایي.
در حرم دلنواز از دل و جان بی‌نیاز هست، سر من به ناز در بر زانوی دوست.