مسعود حکم‌آبادی: به تصویر کشیدن چهره بزرگان یک مملکت در سینمای هر کشور امری معمول به حساب می‌آید اما اینکه آیا این مساله باید در ایران هم با دیگر کشورها برابری کند مساله‌ای است که شاید تاکنون چندان به آن توجه نشده است. بدون‌شک شخصیت حضرت امام خمینی(ره) که دارای ابعاد متعددی است، خود برای وسوسه کردن فیلمسازان مختلف برای به تصویر کشیدن آن کافی است. این وجه شخصیتی تا آنجاست که میشل فوکو، نظریه‌پرداز مشهور فرانسوی درباره ایشان می‌نویسد: «شخصیت آیت‌الله خمینی، پهلو به افسانه‌ها می‌زند. امروز هیچ رئیس دولتی و هیچ رهبر سیاسی، حتی به پشتیبانی همه رسانه‌های کشورش نمی‌تواند ادعا کند مردمش با او پیوندی چنین شخصی و چنین نیرومند دارند». همین گفته کافی است تا بدانیم شخصیت رهبر کبیر انقلاب تا فراسوی مرزها شناخته شده است. در چند سال اخیر فیلم‌هایی خوبی در سینمای جهان درباره شخصیت‌های سیاسی ساخته شده که با استقبال هم روبه‌رو بوده‌اند. جالب آنکه به لحاظ دراماتیک زندگی، شخصیت و سلوک سیاسی- مذهبی امام بسیار فراتر و پربارتر از زندگی رهبران دیگر کشورهاست. با این حال تجربه تلخ «فرزند صبح» هشداری است تا بدون پشتوانه معنوی و دانش و امکانات سینمایی سراغ زندگی امام نرفت.
امام(ره)آن سوی مرزها
طبیعی است ساخت فیلم درباره شخصیت امام خمینی(ره) چه از سوی خانواده ایشان و چه از سوی مسؤولان امر با وسواس خاصی دنبال شود. حتی اگر فیلمسازی که قصد چنین کاری داشته باشد فرد شناخته شده‌ای چون مصطفی عقاد باشد. این کارگردان سوری‌الاصل بارها با نامه و پیغام‌های مختلف خواستار ساخت فیلمی درباره امام(ره) شد. او در نظر داشت چنین فیلمی را با بازی شون کانری، هنرپیشه معروف اسکاتلندی بسازد که با مخالفت مسؤولان ایرانی مواجه شد. پس از آنکه ایرانی‌ها با ساخت فیلم زندگی امام توسط این کارگردان شهیر مخالفت کردند، شاید دیگر هیچ کارگردان خارج‌نشینی به خود اجازه نداد چنین درخواستی را مطرح کند، چرا که حداقل یکی از دلایل آن موقع مسؤولان هم‌اکنون نیز پابرجاست و آن اینکه «تا کسی همه ابعاد شخصیتی امام(ره) را نشناسد، نمی‌تواند بدون کم و کاست زندگی ایشان را به تصویر بکشد». این دلیل البته دلیل قانع‌کننده‌ای بود، چرا که ساخت فیلم درباره کسی که در قید حیات نیست بسیار سخت‌تر از آنچه درباره شخصیت‌های حاضر ساخته می‌شود، است، به این دلیل که در این صورت شاید عکس‌ها و خاطرات مستندترین مدارک برای سناریونویسی باشد. بر این اساس اما حزب‌الله لبنان با همین شیوه یعنی تکیه بر عکس و خاطرات اطرافیان امام، مجموعه مستند «روح‌الله» را به صورت ترکیبی تولید کرد. این اثر در قالب 12 لوح فشرده با نام «روح‌الله» تولید شد. لبنانی‌ها در این اثر به دنبال معرفی زندگی امام نرفتند که نکند اطلاعات کم‌شان شخصیت امام را ناقص جلوه دهد، برای همین سراغ کارشناسان رفتند تا نقش امام را در وقایع مختلف بررسی کنند.
امام(ره) در مستندهای ایرانی
بدون‌تردید این جلوه تصویری حضرت امام باید در ایران بیش از هر جا باشد اما آنچه حکایت دارد این است که در سال‌های ابتدایی رحلت امام این امر با جدیت بیشتری تا الان پیگیری می‌شد. نمونه آن، مستند «آفتاب و عشق مظلوم» بود که در سال 68 توسط مجید مجیدی، جواد شمقدری، ناصر سروی، عطاءالله سلمانیان و عباس ناصری تولید شد اما این مستند چیزی نبود که بشود نسلی که از امام فقط و فقط شنیده و چیزی ندیده را آگاه کرد، چرا که «آفتاب و عشق مظلوم» حکایت از تاثر مردم ایران در سوگ از دست دادن رهبر خویش و نمایش عزاداری آنان از مصلی، محل زیارت امام و مراسم تدفین تا شب 7 و محل اقامت ایشان در جماران داشت. پس از این صدا و سیما در نخستین حرکت برای معرفی چهره واقعی امام این بار با استعدادهای داخلی به سراغ خارج‌نشینان رفت تا نظر آنان را درباره امام جویا شود و این بین چه جایی بهتر از پاریس و شهرک نوفل‌لوشاتو که امام در زمان تبعید در آنجا بسر می‌برد. تلویزیون برای به سرانجام رساندن چنین پروژه‌ای محمدمهدی عسگرپور را به عنوان تهیه‌کننده برگزید و رسول صدرعاملی که در زمان جنگ به عنوان خبرنگار بارها به حضور امام رفته بود را به عنوان کارگردان و البته گزارشگر این مستند گزارشی انتخاب کرد تا اثر بلند و سریال‌گونه «پرواز قرن» را تولید کند. این مجموعه اگرچه نیم‌نگاهی به زندگی امام در داخل کشور هم داشت اما عمده توجهش را معطوف به دیدگاه شخصیت‌های خارجی به زندگی و اندیشه‌های امام کرده بود و برای به تصویر کشیدن چنین هدفی صدرعاملی در محل موقت زندگی امام در نوفل‌لوشاتوی فرانسه حاضر شد و با همسایه‌ها و افراد مرتبط با امام مصاحبه و اثری مستند از نگاه خارجی‌ها به وی را ارائه کرد.
امام(ره) در سینمای داستانی ایران
سینمای داستانگوی ایران شاید کمترین سهم را در هنر هفتم برای رهبر کبیر انقلاب قائل شده است. در سینمای ایران هنوز اثر ماندگاری درباره شخصیت ایشان ساخته نشده است. این هم شاید به دلیل سختگیری‌های بیش از اندازه و وسواس‌های موجود برای به تصویر کشیدن چنین موضوعی باشد. با این حال مجتبی راعی از نخستین افرادی بود که برای ساخت چنین موضوعی پیشقدم شد و در سال80 پیش‌تولید «صنوبر» را آغاز کرد. اما بازهم به دلیل حساسیت‌های موجود تنها بخشی از زندگی امام خمینی(ره) را دربر گرفت که مربوط به نوجوانی و جوانی ایشان بود. این اثر شاید از نظر تکنیکی مورد انتقاد بود اما از لحاظ موضوعی مورد استقبال منتقدان و علاقه‌مندان به آگاهی درباره زندگی امام قرار گرفت. «صنوبر» در حقیقت مقطعی از نوجوانی حضرت امام(ره) را از جنگ اول بین‌الملل به تصویر کشید و نقض بی‌طرفی ایران توسط قوای نظامی روس و انگلیس را مورد تاکید قرار داد. حسین محجوب، پریوش نظریه، محمود پاک‌نیت، جعفر دهقان و جهانگیر الماسی بازیگران اصلی این فیلم سینمایی بودند که همراه دیگر عوامل در بیست و یکمین جشنواره فیلم فجر مورد تقدیر قرار گرفتند. «صنوبر» در 2 رشته فیلمنامه‌نویسی و دستاورد هنری کاندیدا شد که البته در هیچ‌کدام جایزه‌ای دریافت نکرد.
... و بالاخره «فرزند صبح»
کار که به اینجا رسید بالاخره بنیاد حفظ و نشر آثار امام خمینی(ره) دست به کار شد تا فیلمی جامع و کامل از زندگی امام تولید کند و به بررسی همه زوایای زندگی ایشان بپردازد. شاید حالا دیگر آنقدر تحقیقات کامل شده بود که بشود با ظرافت خاصی امام خمینی(ره) را از دریچه سینما به جهان معرفی کرد. بعد از اینکه چنین تصمیمی مبنی بر ساخت این فیلم گرفته شد گمانه‌زنی‌ها و حساسیت‌ها درباره کارگردان فیلم بالا گرفت تا اینکه این موسسه با بررسی کارنامه کارگردانان مختلف، ساخت «فرزند صبح» را به بهروز افخمی سپرد تا در تیرماه سال 83 در نوفل‌لوشاتوي فرانسه با دوربین فرخ مجیدی کلید بخورد. این فیلم آنچنان قرار بود به واقعیت نزدیک باشد که گریمورهای حرفه‌ای دست به دست هم دادند تا واقعیت‌پذیری در کمترین سطح آن یعنی بازسازی چهره مهیا شود. این امر میسر نمی‌شد مگر با انتخاب یک گزینه مناسب برای ایفای نقش حضرت امام خمینی(ره) که در نهایت عبدالرضا اکبری برای ایفای نقش امام انتخاب شد که البته ناصر تهماسب وظیفه دوبله صدای امام را روی چهره اکبری برعهده گرفت. این فیلم با حاشیه‌هایی همراه بود که آغاز آن با آتش گرفتن دکور ساخته شده این فیلم بود که در نهایت امیر اثباتی مجبور شد آن را دوباره بازسازی کند. با پایان یافتن این ماجرا، انتخاب بازیگران سرشناس و تجاری سینمای ایران برای ایفای نقش‌های کلیدی دستمایه‌ای شد تا یکی از سرمایه‌گذاران این فیلم یعنی بنیاد حفظ و نشر آثار امام خمینی(ره) به ساخت فیلم اعتراض کند. کمااینکه این اعتراضات به نتیجه‌ای نرسید و هدیه تهرانی، محمدرضا شریفی‌نیا و آتیلا پسیانی که مورد اعتراض بودند همچنان نقش‌های اصلی را ایفا کردند. «فرزند صبح» چندین‌بار به دلیل مشکلات مالی متوقف شد و درست در بحبوحه همین مشکلات یکباره اعلام شد 2 سال ساخت این پروژه متوقف شده است. در این بین شاید دلیل تهیه‌کننده فیلم یک بهانه بود برای تامین مجدد هزینه‌های مالی؛ «بنا بود بازیگر دیگری دوران 8-7 سالگی امام(ره) را بازی کند اما بازیگر بخش اول آنقدر خوب از آب درآمد که تصمیم گرفتیم 2 سال صبر کنیم و بخش دوم را با خودش بگیریم». تمام اینها اما شاید به اندازه خراب شدن مقدار زیادی از نگاتیوهای ضبط شده فیلم نبود که موجب شد تهیه‌کننده با جبران این هزینه سنگین برخی سکانس‌ها را دوباره مقابل دوربین ببرد. مراحل ساخت و آماده‌سازی این پروژه آنقدر طول کشید که کارگردان آن در میانه کار چندین فیلم و سریال و مستند دیگر ساخته که اتفاقا يك مورد باز مربوط به زندگی امام خمینی(ره) بود. فیلم تلویزیونی «11دقیقه و 30 ثانیه» گرچه در حاشیه به زندگی امام می‌پرداخت اما در جشنواره فیلم فجر تا حدودی رضایت منتقدان را جلب کرد. در این فیلم هم عبدالرضا اکبری ایفاگر نقش امام(ره) شد. «11 دقیقه و 30 ثانیه» صرفا از روی خاطرات شخصی بهروز افخمی ساخته شد؛ زمانی که او به عنوان یکی از خبرنگاران در جماران حاضر بود.
امیدی که بر باد رفت
«فرزند صبح » امیدها را برای خلق اثری درخور و جامع درباره کودکی حضرت امام بر باد داد. اکران فیلم در جشنواره بیست و هشتم نتوانست رضایت مردم، منتقدان و اصحاب رسانه را جلب کند. عجیب آنکه خود افخمی هم فیلم اکران شده را توهین به امام دانست و مقصران آن را سفارش‌دهندگان و تهیه‌کننده عنوان کرد. افخمی همچنان معتقد است فیلم نیاز به تدوین و دوبله مجدد دارد.