الكس ساموند (Alex Salmond) رهبر حزب ملي‌گراي اسكاتلند و نخست‌وزير دولت محلي اين اقليم روز جمعه 5خرداد91 طي يك اجتماع سياسي، فرهنگي و مردمي در ادينبورو، پايتخت اسكاتلند رسما آغاز يك كارزار سياسي براي كسب «استقلال اسكاتلند» از انگليس را اعلام کرد. حزب ملي‌گرا در نظر دارد بدين منظور يك همه‌پرسي از مردم اسكاتلند در پایيز 2014 (همزمان با هفتصدمين سالگرد جنگ بناكبرن كه در آن نيروهاي ملي اسكاتلند بر ارتش انگليس پيروز شدند) برگزار كند. دولت مركزي در لندن با اين تاريخ مخالف است و معتقد است همه‌پرسي بايد در اسرع وقت در اسكاتلند برگزار شود.
حزب ملي‌گراي اسكاتلند از زمان پيروزي در انتخابات پارلمان محلي در سال 2007 ايده استقلال اين اقليم را به تناوب مطرح و زمينه‌سنجي کرد. در نهايت رهبري اين حزب در 20 دي‌ماه 1390 لايحه استقلال اسكاتلند را براي بررسي به پارلمان محلي ارائه و در 5 بهمن‌ماه 1390 عزم خود را براي راه‌اندازي كارزار سياسي كسب استقلال اعلام كرد. در حال حاضر حزب ملي‌گراي حاكم در اسكاتلند (با 69 كرسي) با همراهي حزب سبزها (2 كرسي) در مقابل احزاب محلي طرفدار اتحاد با انگليس (كارگر با 37 كرسي، محافظه‌كار با 15 كرسي و ليبرال- دموكرات با 5 كرسي) اكثريت پارلماني را در اختيار دارد و نسبت حاميان پارلماني استقلال 71 در برابر 57 (يا 5/55 درصد) است. در خارج از پارلمان؛ اتحاديه‌هاي تجاري، برخي چهره‌هاي انفرادي حزب كارگر اقليم اسكاتلند و طيفي از رسانه‌ها از ايده استقلال حمايت مي‌كنند. حزب ملي‌گراي اسكاتلند در صدد است قبل از تكميل روند حقوقي پارلماني، ايده استقلال را به ميان مردم برده و مركزيت لندن را در مقابل كل جامعه اسكاتلند و خواست فراگير آنها قرار دهد. بدين منظور اين حزب با شعار «آينده اسكاتلند در دستان اسكاتلندي‌ها» آغاز بزرگ‌ترين كارزار سياسي- اجتماعي تاريخ اسكاتلند را براي آماده‌سازي افكار عمومي در فرآيندي از تعامل مردم و سياستمداران براي محسوس‌سازي اهداف استقلال و در نهايت برگزاري يك همه‌پرسي در 30ماه آينده (پایيز 2014) با نام «آري به اسكاتلند مستقل» رسما كليد زد.
ظرفيت‌هاي اسكاتلند
اسكاتلند با 5/5 ميليون نفر جمعيت، اقتصادي كاملا صنعتي، ظرفيت‌هاي فني، علمي و تحقيقاتي بالا، منابع نفت و گاز درياي شمال، بزرگ‌ترين مركز تجاري و مالي پس از لندن و ارتباطات خارجي سامان يافته با عمدتا آمريكا، كشورهاي اروپاي شمالي (نورديك) و چين به‌طور بالقوه و بالفعل از بسياري از كشورهاي اروپایي موجود قوي‌تر بوده و داراي ديرينه استقلال (قبل از پيوستن به بريتانيا در 307 سال پيش) است. برابر آمار موجود اقتصاد اسكاتلند در 2 سال اخير با رشد اشتغالزایي و توليد ناخالص داخلي از همه بريتانيا و حوزه يورو جلوتر بوده است. بر خلاف انگليس كه هزينه‌هاي تحصيلي و بهداري بالایی را بر شهروندان خود تحميل مي‌كند، دولت ملي‌گراي اسكاتلند نظام بهداشت و درمان را همچنان رايگان نگه داشته و دانشجويان اسكاتلندي نيز از پرداخت شهريه‌هاي دانشگاهي معاف هستند. اين وضعيت انگيزه زيادي براي اقشار متوسط انگليسي جهت نقل مكان زندگي به شمال كشور (اسكاتلند) فراهم كرده است. اسكاتلند به‌عنوان يكي از مراكز اصلي انقلاب صنعتي در اروپا هم اكنون مركز توليد و صادرات منسوجات، موتورهاي هواپيما،
اتوبوس، رايانه، كشتي، دستگاه‌هاي هوانوردي، فناوری انرژي‌هاي تجديدپذير و دستگاه‌هاي الكترونيك است و از شبكه بانكداري، بيمه، مديريت و خدمات مالي و ظرفيت دانشگاهي بالایی برخوردار است. اسكاتلند به‌طور سنتي يكي از طرف‌هاي تبادل دانش فني وزارت نفت ايران در حوزه نفت و گاز بوده است.
واكنش عصبي لندن
1-
ديويد كامرون، نخست‌وزير انگليس در واكنش به مطالبات اسكاتلندي‌ها و اعلام كارزار كسب استقلال اسكاتلند قول داد همه تلاش و توان خود را براي مبارزه جهت حفظ اسكاتلند در چارچوب اتحاد با بريتانيا به كار گيرد. او گفت: «در حال حاضر جنگ براي چيزي واقعا گرانسنگ جريان دارد و آن آينده پادشاهي متحده بريتانياست. ديدگاهم در اين باره صددرصد واضح است كه با هر وسيله و امكاني كه در اختيار دارم براي حفظ بريتانيا خواهم جنگيد. براي من حفظ پادشاهي متحده بريتانيا و جلوگيري از تجزيه موضوعي در حد اتخاذ يك سياست، يك راهبرد يا محاسبه‌گري نيست، بلكه اهميت آن به ذهن و روح و جان همه ما باز مي‌گردد. منطق كليدي در پس تلاش براي حفظ پادشاهي متحد بريتانيا (United Kingdom of Great Britain) اين است كه بريتانيا به‌عنوان يك كشور واحد قوي‌تر بوده و از قدرت و نفوذ بيشتري برخوردار است. اسكاتلند هم در درون بريتانيا، مثل ساير اقليم‌هاي انگليس، ولز و ايرلند شمالي قوي‌تر، امن‌تر، ثروتمندتر و بيطرفانه‌تر است». اگر مردم اسكاتلند در همه‌پرسي به گزينه استقلال راي منفي دهند، دولت مركزي در لندن حاضر است افزايش برخي اختيارات دولت محلي اسكاتلند را در حد امكان بررسي كند. كامرون در بهمن‌ماه 1390 نيز براي گفت‌وگو و متقاعد كردن رهبران ناسيوناليست اسكاتلند به انصراف از ايده استقلال به ادينبورو (پايتخت اقليم) سفر كرده بود.
2-
به‌طور همزمان مجلس عوام انگليس نيز در مقابل شروع كارزار سياسي استقلال اسكاتلند سكوت خود را شكست. كميته امور اسكاتلند در مجلس عوام در لندن در واكنش به اين اقدام حزب ملي‌گرا اعلام کرد: «ما گريزي از اين جمع‌بندي نداريم كه كارزار اعلام شده از سوي دولت با اختيارات محلي در اسكاتلند را جانبدارانه و يكسويه ارزيابي كنيم. دولت اسكاتلند مسؤول بسياري از نگراني‌هاي روزمره مردم اسكاتلند از جمله بهداشت و درمان، آموزش و پرورش، حمل و نقل و امور قضایی است ولي تصميم درباره ساير مسائل (دفاع، سياست خارجي و حاكميت ملي) از سوي پارلمان بريتانيا (مجلسين عوام و لردها) اتخاذ مي‌شود».
3-
حكومت مركزي لندن به اتخاذ صرف مواضع بسنده نكرد و عملا تصميم خود را براي تدارك و راه‌اندازي يك كارزار سياسي متقابل در سطح جامعه اسكاتلند و در دفاع از «بقای بريتانيا» علني کرد. كارزار سياسي لندن قرار است طي يكي دوهفته آينده شروع شود. با توجه به اقبال بيشتر حزب كارگر نسبت به حزب محافظه‌كار در قلمرو اسكاتلند، آلستر دارلينگ، وزير خزانه‌داري دولت قبلي كارگر در انگليس (كه اسكاتلندي‌تبار است) از سوي لندن ماموريت يافت كارزار ضداستقلال‌طلبي در اقليم اسكاتلند را هدايت كند. حزب كارگر اسكاتلند هم اكنون از ميان 59 نماينده اسكاتلندي در مجلس عوام انگليس 41 نماينده را به خود اختصاص داده و اين در حالي است كه حزب محافظه‌كار محلي تنها يك نماينده از نواحي مرزي اسكاتلند با انگليس در مجلس عوام دارد؛ اين وضعيت ضعف پايگاه حزب نخست‌وزير ديويد كامرون كه به حزب ثروتمندان مشهور است را در اقليم اسكاتلند نشان مي‌دهد. بر اين اساس ديويد كامرون براي مبارزه عليه تجزيه انگلستان به همكاري 2 حزب كارگر (رقيب) و ليبرال- دموكرات (ائتلافي) شديدا نيازمند است. دارلينگ تاكنون ملاقات‌هایی را با چهره‌هاي اصلي 3 حزب محلي و ضداستقلال كارگر، محافظه‌كار و ليبرال- دموكرات (اقليت پارلماني) در ادينبورو ترتيب داده و قرار است كارزار سياسي حمايت از «پادشاهي متحد بريتانيا» را با حمايت مالي لندن تا پايان خرداد‌ماه جاري رسما راه‌اندازي كند. از هم اكنون مشخص است مخاطبان اصلي كارزار سياسي هر دو جريان لندن‌نشين و استقلال‌طلب ادينبورو افكار عمومي جامعه اسكاتلند بویژه اقشار اجتماعي مردد و بلاتكليف درباره ايده استقلال هستند. آلستر دارلينگ در اولين اظهارنظر رسمي خود مدعي شد همه راي‌دهندگان به دولت حزب ملي‌گراي SNP در اسكاتلند خواهان جدایی اين اقليم از انگلستان نيستند و اكثريت پارلماني نشانگر هيچ چيز نيست. وي افزود: ايده استقلال در اسكاتلند تنها 33 درصد حامي دارد و 57 درصد اسكاتلندي‌ها آن را رد مي‌كنند و تنها 10 درصد مردم مردد و بلاتكليف هستند.
گفتنی است سال گذشته طي گزارشي تحليلي (با عنوان انگليس و رشد چالش‌هاي داخلي: فرصت‌هاي پيش روي ما - 25/8/90) رشد گرايشات استقلال‌طلبانه و واگرايانه در پادشاهي متحد بريتانيا (بویژه اسكاتلند) در كنار رشد بحران اقتصادي و اجتماعي و بحران جانشيني در نظام فرتوت سلطنتي انگليس به‌عنوان مهم‌ترين چالش‌هاي داخلي نظام سياسي بريتانيا مطرح و ارزيابي شد. از هم اكنون مبارزه براي كسب «استقلال اسكاتلند» در كنار بحران اقتصادي و اجتماعي، به يك واقعيت سياسي محسوس در صحنه داخلي انگلستان تبديل شده است. براستي، پيامدهاي تجزيه انگلستان (بريتانيا) براي اين كشور، براي اروپا و براي عرصه بين‌الملل چیست و چه فرصت‌هاي آشكار و نهاني براي جمهوری اسلامی ايران در پيامد استقلال اسكاتلند از بريتانيا متصور است و با تجزيه احتمالي بريتانيا در سال 2014 چگونه بايد روبه‌رو شد؟
راهبرد و تاكتيك‌هاي كسب استقلال اسكاتلند
الكس ساموند، رهبر حزب ملي‌گراي اسكاتلند (SNP) سياستمداري كاريزماتیک و ورزيده است که از نقاط ضعف و قوت حكومت مركزي در لندن كاملا آگاه است. او با هدايت دولت محلي و اكثريت پارلماني اين اقليم در ادينبورو تحقق استقلال اسكاتلند را در فرآيندي محسوس از تعامل سياستمداران و افكار عمومي براي تقويت و فراگير ساختن ايده استقلال، متقاعد كردن آحاد اسكاتلندي‌ها نسبت به اهداف استقلال‌طلبي و تاثيرات مثبت آن بر زندگي عمومي آنها ممكن ارزيابي مي‌كند. كارزار سياسي اعلام شده از سوي او بايد شكاف حمايتي از استقلال را مرحله به مرحله تقليل داده و تا زمان برگزاري همه‌پرسي جدایی از لندن (پایيز 2014) آن را به پایين‌ترين سطح ممكن برساند. اين فرآيند مي‌تواند توفيق پروژه استقلال و همه‌پرسي را تضمين كند. بدين منظور آقاي ساموند در صدد است در طول 30 ماه آينده امضای يك ميليون شهروند اسكاتلندي را براي زمينه‌سازي چنين توفيقي از طريق حضوري و شبكه‌هاي به روز اجتماعي در پاي اعلاميه استقلال اسكاتلند جمع‌آوري كند. در صورت توفيق روند جدایی از انگليس، استقلال اسكاتلند پس از 300 سال به شيوه‌اي مسالمت‌آميز (دومين الگوي تجزيه حقوقي پس از چكسلواكي در اروپا) عينيت مي‌يابد. حزب ملي‌گراي اسكاتلند به موازات تلاش‌هاي حزبي و سياسي، تعامل مستقيم با مردم و سنجه اجتماعي را با هدف بسيج همگاني و شناسایی نقاط ضعف و قوت جبهه استقلال‌طلبي و اردوگاه مخالفان لندن‌نشين در طول 30ماه آينده پي خواهد گرفت تا به تناسب آنها را ترميم کرده يا مورد بهره‌برداري قرار دهد. راهبرد كارزار سياسي كسب استقلال از سوي آقاي ساموند كه با هزينه‌اي 2 ميليون پوندي تامين بودجه مي‌شود 2 وجه برجسته داخلي و خارجي دارد:
اول-
وجه داخلي: نظريه اجتماعي استقلال‌طلبي مقدم بر پروژه سياسي و حزبي و مقوم آن تعريف مي‌شود. هدف كارزار حزب ملي‌گرا تقويت ايده استقلال‌خواهي ميان حاميان، جذب تدريجي اقشار مردد و خنثي‌سازي مخالفان در فرآيندي 30 ماهه براي كسب توفيق در همه‌پرسي عمومي است. در اين راستا ايده استقلال به‌طور عام، فارغ از طرح الزامات جزئی آن، همراه با تهييج احساسات عمومي استقلال‌طلبانه و مبتني بر فرهنگ و هويت مستقل اسكاتلندي در حال تشجيع است. همچنين تلاش براي بهبود شاخص‌هاي اقتصادي و رفاه اجتماعي، تاكيد خاص بر وجوه فرهنگ و هويت اسكاتلندي، عدم تحريك حاميان محلي احزاب محافظه‌كار و ليبرال- دموكرات، جذب عناصر و حاميان حزب محلي كارگر، اغماض درباره پاره‌اي اختلافات با حزب سبزها، تاكيد بر حاكميت صوري مقام سلطنت (ملكه) در صورت كسب استقلال، عدم شفافيت درباره سرنوشت منابع نفت و گاز درياي شمال و تداوم استفاده از پول واحد (پوند) از جمله تاكتيك‌هاي حزب ملي‌گراي اسكاتلند براي توفيق در اين كارزار است. در عرصه عمومي 2 نهاد برجسته جامعه اسكاتلند يعني «هنرمندان» و «كليسا» نقش ابزاري مهمي در تسهيل اهداف حزب ملي‌گرا و ترويج «گفتمان استقلال‌خواهي» در بين مردم ايفا مي‌كنند. بي‌دليل نبود كه پس از سخنراني روز 5/3/91 الكس ساموند، رهبر حزب ملي‌گرا و پاتريك هاروي، رهبر حزب سبزها براي آغاز كارزار سياسي كسب استقلال، مهم‌ترين هنرپيشه‌هاي هاليوودي اسكاتلندي‌تبار از جمله آلن كامينگ، برايان كاكس و مارتين كامپسون در حمايت از استقلال اسكاتلند براي مردم ادينبورو سخنراني كردند و شون كانري (جيمزباند) براي اجتماع «آري به استقلال» پيام حمايت فرستاد تا علقه‌هاي اجتماعي و فرهنگي اسكاتلندي‌ها را تشجيع و تقويت كنند. همزمان كليساي اسكاتلند همسو با اهداف استقلال‌طلبي ضمن برانگيختن علایق، انگيزه‌ها و باورهاي مردم اين اقليم در برگزاري اجتماعات و نشست‌هاي گوناگون مردمي فعال شده است. اتحاد غيرحزبي گروه‌هاي مدني و داوطلب اسكاتلند كه به «آينده اسكاتلند» مشهور است تحت مديريت كليساي اسكاتلند خط تقويت ايده استقلال و اصلاح قانون اساسي در بين اقشار مردم را به‌طور جدي پي مي‌گيرد.
دوم- وجه خارجي:
عملياتي شدن طرح استقلال اسكاتلند در بستري از تحولات بريتانيایی، اروپایی و بين‌المللي تعريف و پيگيري مي‌شود. اسكاتلند در سال 1999 داراي پارلمان محلي شد ولي حزب ملي‌گراي اين اقليم تنها براي اولين‌بار در سال 2007 و همزمان با اولين موج بحران اقتصادي در انگليس و اروپا اكثريت پارلماني را به دست آورد و متعاقبا گفتمان استقلال‌طلبي را مطرح و تشجيع کرد. ارائه لايحه كسب استقلال به پارلمان و سخنراني ساموند در بهمن‌ماه سال گذشته نيز همزمان با موج دوم بحران اقتصادي انگليس و اروپا (2011) صورت گرفت و از هم اكنون به نظر مي‌رسد روند استقلال‌طلبي و بحران اقتصادي، روندهایی عجين شده‌اند. رهبران ناسيوناليست اسكاتلند بر اين باورند پيامدهاي بحران اقتصادي انگليس و واگرایی در اتحاديه اروپایی و يورو بستر مناسبي را براي پيشبرد تدريجي اهداف تاريخي و استقلال‌طلبانه آنها فراهم مي‌آورد. آنها در اين راستا از حمايت‌هاي پنهان برخي دول غربي نيز برخوردارند.