امروز موضوعات اندکي وجود دارند که به اندازه نظريه تکامل اهميت بحث داشته و همتراز با اين تئوري داراي معاني ضمني پنهان و موذيانه‌اي باشند. پيش از هر چيز اجازه دهيد بگويم من در هاروارد نه‌تنها فيزيک بلکه زمين‌شناسي و ديرين‌شناسي هم خوانده‌ام و با اين پيش‌زمينه فکري است که فهم رايج درباره نظريه تکاملي داروين را- حتي با زمينه‌هاي علمي- رد مي‌کنم. بگذاريد اين موضوع را در همين آغاز پيش از اينکه به طور ويژه به نقطه نظر اسلامي بپردازيم، بازگويم. نظريه تکامل ستون خيمه مدرنيسم است و اگر اين ستون سقوط کند، کل خيمه بر سر مدرنيسم فرو خواهد ريخت. بنابراين به مانند يک ايدئولوژي با آن رفتار مي‌شود، نه يک تئوري علمي که به اثبات رسيده است. مي‌دانم که بسياري از مردم اظهارات من در اين‌باره را نمي‌پذيرند اما حداقل مسلمانان بايد از اين ديدگاه به کل موضوع بنگرند. انواع مختلفي از نظريه‌هاي علمي وجود دارد. مثلا مکانيک کوانتوم يا تئوري زنجيره در فيزيک و کيهان‌شناسي. اکنون اگر کساني با اين نظريه‌ها مخالفت ورزند، کسي آنها را از دانشگاه اخراج نمي‌کند و کسي به خاطر بر زبان راندن جمله «من اين نظريه را نمي‌پذيرم»، مانع ارتقاي شغلي آنها نمي‌شود. تئوري تکامل- برعکس همه نظريه‌ها- موضوعي کاملا متفاوت است، زيرا اين تئوري يک ايدئولوژي است و نه علم متعارف. بدين ترتيب اگر شما استاد زيست‌شناسي در يک دانشگاه بويژه در دنياي آنگلوساکسون و کمتر در ايتاليا، آلمان و فرانسه باشيد و اگر طبق زمينه‌هاي کاملا علمي با نظريه تکامل مخالفت ورزيد، فردي مطرود خواهيد بود و حتي موفقيت کاري خويش را نيز از دست خواهيد داد، همکارانتان شما را ابله مي‌پندارند، ارتقاي شغلي نمي‌يابيد و... . مسلمانان کل اين مبحث را در پرتو اين وضعيت بررسي مي‌کنند که نظريه تکامل متعلق به جهان مدرن است. آنها هم از اين زاويه به قضيه نگاه مي‌کنند و هم از ديدگاه ادعاي علمي اين تئوري که در پي توضيح پديده علمي خاصي است. اکنون من در تسليم شدن به اين فشار و گسترش آنچه که مي‌توانيد گونه‌اي نسخه اسلامي تکامل يا تکامل باوري خداپرستانه بناميد، به هيچ روي با برخي دانشمندان مسلمان هم‌عقيده نيستم؛ کساني که در ديگر زمينه‌ها احترام زيادي برايشان قائلم. اين نسخه پيش از هر چيز بدتر از مفهوم دارويني تکامل است، چرا که ديگر حتي يک تکامل علمي هم نيست و زيست‌شناسان لاادري و خداناباور را هم راضي نمي‌کند. در ثاني اين نسخه اسلامي دستان خدا را طي يک فرآيند که ما معتقديم مي‌شناسيم اما در واقع چيزي درباره‌اش نمي‌دانيم، مي‌بندد، اين حتي بدتر از قبلي است. بنابراين مسلمانان بايد از نظر موقعيت‌هاي عقلاني و روحاني خودمان به اين قضيه بنگرند، آنچه قرآن و حديث مي‌گويد و آنچه سنت عقلاني خودمان گفته است، موضوعات مهمي است که با اين مساله در ارتباط و در آن دخيل است؛ موضوعاتي که قالب ذهني مدرن روي آن سرپوش گذاشته و تکامل را به عنوان تنها توضيح داده‌هاي علمي باقي نهاده است.
يکي از اين موضوعات مساله و قطعيت شکل است. يک مثلث، يک مثلث است و شکلي نبوده که به صورت مثلث تکامل يابد. تا وقتي که يک مثلث کامل نشده، مثلث نيست. بدين ترتيب اگر ما 3 خط باز داشته باشيم که تدريجا به يکديگر متصل نشوند، حتي اگر يک ميکرون هم باز و جدا از هم باشند، ديگر نمي‌توانيم آن را مثلث بناميم. تنها يک مثلث است که مي‌توان نام مثلث بر آن نهاد. به همين ترتيب اشکال حيات هم قطعيت خودشان را دارند. بونوئه، زيست‌شناس معروف فرانسوي بر مبناي همين واقعيت يعني قطعيت شکل‌ها و نيز ديگر ملاحظات با تکامل مخالفت ورزيد. اکنون مفهوم سنتي شکل (مورفوس) قطعيت خود را هم در فلسفه و هم در علم غربي از دست داده است. تنها چيزي که باقي مي‌ماند اشکال رياضي- بنيادي است که خود شکل‌هايي انتزاعي‌اند اما اشکال مشخص و متعين توسط گاليله و دکارت از حيطه علم به بيرون افکنده شدند. زماني که شما علم را اندازه‌گيري کرده و مي‌گوييد علم توضيح کميت‌مند چيزهاست، ديگر نمي‌توانيد به اشکالي بپردازيد که به کيفيت چيزها مربوط مي‌شود. شکل يک پرتقال را در نظر بگيريد. در فيزيک مدرن شما قادر به مطالعه شکل يک پرتقال نيستيد. در واقع آنچه شما به مطالعه‌اش مي‌پردازيد وزن آن پرتقال است، محيطش يا در حوزه علم شيمي، ميزان اسيد موجود در آب آن و در حوزه زيست‌شناسي ساختار مولکولي‌اش. پس بر اين پرتقال چه رفته است؟ شما به آن نمي‌رسيد. بدين ترتيب نخستين مساله، قضيه شکل است و معنايي که در ارتباط با نظريه تکامل دارد. دومين مساله، آفرينندگي است و در اينجا ما به عمق مباحث کلامي مي‌رويم. در اسلام، از جمله دو نام خدا عبارتند از «الحي» و «المحيي»؛ خدا هم زنده است و هم زندگي‌بخش و کسي نمي‌تواند بگويد خدا دايناسورها را به اين صورت خلق کرده و در عين حال مدعي شود که دايناسورها به واسطه شرايط محيطي نقصان يافته و بعدا دوباره تکامل يافته و به اين يا آن حيوان تبديل شده‌اند. اجازه دهيد تکرار کنم که خدا هم زنده است و هم زندگي‌بخش و اين موضوع- بدون اينکه قضيه‌اي علمي باشد- براي من بسيار روشن و حقيقي است؛ اولا زنده به غيرزنده کاهش نمي‌يابد، ثانيا خدا در عين حال سرمنشأ همه موجودات است (ذي‌حيات و فاقد حيات) و به همين دليل هم نمي‌توانيم هيچ موجودي را به غيرموجود فرو کاهيم. ماده مي‌تواند به انرژي تبديل شود و انرژي به ماده و ممکن است سياهچاله‌هايي در کيهان وجود داشته باشند اما آنچه ما قادر به انجامش در يک آزمايشگاه نيستيم، فروکاستن يک چيز به هيچ يا کاهش هيچ به يک چيز است چرا که خداوند باري، خالق و بخشنده وجود هم هست. اولا خدا اعطاکننده وجود است، در ثاني خودش هم حي (زنده) است و هم زندگي بخش. او سرچشمه و اعطاکننده کل حيات است. به همين صورت هيچ قدرت ديگري در جهان قادر نيست وجود ببخشد، مگر منشأ وجود. هيچ قدرت ديگري در جهان قادر نيست زندگي ببخشد مگر منبع حيات و بنابراين ما بايد از نقطه نظر اسلامي به رد و ابطال منشأ تصادفي حيات بپردازيم. در اين باره بايد 3 عنصر اصلي را در نظر گرفت؛
اول،
ويران‌سازي اشکال در مفهوم غايي.
دوم،
فرو کاستن عليت به سطح افقي که به معني انکار عليت عمومي و بنابراين رابطه علت و معلولي الوهي است.
سوم،
افقي کردن زنجيره عمودي وجود.
بر زبان راندن اين جمله که صور مخلوقات در- مي‌توانيد بگوييد جهان پنداري يا نامحسوس- جهان ماوراي اين دنياي مادي وجود دارند و در لحظه‌اي خاص در تاريخ عالم مادي متبلور مي‌شوند (که حقيقتا آن چيزي است که ديدگاه اسلامي بر آن تاکيد مي‌ورزد) و نيز گفتن اينکه اين صورت‌ها طبق علم و اراده خداوند و نيز مطابق شرايطي که خدا براي يک جهان خاص وضع کرده متبلور مي‌شوند (که دليل همان است که چرا درخت سيب، گلابي به بار نمي‌آورد) در علم مدرن بي‌معناست اما اين به معناي تکامل نيست. به همان طريق هنگامي که در بهار باران فرو‌مي‌ريزد، همه دانه‌هايي که در زير خاک قطعه زميني خاص، پشت خانه شما نهفته‌اند، شروع به رشد کرده و گل مي‌دهند. اکنون اين به معناي تکامل آن دانه‌ها نيست، مگر در معنايي به کلي متفاوت. اين مانند تکامل ما در زهدان مادر و دوره جنيني است که به هر حال معنايي ديگر است و به مفهوم تغيير و تبديل يک گونه به گونه‌اي ديگر نيست بلکه بيشتر، امکانات بالقوه درون دانه‌هاي نهفته در خاک است که به فعليت رسيده. تاريخچه اين مفهوم به آگوستين در غرب مي‌رسد و ما هم در بسياري از متفکران مسلمان آن را سراغ داريم. در حقيقت ما در کيهان‌شناسي ابن‌سينا با اين مفهوم مواجه و در مکتوبات سايرين با آن آشنا شده‌ايم. اين حقيقت دارد اما اصلا به معني تکامل- آنگونه که در مفهوم دارويني آن فهميده مي‌شود- نيست. در تئوري مدرن تکاملي، محور عمودي که تبيين‌کننده چرايي ظهور اشکال و صور خاص در جهان مادي است، افقي شده بنابراين تنها از طريق چارچوب زمان و ماده است که علم مدرن به درک و دريافتي از پيدايش هر چيز از جمله صور ذي‌حيات دست مي‌يابد. خب پس آيا هيچ امکاني از هيچ فرآيند تکاملي وجود ندارد که يک گونه را به گونه‌اي ديگر مبدل سازد؟ چرا امکان گونه‌اي ريزتکامل يا تکامل خرد هست اما درباره تکامل کلان پاسخ منفي است. اينک تکامل خرد هنوز در درون امکانات بالقوه پيش نمون (صورت ازلي) يا صورت موجودي خاص در مفهوم فلسفي است، به همان طريقي که اکنون من و شما موجودات انساني هستيم، چيني‌ها و ژاپني‌ها هم به همين نحو موجوداتي انساني‌اند. چشمان ما به يک شکل است، چشم‌هاي آنها به شکلي ديگر، اگر ما به زيمبابوه مهاجرت کنيم پوستمان تيره‌تر مي‌شود و اگر به سوئد برويم کمي روشن‌تر خواهيم شد اما ما همگي درون محدوده امکانات بالقوه صورت انساني قرار داريم. بله اين نوع تکامل خرد امکانپذير است. مگس‌ها مي‌توانند کمي بزرگ‌تر شوند و اگر نوع خاصي از نور در دسترس باشد، گياهان هم قادرند اندکي بيشتر رشد کنند اما برخي به اشتباه اين فرآيند را تغيير گونه‌ها ناميده‌اند. اين تغيير گونه نيست، اين «تکامل» در درون يک گونه خاص است. هر گونه، پهنايي دارد، طيفي، حوزه‌اي و واقعيتي که گسترده‌تر از افراد خاص درون آن گونه بوده و همه آنها را دربر مي‌گيرد و بدين ترتيب افراد ديگر آن گونه مي‌توانند با ويژگي‌هايي ديگر در آن گونه ظهور يابند و حتي برحسب شرايط محيطي تغيير کنند، بدون اينکه اين گونه به گونه‌اي ديگر بدل شود. مانند متفکران مسلمان، شما و من بايد همه انتقادهاي صورت گرفته از تئوري تکامل را مورد توجه قرار دهيم و اين انتقادات تنها نقادي‌هاي ديني يا کلامي نيستند، بلکه پيش از همه زيست‌شناختي‌اند. زيست‌شناسان بسياري از جمله جي. سرمونيک و آر. فوندي- نويسندگان کتاب «پس از داروين» به زبان ايتاليايي- و نيز بسياري ديگر مانند جي. موناسترا که او هم ايتاليايي است و بسياري ديگر در فرانسه و آلمان هستند که معتقدند داروينيسم مانع رشد و توسعه زيست‌شناسي شده و با داده‌هاي زيست‌شناختي در تطابق نيست و آنچه در شواهد ديرين شناختي ظهور يافته في‌الواقع يک انقلاب است و نه يک تکامل. حتي اگر شما نخواهيد که درباره منشأ پيدايش اشکال نوين زنده صحبت کنيد مشاهده مي‌کنيد که گونه‌ها همواره به طور ناگهاني ظاهر مي‌شوند و به همين دليل هم هست که اين نظريه در زبان فرانسه «انقلاب انداموار انگارانه» ناميده مي‌شود. تئوري تکامل از سوي بسياري از زيست‌شناسان دنياي انگلوساکسون به بوته نقد کشيده شده؛ کساني که معمولا مورد طرد و تحقير قرار گرفته يا نظرياتشان ناچيز شمرده شده است. اين قضيه درباره شخصي همچون «داگلاس دور» هم صادق است. وي عضو هيات علمي دانشگاه بود اما به محض اينکه دست به قلم برد تا نظريه تکامل را مورد انتقاد قرار دهد به جاي اينکه چاپ و انتشار کتابش را به کمبريج ماساچوست بسپارد آن را در تنسي منتشر کرد. اشاره خاص من به کتاب مشهور او- توهم دگرگشت باور- است و از آن زمان تاکنون 2 نسل گذشته اما تغييرات بسيار کمي صورت گرفته تا آنجا که دپارتمان‌هاي زيست‌شناسي در اين کشور به موضوع علاقه‌مند شدند. از آن هنگام بسياري کسان ديگر مثل مايکل بهه، نويسنده کتاب جعبه سياه داروين درباره اين موضوع نوشته‌اند (بهه در دانشگاه با همکارانش مشکلاتي پيدا کرد.) يک نقد صرفا زيست‌شناختي مي‌تواند بدون انکار تکامل خرد صورت پذيرد، بدون انکار پذيرش شرايط جديد بوم‌شناختي توسط يک گونه، بدون درآميختن يک گونه با نمونه‌هاي ديگر درون همان گونه.
ادامه در صفحه 12