اگر از منشأ بروز پديده ريزگردها که همان بيابانزايي و خشکسالي است بخواهيم سخن به ميان آوريم، مي‌توانيم يکي از موضوعات را خشکي تالاب‌ها و پهنه‌هاي کشاورزي و نخلستان‌هاي عراق بدانيم چرا که بيشترين گرد و غبار و ريزگردي که ايران از آن تاثير گرفته از عراق منشأ مي‌گيرد. در كنار بحران آب که بر خاورميانه حاکم است و 5 برابر ديگر نقاط دنيا مشکل آب شيرين در اين منطقه وجود دارد، خشکسالي و بارش‌هاي کم، عراق را درگير کرده است. سرمنشأ آب‌هاي سوريه و عراق رشته کوه‌هاي ترکيه است که از قرن‌ها پيش عراق منابع آبي خود را از آنها تامين مي‌کرده است.بنابراين عراق و سوريه بر خلاف ايران منابع آبي خارج از مرزهاي خود دارند. اين درحالي است که ايران 93درصد آب مورد نيازش را در داخل خود دارد و از زاگرس و البرز تامين مي‌کند. اما اين تنها مشکل عراق نيست چرا که از يک سو در زمان جنگ بين عراق و ايران و عراق و آمريکا، ترکيه در حال ساخت سدهاي متفاوت روي سرمنشأ حوزه آبريز دجله و فرات بود تا آب را مديريت کند. اين سبب شد منابع آبي که به عراق مي‌رفت عموما در ترکيه بهره‌برداري شود و قاعدتا آبي که داخل تالاب‌ها مي‌ريخت به حداقل رسيد بنابراين هم اکنون سرزمين عراق داراي جريان طبيعي آب نيست. همين امر موجب خشکي تالاب‌ها شد و وقتي تالاب خشک مي‌شود ريزگردها که مساحت‌هاي بسياري را تحت‌تاثير قرار مي‌دهند از آنجا منشا مي‌گيرند. از سوي ديگر جنگ عراق سبب شد کاربري‌هاي کشاورزي زمين‌هاي اطراف دجله و فرات از بين برود و بيابانزايي شروع و جدي شود، همچنين بخشي از نخلستان‌هاي عراق نيز از بين رفت. به طور مثال سه‌پنجم تالاب هورالعظيم که مابين ايران و عراق است، در عراق و دوپنجم آن در ايران قرار دارد که جنگ و خشکسالي آن را تخريب کرده است، طبق آمار از مساحت 64هزار و 100هكتاري تالاب هورالعظيم اكنون كمتر از 29هزار هكتار باقي مانده است، بنابراين رژيم حقوقي آب از موضوعاتي جدي است که بايد به آن توجه شود. با اين وجود ايران نيز براي جلوگيري از روند بيابانزايي در عراق توافقنامه‌هايي با عراق حتي در سطح وزرا داشته است که به علت اولويت نداشتن اين امور براي عراق و مشکلات امنيتي هنوز به اقدام عملي منجر نشده است. ايران حتي آموزش‌هايي در اين زمينه به کارشناسان عراقي داد و تعهد کرد بيابان‌هاي مناطقي از عراق را مالچ‌پاشي و جنگلکاري کند اما همکاري ضعيف اين کشور موجب شد اين موضوع به نتيجه‌اي نرسد.
* مدير دفتر آب و خاک سازمان حفاظت محيط‌زيست