گرماي هوا که در آستانه فصل تابستان به آن افزوده مي‌شود به تنهايي طاقت فرسا است اما مردم استان‌هاي غرب و جنوب غربي کشور اين دما را در حالي تحمل مي‌کنند که ريزگردها و آلودگي حاصل از گرد و خاک ميهمان ناخوانده شده و خود را به زندگي روزمره آنها تحميل کرده است. تکرار اين وضعيت در چند ساله اخير منجر به خسارات سنگين بهداشتي و اجتماعي در اين نقاط از کشور و 23 استاني که درگير پديده ريزگردها هستند شده است. به همين منظور کار کارشناسي در دستگاه‌هاي مسؤول براي مقابله با اين معضل صورت گرفته و برخي دانشگاه‌ها به همراه سازمان حفاظت از محيط زيست و معاونت علمي رئيس‌جمهور در اين زمينه فعال شدند تا اين مشکل را چاره کنند و نمايندگان مجلس نيز در سال‌هاي اخير بودجه‌هاي مطلوبي به اين زمينه اختصاص دادند. با اين وجود به دلايل مختلف هنوز اين اقدامات به نتيجه نرسيده است چرا که بنابه گفته‌هاي مسؤولان، کانون ريزگردها فراتر از مرزهاي ايران است.
70 درصد ريزگردها از عراق مي‌آيد
به اعتقاد مسؤولان سازمان حفاظت از محيط زيست کشورمان، 90درصد ريزگردها منشأ خارجي دارد که 70 درصد آن مربوط به کشور عراق و 20 درصد آن از کشورهاي سوريه، عربستان و اردن به ايران راه مي‌يابند و بخشي ديگر نيز از مصر و شمال آفريقا به کشور مي‌رسد. در اين بين سهم 70 درصدي عراق در اين‌باره پر اهميت است زيرا 4 کانون از 6 کانون شناسايي شده آلودگي هوا نشأت گرفته از عراق و 2 کانون از سوي سوريه و عربستان است؛ بنابراين رايزني‌هاي ايران از سال‌هاي قبل با وزراي کشاورزي و محيط زيست عراق کليد خورد و به تفاهمنامه‌هايي منجر شد که در زمينه بيابانزدايي و درختکاري جهت استحکام بخشيدن به خاک و جلوگيري از انتشار ريزگردهاي حاصل از توفان‌ها و بادهاي شديد است. اما نکته مهم اين است که چرا اين پديده در دهه اخير به اين شدت افزايش يافته است؟ چرا که ريشه‌يابي و از بين بردن منشأ مي‌تواند از هدر رفت زمان و منابع مالي و خسارت‌هاي بهداشتي و اجتماعي جلوگيري کند.کارشناسان محيط زيست خشکسالي‌هاي اخير منطقه خاورميانه، بارش کم باران، از بين رفتن تالاب‌ها و کاهش منابع آبي و در پي آن عوامل انساني از جمله جنگ‌هاي پي‌در‌پي و تغيير کاربري‌هاي زمين در عراق را علل عمده افزايش کانون‌هاي ريزگرد در عراق مي‌دانند. اين در حالي است که کشور عراق در منطقه گرم و خشک قرار گرفته و خود نيز آب خود را از رود‌هاي دجله و فرات که از کوه‌هاي ترکيه سرچشمه مي‌گيرند تامين مي‌کند و اين رودها از قرن‌هاي گذشته تاکنون مصارف کشاورزي و شرب عراقي‌ها را پاسخ مي‌گفته است.
پاي ترکيه روي شريان‌هاي حياتي عراق
با اين حال محمد جواد محمدي رئيس سازمان حفاظت از محيط‌زيست در گفت‌و‌گو با «وطن‌امروز» به اين نکته مهم اشاره مي‌کند که ترکيه به عنوان يک کشور بالادستي با ايجاد بيش از 130 سد، باعث شده است که عراق و سوريه دچار کم‌آبي شوند. اين همان گفته‌اي است که وزير امور آب عراق چندي پيش مدعي شد و اعلام کرد ترکيه حقابه عراق را تامين نمي‌کند. معاون رئيس‌جمهوري اظهار کرد: ترکيه بايد بخش عمده آب را رها کند تا کشورهاي همسايه آسيب نبينند. و اين نکته در جلساتي که با طرفين ترک داشتيم مطرح و بنا شده حقابه کشورهاي همسايه رعايت شود. محمدي‌زاده با بيان اينکه 17 کشور در منطقه با موضوع ريزگردها درگيرند، تصريح کرد: اگر همه کشورهاي منطقه براي حدود 5 ميليون هکتار کانون‌هاي بحراني که در عراق، سوريه و عربستان وجود دارد اقدام نکنند امکان حل اين مساله نيست. وي اعتبار لازم براي تثبيت شن‌هاي روان را 6 تا 7 ميليارد دلار برشمرد.
هورهاي عراق خشک شدند
بهرام صناعي، رئيس سازمان هواشناسي کشور نيز در اظهارنظري از جمله دلايل عمده افزايش ورود گرد و غبار به ايران را حضور نيروهاي اشغالگر در عراق دانست که موجب از بين رفتن کشاورزي و تالاب‌ها شده است. وي با بيان اينکه عراق با مشکلاتي در زمينه آب مواجه است، افزود: با توجه به اينکه بخش عمده‌اي از آب‌هاي عراق از دجله و فرات تامين مي‌شود و سرچشمه دجله و فرات از کشور ترکيه است، ترک‌ها با ساخت سد آتاتورک در جنوب کشور، مناطق جنوبي خود را زير پوشش کشاورزي برده اند. صناعي مي‌گويد: همين موجب شد تا در جنوب غربي عراق هورهايي وجود داشت که نقش فيلتر را بازي کرده و گرد و غبار را جذب مي‌کرد خشک شد.
15 تا 30 ميليارد مترمکعب حقابه دجله و فرات
عليمحمد شاعري، قائم‌مقام سازمان حفاظت محيط‌زيست نيز در گفت‌و‌گو با «وطن‌امروز» با بيان اينکه حقابه دجله و فرات از سرشاخه‌هاي ترکيه و بخشي نيز از سوريه قطع شده است، مي‌گويد: بين 15 تا 30 ميليارد مترمکعب آب در سال، حقابه دجله و فرات است که بايد از سوي ترکيه رعايت شود. وي با اشاره به اينکه تالاب‌هاي متاثر از دجله و فرات و همه اراضي کشاورزي که از اين 2 رودخانه آب دريافت مي‌کنند خشک و لم‌يزرع شده‌اند، خاطرنشان کرد: اين امر باعث تشکيل کانون‌هاي ريزگرد شده است. شاعري ادامه داد: بارش باران در کشور يک سوم و در عراق يک پنجم متوسط جهاني است و اکنون ميزان بارندگي10درصد نسبت به گذشته کاهش پيدا کرده و 5/1درجه دماي هوا نيز افزايش پيدا کرده است که خود در تشديد خشکسالي‌ها و شرايط آب و هوايي بسيار تاثيرگذار بوده است.
در 10 سال گذشته 40درصد افزايش ريزگرد داشتيم
قائم‌مقام رئيس سازمان حفاظت محيط‌زيست در ادامه يادآور شد: با خشک شدن تالاب‌ها و انباشتي از ريزگردها، با کوچک‌ترين وزش بادي، ريزگردهاي با قطر کمتر از يک ميکرون، 6 کيلومتر در ارتفاع و 6 هزار کيلومتر به صورت طولي حرکت کرده که آلودگي هوا را به دنبال دارد و ما به‌طور ميانگين 80 تا 120 روز در سال متاثر از ريزگردها هستيم. وي اضافه کرد: از نظر مديريت آب، عراق رها شده است و متاسفانه اولويت اول دولت عراق نيست ولي با اين حال با نوري مالکي نخست‌وزير عراق اخيرا توافقاتي داشتيم که مساله ريزگردها را به صورت جدي پيگيري کنند.
برآورد خسارت‌هاي اجتماعي و اقتصادي ريزگردها
شاعري با بيان اينکه پديده گرد و غبار 23 استان کشور را تحت‌تاثير قرار داده و خسارت‌هاي اجتماعي و اقتصادي فراواني را به دنبال داشته است، اظهار کرد: در حال تهيه برآورد خسارت‌هاي اجتماعي و اقتصادي همه استان‌هاي متاثر از آلودگي هوا و ريزگرد هستيم و بزودي آن را ارائه خواهيم کرد. وي با اشاره به اينکه استان‌هاي خوزستان، ايلام و اکثر شهرهاي جنوبي و غربي خسارت زيادي را متحمل شده‌اند، افزود: برآورد خسارت شهر زابل در شرق کشور در يک سال 70 ميليون دلار بوده است. وي خاطرنشان کرد: بعد از کشور چين، طبق آماري که کنوانسيون طرح مقابله با پديده بيابان‌زايي تهيه کرده است، ايران رتبه دوم در مقابله با پديده بيابان‌زايي را دارد. قائم‌مقام سازمان حفاظت محيط‌زيست، دولت ايران را پيشقدم در اجراي بيابانزدايي برشمرد و گفت: متاسفانه تاکنون عراق به برخي تعهدات خود پايبند نبوده است. بيابانزدايي اولويت اساسي و اصلي اين کشور نيست چراکه دغدغه اوليه آنها مسائل امنيتي و سياسي است.
رايزني و ديپلماسي؛ راهکار اقناع عراقي‌ها
شاعري در ادامه به پديده مهاجرت که متاثر از آلودگي هوا در شهرهاي غربي و جنوبي کشور است اشاره کرد و افزود: پديده مهاجرت از غرب به سمت مرکز و شرق در حال شکل‌گيري است که مي‌تواند تبعات بسيار منفي‌اي براي جامعه به دنبال داشته باشد. وي تاکيد کرد: از دستگاه ديپلماسي، دولت، نمايندگان مجلس و دستگاه‌هاي ذيربط استمداد مي‌طلبيم که با کمک هم و استفاده از ظرفيت‌هايي که در اختيار داريم در جهت رفع معضلات زيست‌محيطي و بويژه پديده آلودگي هوا و ريزگردها تلاش شود. با اين اوصاف اگرچه نمي‌توان به راهکار‌هايي که به سرعت به رفع منشأ ريزگردها منجر شود دل خوش کرد اما بايد کشورهاي منشأ ريزگردها به يک رژيم حقوقي در اين زمينه پايبند شوند و در تفاهمي به حق استفاده کشورها از آب پايبند باشند تا شاهد مشکلاتي منطقه‌اي از جمله ريزگردها نباشيم.