کم و بیش، بی‌ارتباط با مصادیق، دغدغه‌هایی از این دست زیاد شده این روزها:
- چرا به واسطه فقدان حزب، رای به رئیس‌جمهوری می‌دهیم که دقیقا نمی‌شناسیمش، شناختی از کابینه‌اش نداریم و برای ما در حکم هندوانه دربسته است؟
- چرا در انتخاب میان نامزدها، سبک سنگین کردن برنامه‌ها که بسی مهم‌تر می‌نماید، محلی از اعراب ندارد؟
- و خیلی چون و چراهای دیگر...
به واسطه همین مسائل، چندی پیش متن «انتخابات، ابتلائات، امتحانات» را نوشتم و شماری از این دغدغه‌ها را به تفصیل برشمردم. پیش و پس از من نیز در روزنامه‌ها دامن زده شد به این بحث. ناظر به همه این مباحث، اهل فن به 2 نکته مشترک رسیده‌اند که به نظر می‌رسد در درازمدت، دنبال عملی کردن آنند؛ یکی پارلمانی اداره کردن امور اجرایی کشور با انتخاب رئیس قوه مجریه -و نه رئیس‌جمهور- توسط مجلس و دیگری تدبیر کردن برای داشتن احزاب حرفه‌ای. اینگونه مباحث اگر در اتاق فکر، به صورت کارشناسانه انجام شود، سرشار از فایده است، لیکن متاسفانه گاهی به همین مسائل نیز از زاویه سیاسی بازی -و نه حتی بازی سیاست!- نگریسته می‌شود. چنین نگاهی باعث می‌شود چیزهایی را نبینیم و فقط چشم بر محسنات نظام پارلمانی و نظام حزبی بدوزیم. نگارنده خود معتقد است رئیس‌جمهور داشتن به همین شیوه موجود و سیستم انتخابات ریاست‌جمهوری به همین شکل مرسوم، خوبی‌های مخصوص و البته بدی‌های خاص خود را دارد اما آیا علاج همه بدی‌ها، داشتن حزب و درمان همه تالمات، انتخاب رئیس کابینه –به‌عبارتی نخست‌وزیر- توسط مجلس است؟ البته می‌توان ضرورت داشتن حزب و اداره کشور به شیوه پارلمانی را در 2 بسته مجزا مورد بررسی قرار داد و تصور کرد این دو اندک ارتباطی با هم ندارند، اما سوال اساسی اینجاست: ما چگونه می‌توانیم از مجلس، انتظار انتخاب یک رئیس دولت درست و درمان داشته باشیم در حالی که اصولا حزب نداریم؟! پس صحبت از نظام حزبی مقدمه سخن گفتن از نظام پارلمانی است و این 2 موضوع در یک بسته واحد می‌گنجند. با این همه، حزب در افکار عمومی جامعه دارای باری بشدت منفی است و این واقعیت را نمی‌توان انکار کرد. اهل سیاست، برای تعویض این بار منفی به بار مثبت، کاری سخت در پیش دارند که کار یک روز و چند ماه نیست. مردم در خاطره دوردست خود، بعد از شنیدن نام حزب، یاد احزابی چون حزب توده و حتی حزب رستاخیز(!) می‌افتند و در خاطره نزدیک خود، یاد احزاب دولت‌ساخته و ناقص‌الخلقه کارگزاران و مشارکت. در این میان، البته خاطره زلال «حزب جمهوری اسلامی» هم هست که نظر به حادثه هفتم تیر، بیشتر به یک نوستالوژی شبیه است تا خاطره‌ای ناب از حزبی حرفه‌ای، متولد انقلاب. از حزب و نظام حزبی در اذهان عمومی که بگذریم، در همین جمهوری اسلامی باری پیش از این، مردم نظام پارلمانی را با تجربه‌های سخت، صف‌های طولانی و شب‌های موشک باران و بگومگو بر سر نوع اقتصاد و... به خاطر می‌آورند. به سبب جبهه و جنگ و شلمچه و شهادت، دهه 60 حتما دهه‌ای دوست داشتنی برای ملت ایران است اما لطف کنیم و این دوست داشتن را بد تفسیر نکنیم و تصور نکنیم که دل مردم برای منازعه بر سر «کوپن» و اقتصاد چپ و راست، تنگ شده! بنابراین اگر این روزها، نظام حزبی و در پی آن نظام پارلمانی، نسخه‌ای مورد بحث به نظر می‌رسد، لزوما «نسخه شفابخش» نیست و تا این نسخه در ذهن و جان مردم، نسخه پذیرفتنی جلوه کند و خاطره‌های بد را پاک کند، چکش زیاد می‌خواهد.
از همین زوایا به نکات دیگری می‌توان اشاره کرد:
یک:
اگر تحزب به یک ضرورت تبدیل شده، آنچه اولویت دارد، قوه مقننه است تا قوه مجریه. مادام که ما بر اساس احزاب حرفه‌ای، وکیل روانه بهارستان نکرده باشیم، بعید می‌نماید در «تور احزاب» بتوانیم رئیس‌جمهور راهی پاستور کنیم. مردم تا نتوانند با شناخت کامل، برای خود وکیل انتخاب کنند، قطعا نخواهند توانست با طیب خاطر برای خود رئیس‌جمهور معین کنند. نظام حزبی را از پله دوم و سوم نمی‌توان بررسی کرد.
دو:
اگر رئیس‌جمهور وقت، همه جوره باب دل ما بود، آیا باز هم به نسخه نظام پارلمانی دامن می‌زدیم؟! آیا ما به واسطه کار کارشناسی نسخه تجویز می‌کنیم یا فقط به خاطر دفع فلان شر؟! خطر این نگاه، آیا آنجا نیست که شری دفع شود و شر دیگری و درد دیگری نمایان شود؟!
سه:
آیا جامعه اعم از جامعه نخبگان و جامعه عام، آمادگی پذیرش حزب، ولو حزب حرفه‌ای را دارد؟! گیرم این آمادگی به وجود آمد؛ احزاب ما چگونه و بر اساس کدام فرمول می‌خواهند ساخته شوند؟! مع‌الاسف ما در جبهه‌های بیشمار خود، آنقدر از کار حزبی، کاریکاتور کشیده‌ایم که داشتن حزب، کاری بس سخت می‌نماید. بیانش البته راحت است، لیکن در مقام عمل...
چهار:
اگر به اینجا رسیدیم که سیستم انتخاب رئیس‌جمهور در کشور ما با این شیوه آدم محور، کار اشتباهی است و البته علاج این اشتباه، حزب هم نمی‌تواند باشد، چه فکری برای جایگزینی احزاب حرفه‌ای کرده‌ایم؟! کجا و در چه سیستمی قرار است جمهوری اسلامی، رئیس مجلس و رئیس‌جمهور و وکیل و وزیرش را تربیت کند؟! دقت شود؛ ننوشتم «معین» کند، بلکه نوشتم «تربیت» کند.
***
باور کنید قصدم از این نوشتار، دلسرد کردن جماعتی به هیچ بحثی نبود. سخن بر سر واقعیت‌هاست اما واقعیت‌ها همان آرزوهای ما نیست! اواخر متن «انتخابات، ابتلائات، امتحانات» نوشتم که انگار «جمهوری اسلامی از رئیس‌جمهور خیلی شانس نیاورده» اما بر اساس همین گزاره، آیا می‌توان حکم به غلظت علیه نظام جمهوری اسلامی صادر کرد؟! در تکمیل، در ادامه، در طول همین جمله -و نه در تعارض!- جا دارد بگویم که در نظام جمهوری اسلامی، جز بنی‌صدر که فراری از آب درآمد، ما رئیس‌جمهور شهید هم داشته‌ایم. یک شهید رجایی مکتبی و پیرو خط ولی فقیه و ساده‌زیست، کافی است تا جمهوری اسلامی به روسای جمهور خود بنازد. بعد از رجایی اما رئیس‌جمهور بعدی، نه فقط هر 2 دوره 4 ساله خود را به سلامت طی کرد، بلکه نظام جمهوری اسلامی می‌تواند به این افتخار خود ببالد که سومین رئیس‌جمهورش، دومین ولی فقیه انقلاب اسلامی شد. نقد و قصور و ایده بهتر و نسخه نظام پارلمانی به کنار، یک «سیدعلی حسینی خامنه‌ای» کافی است تا جمهوری اسلامی از بابت داشتن پست ریاست جمهوری، قابل مدح باشد، نه سرزنش. پست ریاست جمهوری در نظام جمهوری اسلامی آنقدر شریف است که می‌تواند سومین رئیس‌جمهور خود را آماده مسؤولیت بسیار سخت‌تر رهبری کند و اوی نازنین را در همان شعاع «امام خمینی انقلاب اسلامی»، «امام خامنه‌ای بیداری اسلامی» کند. بعد از «آقا» هم اگر چه به روسای جمهور بعدی، نقد، بعضا نقد تند و تیز و بی‌رحم، وارد است، لیکن آنقدر هست که همه‌شان دولت خود را تا آخرین روز اداره کردند و به سرانجام رساندند و جملگی از مردم برای 4 سال دوم، «رای تکمیلی» گرفتند. پس نظام جمهوری اسلامی به سبب پست ریاست‌جمهوری حتما ممکن‌النقد هست اما نقد به منظور بحث برای ایده‌های کاراتر کجا و ظلم و اجحاف در حق نظام کجا؟! صرف نظر از غرض‌ورزان، تمنای من از دوستان این است: طوری سخن نگوییم که گویی در نظام جمهوری اسلامی، جز 2 استثنا، هر چه رئیس‌جمهور آمده، بد از کار درآمده. این نوع نقد، ظلم به‌هاشمی و خاتمی و احمدی‌نژاد نیست؛ درنگ اگر کنیم، می‌بینیم که ظلم به نظام است. نظامی که تقریبا همه روسای جمهورش، مشکل دارند، لابد خودش مشکل دارد... و حال آنکه اینگونه نیست. نظام جمهوری اسلامی مایه امید بیداری اسلامی است و خمینی و خامنه‌ای را باید به روایت اعتراف دشمن، بهتر شناخت که چون صاعقه‌ای نظام سلطه را به چالش کشیده‌اند. روسای جمهور این نظام نیز، جز یکی، مابقی، دولت خود را به سرانجام رسانده، در طول حیات کابینه‌شان، منشأ خدمات فراوان بوده‌اند. در شریف بودن پست ریاست‌جمهوری در نظام جمهوری اسلامی همین بس که جز یکی، هیچ رئیس‌جمهوری به سبب ریاستش بر قوه مجریه، منافق و فتنه‌گر و منحرف و... از کار درنیامده. «سفرهای استانی» فقط یکی از محصولات مقدس همین ریاست است. باشد که نقد کار بد آدم‌ها، باعث ظلم به پست ریاست‌جمهوری نشود. این پُست، بلندی‌هایی دارد و البته پَستی‌هایی. شاید با نظام حزبی از بدی‌هایش کم شود، شاید حتی در عوض آن، فکر کردن به نظام پارلمانی خالی از اشکال نباشد، شاید نقد لازم داشته باشد اما قدر مسلم آنچه هست از دل همین پست، سازندگی و اصلاحات صورت گرفت و با پروژه «مسکن مهر»، پابرهنه‌هایی با 7 میلیون تومان + یک وام کم بهره، صاحب مسکن شدند. سخن اینجاست که ما وقتی اجزای نظام را غیرمنصفانه می‌زنیم، نمی‌فهمیم که نظام با مجموعه همین اجزایش، «نظام» شده است. ذیل همین بحث، می‌توان پای سران دیگر قوا را نیز به گلیم این بحث باز کرد.
دوستان! مراقب باشید؛ آنجا که نقدمان بوی نق می‌دهد، به کمین نشسته‌اند دشمنانی که با استفاده از حرف ما، «سوال سخت» بپرسند... و طعنه بزنند: روسای جمهور را ببین، جمهوری اسلامی را بشناس!
برای من «نظام جمهوری اسلامی» از حزب و بدحزبی و بی‌حزبی و نظام حزبی و نظام ریاستی و نظام پارلمانی، بیشتر موضوعیت دارد. پس هنگام نقد اجزای نظام، مراقب اصل نظام باشیم. گفت: «اندازه نگه دار که اندازه نکوست/ هم لایق دشمن است، هم لایق دوست».