محمدرضا یوسفی، از نویسندگان نام‌آشنای حوزه ادبیات کودک و نوجوان است. او تا امروز بیش از 150 اثر در این حوزه به رشته تحریر درآورده است. نخستین کتاب او برای کودکان با نام «سال تحویل شد» در سال ۱۳۵۷ منتشر شد. اگرچه محور اصلی فعالیت‌های یوسفی ادبیات کودکان است اما در زمینه فیلمنامه، نمایشنامه و مباحث نظری درباره ادبیات کودکان نیز آثاری دارد. وی که دانش‌آموخته رشته تاریخ از دانشكده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران است، برای کودکان آثاری از ادبیات کهن فارسی را بازنویسی و بازآفرینی کرده است. «افسانه شیر سپیدیال»، «قصه یادگار زریران»، «افسانه بلیناس جادوگر»، «افسانه شیرین کارنامه اردشیر بابکان»، «ستاره‌ای به نام غول»، «حسنی به مکتب نمی‌رفت» و... برخی از این آثار است. یوسفی طی سال‌های گذشته برنده جوایز داخلی، برنده دیپلم افتخار IBBY و نامزد دریافت جایزه هانس کریستین اندرسن نیز شده است. یوسفی این روزها مسافر است و مشغول چمدان بستن؛ او ابتدا به دعوت کتابخانه استکهلم به سوئد می‌رود و بعد از آن نیز به اسلو نروژ سفری خواهد داشت. با او درباره این دو سفر و دغدغه هميشگي‌اش يعني بازآفريني متون كهن به گفت‌وگو نشسته‌ایم.
***
آقای یوسفی! شما از جمله نویسندگانی هستید که قرار است در روزهای آتی به دعوت کتابخانه استکهلم به سوئد سفر کنید. درباره ماهیت فعالیت خود در طول این سفر بگویید.
پیش از هر چیز باید به این نکته اشاره کنم که رایزنی برای حضور در چنین نمایشگاهی به وسیله انتشارات شباویز میسر شده است. کتابخانه سوئد هر 2 سال یکبار از 4 نویسنده کشورهای مختلف دعوت می‌کند تا در این نمایشگاه حضور یابند. این 4 نویسنده از اقصی نقاط دنیا با حضور در این نمایشگاه با مخاطبان کودک و نوجوان مواجه می‌شوند و می‌توانند با مخاطب‌شناسی فعالیت و شناخت بیشتری در حوزه کودک و نوجوان حاصل کنند. خاطرم هست در سفری که برای حضور در نمایشگاهی در آلمان داشتم به این حرف مسؤولان برگزاری نمایشگاه برخوردم که اعتقاد داشتند با دعوت از نویسندگان کشورهای مختلف قصد دارند تونالیته صدای نویسندگان را به گوش بچه‌های جهان برسانند و بچه‌ها را با کتاب‌های نویسندگان مختلف جهان آشنا کنند. رهاورد مطلوب نمایشگاه‌هایی از این دست در حالی اتفاق می‌افتد که در کشور خودمان شاهد چنین نمایشگاه‌هایی نیستیم.
ظاهرا قرار است بعد از آن به اسلو نیز سفری داشته باشید.
درست است. مسؤولان کتابخانه اسلو از من دعوت کردند چند روزی میهمان این کتابخانه باشم. به این ترتیب من پس از حضور در برنامه‌های تدارک دیده شده کتابخانه استکهلم به اسلو می‌روم و در برنامه‌های کتابخوانی برای کودکان نروژ حضور می‌یابم.
یکی از ویژگی‌های آثار تالیفی شما از گذشته تا امروز توجه عمیق به مباحث تاریخی و بازآفرینی متون پیشین بوده است؛ خاصه در کتاب‌هایی که برای کودکان و نوجوانان نوشته‌اید این مولفه بیشتر به چشم می‌خورد. پیش از شروع گفت‌وگو نیز به این مساله اشاره کردید که ضرورت دارد در حوزه بازنویسی متون کهن بیشتر کار کنیم.
ببینید، ما دچار تاخیر چند دهه‌ای نسبت به افسانه‌های سرزمینمان شده‌ایم. در واقع در حوزه بازآفرین بیشتر از منظر فولکلوریک کار کرده‌ایم در حالی که برای شناخت هویت یک ملت ضرورت دارد بخش عمده‌ای از افسانه‌هایمان را مورد بازآفرینی و بازنویسی قرار دهیم. بازآفرینی متون کهن امروز در قالب رمان از سوی برخی نویسندگان مثل من اتفاق افتاده است. به شخصه در این باره همواره نوعی وابستگی روحی داشته‌ام. اگرچه گرایش من نسبت به افسانه‌ها و داستان‌های حماسی و تاریخی کار تازه‌ای نیست بلکه در سال‌های گذشته نیز به تدوین و نگارش مجموعه 5 جلدی افسانه‌های ایران پرداخته‌ام و چیزی حدود 20 سال از عمر خود را صرف نگارش این مجموعه کردم و از رهگذر تلاش شبانه‌روزی توانستم افسانه‌های ایران‌زمین را در قالب فولکلوریک بررسی کنم. در کتابی مثل «قصه آرش» یا «کیخسرو فرزند اسب» نیز سعی کردم ضمن پایبند بودن به این افسانه‌ها به بازآفرینی بپردازم تا ضمن احیای این آثار در قالب رمان، مخاطبان نوجوان به مباحث تاریخی نیز علاقه‌مند شوند. به عنوان مثال در رمان «کیخسرو فرزند اسب» به روایت زندگی کیخسرو که یکی از قهرمانان شاهنامه به شمار می‌رود پرداخته‌ام و زندگی او را تا زمان به قدرت رسیدنش داستان‌گونه بیان کرده‌ام.
یکی از تازه‌ترین کتاب‌های شما که در ماه گذشته در نمایشگاه بیست و پنجم کتاب نیز عرضه شد، «کیخسرو فرزند اسب» بوده است. سوالی که درباره این کتاب وجود دارد این است که چرا با وجود شخصیت‌های مطرح و نامی شاهنامه تصمیم به بازآفرینی شخصیتی مثل کیخسرو که در مقایسه با دیگر شخصیت‌های شاهنامه ناشناخته‌تر است، پرداختید؟
مساله‌ای که درباره شاهنامه وجود دارد این است که مردم به طور کلی و عام، داستان‌هایی را می‌شناسند که به وسیله فردوسی ساخته و پرداخته شده است. در عین حال شخصیت‌هایی مثل جمشید، کیخسرو، سیامک، تهمورث، مریم، جریره و... نزد مخاطبان شاهنامه شناخته شده نیستند در حالی که شخصیتی مثل جمشید در شاهنامه به مراتب قدرتمندتر از رستم است اما همان‌طور که اشاره کردم کمتر کسی با این شخصیت در شاهنامه آشنایی دارد. حالا اینکه چرا چنین اسطوره‌هایی در شاهنامه کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند به این خاطر است که از ساخت و پرداخت‌های هنری در مقایسه با دیگر اسطوره‌ها برخوردار نبوده‌اند. اینها شخصیت‌هایی هستند که به وسیله فردوسی در نقش‌های فرعی وارد شاهنامه می‌شوند و درباره هرکدامشان حادثه‌ای عارض می‌شود که جذابیت شاهنامه را دوچندان می‌کند. سعی کرده‌ام حین توجه به این اسطوره‌ها به تبیین رمان‌هایی درباره زندگی و احوال آنها در شاهنامه بپردازم. آنچه مسلم است اینکه شاهنامه فرهنگ ملی ما و به نوعی دایرهًْ‌المعارف فرهنگ ملی ما به شمار می‌رود. البته در کنار این کتاب، امسال اثر دیگری به قلم من با عنوان «داستان‌های اورامان» در نمایشگاه کتاب عرضه شد. در داستان‌های اورامان به شیوه جدیدی از داستان‌نویسی روی آورده‌ام؛ داستان این کتاب درباره یک اتوبوس است و قصه حول محور آدم‌های این اتوبوس می‌گردد. سعی کرده‌ام در این کتاب به روایت داستان‌های اپیزودیک‌وار بپردازم. هر داستان این کتاب در عین مجزا بودن به یکدیگر مرتبط نیز هست.
این روزها بازار بازآفرینی و بازنویسی متون ادبی کهن خاصه در ادبیات کودک و نوجوان داغ است. در واقع چند سالی می‌شود که نویسندگان از هر طیف و گرایش ادبی به این مساله توجه بیشتری نشان داده‌اند، منتها سوال این است که جنس هر بازآفرینی چقدر با دیگری تفاوت دارد؟ منظورم این است که سره از ناسره در این حوزه چطور مشخص می‌شود یا تعریف شما از بازآفرینی یک متن چیست؟
در حوزه هنر درباره هیچ عنصری تعریف مشخصی در دست نداریم بلکه هریک از تعاریف تحت تاثیر هنرمند به کار گرفته شده است. درباره سوال شما باید بگویم برخی نویسندگان بازآفرینی را از منظر فولکلور مورد بررسی قرار داده‌اند. برخی مانند استاد ذبیح‌الله صفا و عبدالحسین زرین‌کوب، بازآفرینی متون کهن را از منظر تحولات ادبی بررسی کرده‌اند. من نیز به عنوان یک نویسنده سعی کرده‌ام این مساله را از ساختار هنری نگاه کنم. اصولا بازنگری یک اثر کهن مبتنی بر عناصر داستان است. یعنی چه در قصه‌ها و چه در متون فولکلوریک این بحث حائز اهمیت است که نویسنده قصد دارد در جریان بازآفرینی در چه عناصری از داستان تحول ایجاد کند. تصور من بر این است که بازآفرینی به معنی دور شدن از اصل قصه است و هر نویسنده به فراخور فضا و زاویه دیدی که دارد به این قصه می‌پردازد و آن را مطابق نیازهای امروز جامعه می‌پروراند. در عین اینکه به اصل ماجرا وفادار است. مانند فردوسی که هریک از شخصیت‌های شاهنامه را بر اساس ذهنیت خود می‌پروراند و از شاهنامه اثری ملی و جهانی می‌سازد. این در حالی است که ما هنوز هم که هنوز است نمی‌دانیم فردوسی برای نگارش شاهنامه از چه منابعی استفاده کرده است.
فکر می‌کنید شاخصه‌های اصلی برای بازآفرینی یک متن شامل چه چیزهایی است؟
بدون شک تحقیق در این حیطه نقش تعیین‌کننده و موثری خواهد داشت. صرف نظر از این، بعد از تحقیق و پژوهش، نمادشناسی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است، یعنی نویسنده‌ای که می‌خواهد فارغ از آثار ادبی کهن، کارهای فولکلوری مثل «بز زنگوله‌پا»، «خاله سوسکه»، «ماه پیشونی» یا حتی داستان «یوسف پیامبر» را برای کودکان و نوجوانان امروز بازآفرینی کند باید در درجه نخست به مقوله نمادشناسی توجه کند و در کنار آن علاوه بر اینکه ضرورت‌های جامعه امروز را در نظر بگیرد، به این مساله فکر کند که ضرورت جامعه آن زمان برای نگارش چنین اثری چه بوده است. همه اینها در بازآفرینی نقش فراوانی ایفا می‌کنند. این مساله درباره متل‌ها و لالایی‌های کهن ما نیز صادق است. به عنوان مثال من در بازآفرینی «دویدم و دویدم» 40 روایت مختلف پیدا کردم که هریک نماد مشخصی دارد. فراموش نکنید ذهن انسان به فراخور شرایط دارای سیالیت است و قابلیت تفسیرهای مختلفی دارد، بنابراین نویسنده‌ای که می‌خواهد در بازآفرینی یک اثر کهن موفق عمل کند باید صددرصد به مطالعه و واکاوی بپردازد. در عین حال کسانی که در ایران در حوزه شاهنامه کار کرده‌اند بیشتر افرادی بوده‌اند که در زمینه ادبیات تطبیقی نیز کارهایی انجام داده‌اند که از آن جمله می‌توان به دکتر محمدعلی اسلامی‌ندوشن، مصطفی رحیمی، شاهرخ مسکوب و... اشاره کرد. در واقع امروز شناخت شاهنامه از مرز تحلیل عبور کرده و به مرز رمزشناسی رسیده است. در حال حاضر نیز ما نیازمند کسانی در حوزه بازآفرینی متون کهن هستیم که به پیگیری اسطوره‌ها بپردازند.
به نظر شما چرا ما کارکردن روی افسانه‌ها و اسطوره‌های کهن ایرانی را دیرتر از مستشرقان اروپایی شروع کرده‌ایم؟ انگار در این باره دارای تاخیری طولانی بوده‌ایم.
این درست است که ما در زمینه انجام کارهای تحقیقی‌مان همواره دچار تعلل تاریخی بوده‌ایم ضمن اینکه مستشرقان خیلی زود متوجه شدند در این زمینه نباید تنها به بعد فولکلوریک توجه کرد اما در کشور ما همیشه شرایط طوری بوده که اندیشه جوان جامعه به سمت نگاه‌های سیاسی رفته است مثلا دانشجوی رشته جامعه‌شناسی بیشتر به گرایش جامعه‌شناسی سیاسی علاقه نشان می‌دهد.
ظاهرا در حال حاضر مشغول کار کردن روی مجموعه تازه‌ای از داستان‌های شاهنامه هستید؟
این مجموعه را برای کودکان تالیف کرده‌ام و آن‌طور که از نامش پیداست درونمایه هر داستان این مجموعه درباره حکایت‌های خواندنی و جذاب شاهنامه فردوسی است. این مجموعه قرار است به همت خانه ادبیات منتشر شود و مشتمل بر یکصد جلد است و در حال حاضر در مرحله تصویرگری قرار دارد. ممکن است برخی مجلدهای این مجموعه به نمایشگاه کتاب امسال نیز برسد. صرف‌نظر از این، کار کلان دیگری درباره داستان‌های شاهنامه در دست دارم. احتمالا تعداد مجلدهای این مجموعه به 50 جلد می‌رسد و هر مجلد در قالب رمان به داستان‌های معروف شاهنامه اختصاص دارد. در حال حاضر دنبال یک ناشر هستم که انتشار این مجموعه را برعهده بگیرد. هر داستان به شکل جداگانه دارای شروع و پایانی است و محور تمام این داستان‌ها درباره رستم است.