كمي دي‌پالما كمي فيليپ ديك

فیلم «محدودیت» درباره نویسنده بخت‌برگشته‌ای– ادی مورا- است که ماه‌ها بعد از موعد ضرب‌الاجل تحویل آخرین کتابش به ناشر از نوشتن یک کلمه عاجز مانده است و در شرایط بحرانی اقتصادی و مالی قرار دارد. وی به طور اتفاقی با برادرزن سابق خود- ورنون- در خیابان برخورد می‌‌کند و او قرص NZT را به او پیشنهاد می‌‌کند. «ادی» بعد از مصرف قرص متوجه می‌‌شود ذهنش فعال شده و می‌‌تواند به راحتی کتابش را بنویسد طوری که ناشرش بعد از خواندن چند صفحه از کتاب، قرارداد دیگری به او پیشنهاد می‌‌کند. «ادی» دیگر به نویسندگی اکتفا نمی‌کند و وارد بازار سهام و بورس می‌‌شود و افزایش روزافزون سرمایه‌اش که از شخصی به صورت وام گرفته، همه را دچار تعجب و حیرت می‌‌کند. «ادی» تا جایی پیش می‌‌رود که سرمایه‌گذاران بزرگ را هم پشت سر می‌‌گذارد. او برای اینکه همیشه به این دارو دسترسی داشته باشد، آزمایشگاه‌های متعددی ایجاد می‌‌کند که دارو را فقط برای مصرف خودش تولید و همیشه آن را مصرف کند. این فیلم درباره شخصیتی است که زندگی‌اش راه به جایی نمی‌برد، کاملا بازنده نیست اما بی‌هدف و انگیزه است، زندگی‌اش درهم ریخته تا اینکه به‌طور‌ اتفاقی با برادرزن سابقش برخورد می‌‌کند و از او قرصی می‌‌گیرد که بعد از اندکی مقاومت آن را می‌‌بلعد و بعد همه چیز عوض می‌‌شود. این بخش از داستان را اگر از جنبه‌های سطحی با سایر آثار هالیوودی قیاس نشود، می‌‌توان با فیلم «ماتریکس» مقایسه کرد که نیو با بلعیدن یک قرص از فضای ماتریکس خارج می‌‌شود و به لذت زندگی انسانی دست پیدا می‌‌کند. قرصی که ادی‌مورا مصرف می‌‌کند، ذهن او را به ناگاه صد برابر فعال می‌‌کند طوری که کتابش را چهارروزه تمام می‌‌کند، چند زبان یاد می‌‌گیرد و میلیون‌ها دلار از بورس‌بازی به دست می‌‌آورد اما ورود به جهان تازه دردسرهایی تازه برای ادی مورا فراهم می‌‌آورد، قاچاقچیان قرص، بورس‌بازان و پلیس او را در حصر گرفته‌اند. شاید اولین مولفه‌ای که جذابیت‌های فلسفی فیلم تماشاگر را مقهور می‌‌کند، این است که اگر روزی قرصی پیدا شود که امکان استفاده صددرصد از مغز را به انسان بدهد، نخستین اولویت‌های انسانی چگونه تغییر می‌کند و مفهوم زندگی بهتر چیست؛ دستیابی عمیق علمی یا برآورده کردن غرایز انسانی؟ در این فیلم ادی مورا به این نمی‌اندیشد که شرایط حاصل شده و به استفاده صددرصد از مغز براي پیشرفت‌های علمی نمی‌اندیشد بلکه در گام نخست غرایزش را برآورده می‌‌کند و در نهایت در همین مسیر به سوی وال‌استریت و در نهایت کسب قدرت حرکت می‌‌کند. «محدودیت» نوعی فانتزی «زندگی بهتر» در سایه پیشرفت‌های علمی و از طرفی شوخی با زمانه‌ای توصیف می‌‌شود که در آن تعریف مردانگی تغییر کرده و ابرمرد‌های زن‌باره با فکر، ابتکار و پشتکار به ثروت و قدرت می‌‌رسند؛ دورانی که آدم‌های خوش‌قیافه پرزور دیگر نمی‌توانند ریاست قبیله را برعهده داشته باشند، پس دوران کنونی دوره هرکول‌ها و ابرمردها نیست بلکه دوران بیل گیتس، مارک زاکربرگ و استیو جابز است. فعال شدن ذهن سفر جالبی می‌‌تواند باشد، بشر امروز دانش و تحصیلات را کلید موفقیت می‌‌داند و اگر قرصی باشد که بتواند دانش و دسترسی بدون محدودیت اطلاعات را فراهم کند، فرصت دوباره حیات را فراهم می‌‌آورد اما در این پروسه امکان حیات دوباره با این همه پیشرفت‌های ذهنی، ادی مورا تنها به خواسته‌های امکان‌نیافته‌ فردی‌اش می‌‌اندیشد. کارل ون لون (رابرت دنیرو) در نقش سلطان سهام‌بازی در وال‌استریت این جوان تازه‌کار را قابل رقابت نمی‌داند و به او هشدار می‌‌دهد. در واقع به تعبیری وال‌استریت به مردم ایالات متحده هشدار می‌‌دهد رستگاری هرکسی در وال‌استریت غیرممکن است. جذاب‌ترین بخش این داستان تغییر شغل این نویسنده است که تبدیل می‌‌شود به سهام‌بازی در وال‌استریت و کلیت این فیلم اشاره‌ای به نوعی طمع، حرص و پول است، حضور کارل ون لون در نقش میلیاردر وال‌استریت لایه‌های تازه‌ای به فیلم اضافه می‌‌کند. ون لون از ادی موراي نابغه (تازه‌وارد بورس) دعوت می‌‌کند که مذاکرات پیچیده‌ای را برایش نظارت کند. اینجاست که فیلم محدودیت برای تکمیل کردن این تمثیلش از میلیارد‌رهای وال‌استریت، شخصیت محوری را به نوعی خون‌آشام تصویر می‌‌کند که با آخرین قرصی که بلعیده است خون قربانیان را می‌‌نوشد تا جانی دوباره یابد.

اما خود قرص می‌‌تواند بهانه‌ای باشد تا زندگی نوابغ یا حاصل اختراعات جدید انسانی و تحولی که در زندگی ایجاد کرده‌اند از زاویه‌ای دیگر بررسی شود تا جلوه‌ای از امکانات بی‌حد و حصر ذهن انسان از ابعاد دیگر بررسی شود. قرص تنها ابزاری است برای هشدار به انرژی و توانی که در اکثریت آدمیان تا آخر عمر بلااستفاده می‌‌ماند. تحولی که این قرص در شخصیت ادی مورا در فیلم ایجاد می‌‌کند تاثیر منفی و تعبیر نابرده رنج است درباره چیزهایی که آدمی یکباره به دست می‌‌آورد بدون آنکه تلاشی کرده باشد. این قرص از جهاتی جانشین مواد مخدر است که مصرف آن اعتیادآور است و کسی که این قرص را مصرف کرده است، رسیدن به همه آرزوهایش را در ذهنش می‌‌بیند برای همین ادی مورا با عوارض منفی نوعی اعتیاد روبه‌رو‌ است که از طرفی نباید بیشتر مصرف کند و برای یافتن قرص‌های بیشتر آینده‌نگری کند. داستان قدرت ذهنی تاکنون اشکال مختلف و گوناگونی در هالیوود داشته است. فیلم‌های آواتار، کد منبع، تلقین و این فیلم تقریبا با همان تم به بررسی قدرت ذهن در شکل دیگری می‌‌پردازند.

فیلم محدودیت کارگردان برجسته‌ای پشت دوربین دارد که فیلم درخشان «شعبده‌باز» (The Illusionist) را در کارنامه دارد، هرچند در ساختار فیلم محدودیت فرم کارگردان شکل تجاری‌تری به خود گرفته است که امکان کافی برای کندوکاو در اعماق مفاهیم این داستان را به مخاطب نمی‌دهد. فیلم محدودیت بر اساس رمان مشهوری به نام «زمین‌های تیره» از آلن گلین که سال 2001 در سراسر دنیا منتشر شد، ساخته شده است، کلیت زمین‌های تیره بیشتر به کتاب‌های علمی- تخیلی فیلیپ دیک شباهت دارد.

روایت‌های فیلیپ دیک عمدتا در زمان حال اتفاق می‌‌افتد و با یک چرخش آینده‌نگرانه، سوالی فلسفی درباره زندگی و جایگاه بشر در کائنات به صورت یک قصه حادثه‌ای علمی- تخیلی بازگو می‌‌شود تا خواننده را به فکر وادارد. داستان فیلم محدودیت از آلن گلین در برداشت سناریستی که لزلی دیکسن از آن داشته است، شباهت فراوانی به فیلم «دیوان محاسبات» بر اساس قصه‌ای کوتاه از فیلیپ دیک دارد که به روح آثار دیک نزدیک‌تر است و آنچه فیلم محدودیت را سرگرم‌کننده می‌‌کند ابتکار‌های بصری کارگردان در نمایش تحول ذهنی و استفاده خیره‌کننده از لنز‌های وایلد انگل و مونتاژ عجیبی است که ظرف چند ثانیه تمام خیابان‌های نیویورک را از اول تا آخر طی می‌‌کند. یکی از مولفه‌های بصری این فیلم جداسازی نوع رنگ‌ها در 2 زمان متفاوت است؛ زمانی که ادی مورا قرص را می‌‌خورد رنگ‌های فیلم شکل روشن و گرم‌تری دارد و زمانی که ادی قرص‌هایش را مصرف نمی‌کند رنگ‌بندی کلی فیلم شکل سرد و تیره‌تری دارد، این مولفه‌ها به فیلم شخصیت بصری یگانه‌ای می‌‌دهد. نیل برگر فیلم درخشان دیگری نیز دارد به نام «The Lucky Ones» که راجع به مشکلات زندگی سربازانی است که از جنگ عراق بازگشته‌اند که فیلم فوق‌العاده ظریف و زیبایی است. در فیلم محدودیت کارگردان با چرخش قصه به سوی وال‌استریت، داستانی جنایی موازی (قتل مانکن) به نوعی یادآور فیلم‌های برایان دی پالماست، فیلم‌های دی پالما نوعی رجعت اصالت‌برانگیزی به ژانر دارد. البته محدودیت با افتادن در فرمول سینمایی دی‌پالمایی کمی سخیف شده است. چرخش‌های طبیعی داستان در ریتم برگزیده نیل برگر کمر راست نکرده و سیر داستان مسیری طبیعی طی نمی‌کند. محدودیت اثری حادثه‌ای- ماجرایی و بسیار سرگرم‌کننده است اما در عین سرگرم‌کنندگی موضوعاتی پیچیده درباره خودشیفتگی، اعتیاد، استعدادها و قابلیت‌های آدمی را مطرح می‌‌کند اما مثل یک قصه علمی– تخیلی تک‌خطی و فاقد برجستگی‌های عمیق فلسفی است، حتی پیام فیلم علیه جاه‌طلبی مالی یا سیاسی، قالب عاجزی دارد.