روز 30 خرداد 1360 در تاریخ انقلاب اسلامی با عنوان روز آغاز مبارزه مسلحانه سازمان مجاهدین خلق علیه انقلاب اسلامی شناخته می‌شود. در این روز اعضای این سازمان با دست بردن به سلاح، ماهیت خشونت‌آمیز خود را آشکارا نشان دادند. بهانه این رفتار رادیکال و غیردموکراتیک عزل بنی‌صدر توسط مجلس شورای اسلامی بود که از طریقی قانونی و مبتنی بر اختیارات نمایندگان صورت پذیرفت. آنان سپس دست به ترور بردند و در طول سال‌ها فعالیت تروریستی خود نزدیک به 17 هزار نفر از ایرانیان را به شهادت رساندند. در واقع، رهبران سازمان که نتوانسته بودند از طریق قانونی و روش‌های مردمسالارانه قدرت را حفظ کنند، گمان کردند با اتخاذ روش‌های غیرمسالمت‌آمیز و خشونت‌ورزانه می‌توانند همه قدرت را کسب کنند و به سلطه بر جامعه ایران دست یابند.
تصور آنان اشتباه بود و روشی که برگزیده بودند جواب نداد. اگرچه نظام جمهوری اسلامی، یک نظام سیاسی نوپا بود که توانسته بود در زمان اندکی سازوکار نظام مردمسالارانه را در کشور بنیان نهد اما به دلیل برخورداری از حمایت مردمی و رهبری مقتدرانه دارای یک ثبات سیاسی نسبی بود. سازمان در محاسبه نیرو و توان خود دچار توهم شد و گرچه آزموده بود که در 2 سال گذشته انقلاب می‌داند چگونه خود را حفظ کند و به پیش ببرد اما پنداشت که آنها برخلاف سازمان‌هایی مانند چریک‌های فدایی خلق، کومله، حزب دموکرات کردستان و فرقان می‌توانند انقلاب را به شکست بکشانند. البته این تجربه 28 سال بعد نتایج عملی خود را نشان داد. در 30 خرداد سال 88 نیز جریان‌های متفاوتی از تجدیدنظرطلبان و اپوزیسیون در پی براندازی جمهوری اسلامی برآمدند. این بار هم اصل قضیه همانی بود که در سال 60 رخ داده بود. گروهی که از طریق فرآیندهای دموکراتیک نتوانسته بود درانتخابات 22 خرداد قدرت را به دست آورد سعی داشت از طریق فشار و رفتارهای ضدقانونی و آنارشیستی خود را به کرسی ریاست برساند اما تاکتیک و روش مبارزه آنان به دلایل متعدد با گذشته تفاوت داشت. اکنون این پرسش مطرح است که چرا نیروهای سیاسی مخالف در سال 88 به جای اتخاذ روش‌های مبارزه مسلحانه و چریکی به روش‌های مبارزه نرم و حتی آ‌نچه که انقلاب مخملی نامیده می‌شود روی آوردند. در ادامه به مهم‌ترین دلایل آن اشاره می‌شود.
1-
تجربه فعالیت سیاسی و مبارزاتی در ایران نشان داده بود تمام گروه‌ها و احزابی که پس از انقلاب دست به سلاح و ترور بردند و در مقابل نظام سیاسی مردمسالار برآمده از انقلاب اسلامی ایستادند، یا به طور کلی حذف شدند یا به صورت یک گروهک منزوی درآمدند. بزرگ‌ترین این سازمان‌ها، سازمان مجاهدین خلق(منافقين) بود که پس از آغاز فعالیت مسلحانه و گریز از ایران به یک سازمان وابسته به دولت‌های بیگانه تبدیل شد که حتی در واضح‌ترین مسائل مرتبط با منافع ملی مانند ادعاهای ارضی رژیم بعث جانب آنها را می‌گرفت. تجربه شکست سازمان‌های تروریستی گذشته که به خارج از ایران گریخته بودند این درس را به مخالفان دیگر می‌داد که از این تجربه شکست خورده استفاده نکنند.
2-
در سال‌های 1350 و 1360 در نقاط مختلف جهان تئوری‌های چریکی مهم‌ترین تئوری‌های مبارزه بودند و از چین تا آمریکای لاتین مبارزان سیاسی از این روش‌ها بهره می‌بردند اما پس از فروپاشی شوروی و جریان چپ در جهان و همچنین آغاز انقلاب‌های رنگی و جنبش‌های نافرمانی مدنی تئوری‌های مرتبط با مبارزه نرم جایگزین تئوری‌های چریکی شد. این موضوع به اندازه‌ای مشهود است که حتی چریک‌های پیر گذشته نیز به روش‌های جدید مبارزه روی آورده‌اند.
3-
تثبیت نظام مردمسالاری دینی در ایران موجب نهادینه شدن فرهنگ دموکراتیک و مردمسالاری در كشور شده است. شاید اگر در گذشته برخی فعالان سیاسی با انطباق بی‌مورد روش‌های مبارزه مسلحانه که از جوامع دیگر آموخته بودند، گمان می‌کردند در جامعه ایران هم می‌توان از آن روش‌ها بهره برد اما تجربه انتخابات متعدد در جمهوری اسلامی و تکثر آنها فرهنگ مرتبط با مردمسالاری را در ایران پدیدار ساخته است. درواقع نظام سیاسی مردمسالار
«رقابت سیاسی» را جایگزین «مبارزه سیاسی» می‌کند و با نهادینه ساختن روش‌های قانونی گردش نخبگان، باور به رفتارهای مسالمت‌آمیز را به جای رفتارهای خشونت‌آمیز تقویت می‌کند. در نظام‌های مردمسالار که مشارکت سیاسی افزایش می‌یابد، نیروهای اجتماعی خود را در فرآیندها سهیم می‌دانند و با پا نهادن در رقابت‌های سیاسی، روش‌های مسالمت‌آمیز گردش نخبگان را می‌پذیرند، در این رقابت، حتی اگر شکست هم وجود داشته باشد اما این انتظار وجود دارد که در آینده باز از طریق همین سازوکار به قدرت دست یابند.
4-
از طرف دیگر 2 پدیده اجتماعی نیز در گسترش روش‌های جدید مبارزه سیاسی موثر بوده‌اند:
الف)
به وجود آمدن شهرهای بزرگ با جمعیت میلیونی که زمینه را برای بسیج اجتماعی فراهم می‌کند.
ب)
گسترش رسانه‌های نوین که می‌توانند ابزاری برای بسیج اجتماعی و تغییر افکار عمومی در جهت فشار بر حکومت یا احیانا تغییر حکومت باشند.
گزیده آنکه در عصر حاضر که نقش رسانه‌ها و قدرت اجتماعی به بسیج اجتماعی در دگرگونی قدرت، گسترش یافته است، بسیاری از چریک‌های گذشته به روش‌هایی مانند بسیج سیاسی، نافرمانی مدنی و انقلاب مخملی اقبال نشان داده‌اند لذا تغییر روش مبارزه در ایران معاصر، محصول دگرگونی در شرایط پیرامونی این مبارزان است. آنان روشی را برمی‌گزینند که امکان موفقیت بیشتری را به ارمغان آورد. از نگاه آنان، تا زمانی که قدرت را به دست نیاورده‌ای اصالت با مبارزه است اما اینکه روش مبارزه چگونه باشد بستگی به شرایط سیاسی، اجتماعی و تاریخی دارد.
* نويسنده كتاب «شورش اشرافيت بر جمهوريت»