کمیل نقی‌پور: 4 روز از پایان مذاکرات مسکو می‌گذرد. سعید جلیلی و تیم همراه وی روز چهارشنبه وارد تهران شدند، با این حال پس از ورود به تهران درباره مذاکرات مسکو و حتی درباره موضوع هسته‌ای ایران صحبتی نکرده‌اند. هرچند جزئیات زیادی از مذاکرات مسکو منتشر نشده با این حال شاید بتوان بزرگ‌ترین دستاورد این مذاکرات را باز شدن موضوع جدیدی به نام «مذاکرات فنی» عنوان کرد؛ موضوعی که در مذاکرات بغداد از سوی ایران مطرح شد ولی طرف مقابل به آن روی خوش نشان نداد.طبق نتایج مذاکرات مسکو قرار است ایران و 1+5، 13 تیرماه در استانبول دور میز مذاکره بنشینند تا در نشستی کاملا فنی مباحث ارائه شده از سوی ایران و طرف مقابل را بررسی کنند. البته این نشست، مذاکرات جلیلی و اشتون و حتی مذاکرات معاونان هم نیست بلکه یک سطح پایین‌تر از آن، مذاکراتی کاملا فنی (Technical) است که توسط کارشناسان دوطرف انجام می‌شود. اینکه معاونان با یکدیگر گفت‌وگو یا دیدار کنند و اینکه دکتر جلیلی و کاترین اشتون با هم صحبتی داشته باشند و در مرحله بعد، اینکه قرار ملاقات دیگری میان ایران و 1+5 در نظر گرفته شود، کاملا وابسته به مذاکرات کارشناسی است. اگر کارشناسان نتوانند حداقلی از نقاط مشترک را ایجاد کنند، این احتمال جدی است که اساسا قراری برای مذاکرات بعدی تعیین نشود. این دقیقا به این معناست که اکنون تداوم مذاکرات دچار ابهام است و همانطور که جلیلی در کنفرانس مطبوعاتی غروب سه‌شنبه گفت کاملا بستگی به رفتار طرف مقابل دارد.
ایران از مذاکرات چه می‌خواهد؟
هیات ایرانی همچنین 5 محور پیشنهادی خود را به صورت کتبی و پیش از آغاز این نشست در اختیار گروه 1+ 5 قرار داد و در مذاکرات نیز آن را به صورت پاورپوینت برای طرف غربی تشریح کرد. مبنای این 5 محور پیشنهادی همان طرح گام به گام روسیه بود که در قبال هر گام برای اعتمادسازی از سوی ایران، طرف مقابل نیز باید یک گام در جهت رفع موانع ایجاد کرده در موضوع هسته‌ای ایران برمی‌داشت.
آنگونه که سعید جلیلی در کنفرانس خبری پس از پایان مذاکرات گفت، ایران گام اول را در راستای اعتمادسازی برداشته است. رئیس تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای کشورمان فتوای رهبر حكيم انقلاب در تحریم کاربرد و استفاده از سلاح اتمی را بزرگ‌ترین گام اعتمادساز دانست که از سوی عالی‌ترین مقام ایران مطرح شده است. جمهوری اسلامی در قبال این گام از طرف غربی خواسته است بر حق غنی‌سازی اورانیوم ایران به عنوان نخستین گام و البته کف خواسته‌های ایران تاکید کند؛ موضوعی که همچنان با مقاومت طرف مقابل مواجه شده است. سعید جلیلی در نشست خبری پس از پایان مذاکرات گفت ما در نشست مسکو دیدگاه‌هایمان را صریح و واضح بیان کرده و تاکید کردیم غنی‌سازی برای مصارف صلح‌آمیز در همه سطوح یک حق مسلم است. به گفته جلیلی، مهم‌ترین بحث در مذاکرات این بود که 4 محور هسته‌ای از جمله محور اعتمادسازی، همکاری‌ها برای شفاف‌سازی، مخالفت با سلاح‌های کشتارجمعی و همکاری‌های متعارف هسته‌ای از سوی ایران بیان شد. بر این مبنا آنچه از سوی تیم ایرانی همچون مذاکرات استانبول بر آن تاکید شد این است که همکاری بر اساس این 4 محور شکل بگیرد و گام‌های مناسب و متقابل برداشته شود، به نحوی که نافی حق ایران و بویژه غنی‌سازی 20 درصد نباشد.
غرب به دنبال تعلیق کامل غنی‌سازی
از سوی دیگر کاترین اشتون، مسؤول تیم مذاکره‌کننده 1+5 خواسته خود از این مذاکرات را اینگونه بیان کرد: ما همچون مذاکرات قبلی درخواست کردیم ایران غنی‌سازی اورانیوم 20 درصد را تعلیق و سایت فردو را تعطیل و ذخایر اورانیوم
20 درصد را از ایران خارج کند. هر چند اشتون توقف غنی‌سازی 20 درصد را خواسته 1+5 از مذاکرات عنوان کرده، با این حال این بدان معنا نیست که طرف مقابل رویکرد مثبتی به غنی‌سازی 5/3 درصد و 5 درصد ایران داشته باشد چرا که برخی کارشناسان معتقدند توقف غنی‌سازی 20 درصد هدف کوتاه‌مدت 1+5 از مذاکرات با ایران است و آنان هدف بزرگ‌تری که همان توقف کامل غنی‌سازی است را دنبال می‌کنند.
روزنامه نیویورک‌تایمز در سرمقاله روز گذشته خود با اشاره به رویکرد 1+5 در مذاکرات هسته‌ای نوشت: هدف آمریکا و متحدان غربی‌اش، توقف غنی‌سازی 20 درصد در مرحله اول و به عنوان هدف کوتاه‌مدت است و احتمالا هدف بلندمدت آنها پس از متوقف شدن غنی‌سازی 20درصد، افزایش فشار برای توقف کامل غنی‌سازی در ایران است. البته نویسنده نیویورک‌تایمز در بند بعدی از مقاله خود به این نکته اشاره می‌کند که ایران از غرب خواسته به حق ایران در غنی‌سازی اورانیوم اذعان کند. قدرت‌های بزرگ نیز می‌گویند ایران به شرط آنکه ثابت شود به دنبال تولید بمب هسته‌ای نیست، این حق را خواهد داشت.
با این حال اگر دورنمای مذاکرات و خواسته غرب همان چیزی باشد که نیویورک‌تایمز به آن اشاره می‌کند، می‌توان گفت مذاکرات 1+5 در صورت تداوم هم به ثمر نخواهد نشست. اینکه گفته می‌شود در نتیجه این مذاکرات ایران باید قبول کند فعالیت غنی‌سازی اورانیوم را به تعلیق درآورد، اوج خواست غرب است؛ خواسته‌ای که از آغاز مطرح شدن موضوع هسته‌ای ایران عنوان شده و ایران نیز بارها مخالفت خود را با آن اعلام کرده است. به عقیده کارشناسان، اگر طرف غربی بخواهد بیش از اندازه بر این موضوع تاکید کند، این مذاکرات کاملا شکست خواهد خورد.
منشأ اختلاف 1+5 و ایران چیست؟
به‌رغم پافشاری ایران بر به رسمیت شناخته شدن غنی‌سازی در همه سطوح و از سوی دیگر تاکید 1+5 بر توقف غنی‌سازی اورانیوم، هر دوطرف تصریح دارند بر اساس مواد قانونی این خواسته را مطرح می‌کنند. جمهوری اسلامی معتقد است بر اساس
مادهNPT4، ایران می‌تواند به منظور بهره‌گیری صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای از حق غنی‌سازی اورانیوم بهره گیرد. در ماده NPT4 آمده است: هیچ‌یک از بند‌های این معاهده به نحوی تفسیر نخواهد شد که به حقوق غیرقابل انکار هریک از اعضای آن به منظور توسعه تحقیقات، تولید و بهره‌برداری از انرژی هسته‌ای جهت اهداف صلح‌جویانه بدون هر نوع تبعیض و منطبق با مواد یک و 2 این معاهده خللی وارد کند. همچنین در ادامه آمده است: همه اعضای این معاهده متعهد می‌شوند تبادل هر چه وسیع‌تر تجهیزات، دانش و اطلاعات فنی را جهت مصارف صلح‌جویانه انرژی هسته‌ای تسهیل کرده و حق شرکت در این مبادلات را دارند. هرچند در ماده 4، به صورت مشخص بر حق غنی‌سازی اورانیوم اشاره نشده، با این حال واضح است که در مفهوم کلی حق استفاده صلح‌آمیز از انرژی اتمی، حق غنی‌سازی را نیز شامل می‌شود و از لحاظ حقوقی مستثنا کردن این بخش از کل متن پروتکل، اجازه داده نشده است.1+5 نیز رفتارش را مواجهه با موضوع هسته‌ای ایران بر اساس قانون عنوان کرده است. 1+5 پشتوانه قانونی رفتارش را قطعنامه‌های شورای امنیت علیه برنامه هسته‌ای ایران می‌داند که در آنها به صراحت بر عدم غنی‌سازی ایران تاکید شده است. در واقع آژانس انرژی اتمی که بر اساس NPT مسؤول راستی‌آزمایی فعالیت‌های صلح‌آمیز هسته‌ای کشورهاست، با بهانه تردید در صلح‌آمیز بودن برنامه هسته‌ای ایران، موضوع هسته‌ای جمهوری اسلامی را به شورای امنیت ارجاع داد. شورای امنیت سازمان ملل نیز قطعنامه‌هایی را علیه ایران تصویب کرد که به‌طور مشخص و عینی حق ایران برای فعالیت در عرصه غنی‌سازی اورانیوم را محدود کرد. از نظر 1+5، قطعنامه شورای امنیت از لحاظ حقوقی- بین‌المللی همانند پروتکل الحاقی لازم‌الاجراست و ایران باید آن را به اجرا بگذارد. جلسه فنی کارشناسان ایران و 1+5 از آنجا می‌تواند مثبت باشد که این مباحث حقوقی و پیچیده که البته کاملا نیاز به کار کارشناسی و فنی دارد، خارج از چارچوب سخت و غیرمنعطف مذاکرات جلیلی ـ اشتون بررسی و چشم‌انداز مذاکرات واقعی‌تر ترسیم شود.