درباره شرق‌شناسی پژوهشگران غربی و انگیزه‌های آنان سخنان فراوانی گفته شده است. مرز این سخنان از انگیزه‌های علمی گرفته تا انگیزه‌های استعماری متغیر است. درباره اینکه آنها با چه انگیزه‌ای این بنیاد را بنا نهادند در این مجال سخنی نخواهیم گفت. آنها با هر انگیزه‌ای که این تحقیقات را آغاز کرده باشند اما نتیجه آن یکسان است. نتیجه این است که تحقیقات مستشرقان درباره شرق و از جمله ایرانیان نتایج علمی خود را به بار آورده است و در شناخت آنان از خویش موثر افتاده است.
شرق‌شناسان برای آغاز تحقیقات خود ابتدا از «تاریخ» آغاز کردند. آنان تاریخ ما را برای ما روایت کردند. آنها به ما گفتند تاریخ ما چه بوده است و ما در گذشته چگونه بوده‌ایم. مستشرقان با تحقیقات تاریخی خود ما را تفسیر کردند. ما را برای خودمان تفسیر کردند. ما برای هویت‌شناسی خود از آثار آنان بهره می‌بریم. لذا وقتی از «مکتب ایرانی» و امثال آن سخن به میان می‌آید ما در عمل مکتب ایرانی را بر اساس یافته‌های آنان تفسیر می‌کنیم.
نکته مهم این است که غرب برای شرق‌شناسی بهترین روش را برگزید؛ «تاریخ». ما زمانی پی به ارزش این روش می‌بریم که ببینیم غرب‌شناسی در ایران چگونه پا گرفت و بر چه استوار است. غرب‌شناسی در ایران به طور کلی از تاریخ صرفنظر کرد و تمام یافته‌ها و بافته‌های نویسندگان غربی را به عنوان روایت اصلی تاریخ آنان پذیرفت.
در واقع اشکال اساسی همین‌جاست. ما اگر تاریخ غرب را همانگونه که آنها روایت می‌کنند بپذیریم، در این صورت چگونه می‌توانیم با حوزه‌های معرفتی دیگر غرب رقابت کنیم و آنها را تغییر دهیم؟ غرب یک روایت کلان از تاریخ خویش دارد و کل تاریخ غرب را به 3 دوره باستان، قرون میانه و دوران پس از رنسانس تقسیم می‌کند. آنچه این 3 دوره را از یکدیگر تمیز می‌دهد، نقش مذهب و علم و عقلانیت در هر 3 دوره است. آنچه برای امروز ما اهمیت دارد مباحثی است که درباره قرون میانه و عصر جدید بیان می‌شود. مورخان غربی که روایت اصلی آنها متاثر از سکولاریست‌ها و وامداران دوره روشنگری است با ارائه تصویری سیاه و منفی از قرون میانه از دخالت دین در مسائل اجتماعی و سیاسی سخن می‌گویند و آثار سیاهی برای آن ترسیم می‌کنند. برعکس، آنها دوران جدید را دوران علم و عقلانیت معرفی می‌کنند و تمام دستاوردهای اقتصادی و رفاهی بشر را به صورت مستقیم و غیرمستقیم به جدایی دین از امور اجتماعی و عمومی نسبت می‌دهند.
اکنون غرب‌شناس ما بدون اینکه تحقیق لازم و کافی درباره تاریخ غرب کرده باشد، تنها به برخی از ابعاد فکری و فلسفی آن می‌پردازد و در صدد نقد آنها برمی‌آید. تازه! این غرب‌شناسان علمی ما هستند، بگذریم از افرادی که با تحلیل فیلم‌های سینمایی غرب در پی دستیابی به غرب‌شناسی هستند. شرق‌شناسان انگشت روی تاریخ شرق می‌گذارند و آن را متناسب با فهم خود و حتی می‌توان گفت منافع و سلیقه خود تفسیر می‌کنند اما غرب‌شناسان ما از طریق برخی روبناها می‌خواهند غرب را تفسیر کنند. اشکال اینجاست که آنها ابتدا تفسیر غرب از تاریخ گذشته‌اش را می‌پذیرند و سپس با همان تفسیر می‌خواهند غرب را نقد کنند. به طور مثال غرب‌شناس ما تفسیر غرب از سنت و مدرنیته یا سنت‌گرایی و مدرنیسم را می‌پذیرد و سپس درصدد نقد مدرنیته و مدرنیسم برمی‌آید اما نکته اساسی و مغفول واقع شده اینجاست که آیا واقعا غرب‌شناس ما نیز باید آن روایت را از سنت و مدرنیته بپذیرد یا آنکه اساسا باید موضوع و گفتمان را متحول کند؟ نتیجه این رویکرد اشتباه این شده است که غرب‌شناسان همواره مبتنی بر گفتمان و پارادایم غربی‌ها سخن می‌گویند و زایده‌ای بر آن هستند. آنها مهم‌‌ترین کاری که کرده‌اند این است که برخی نخبگان منتقد غرب را شناسایی کرده‌اند و آثار آنان را با ترجمه و نشر در داخل ایران گسترش داده‌اند. مخاطبان آنان هم معدود و تنها قشر خاصی از ایرانیان بوده‌اند.
غرب‌شناسان ایرانی با ترویج آثار برخی مکتب‌ها و فیلسوفان غربی مانند مکتب سنت‌گرایی رنه گنون، مکتب اگزیستانسیالیستی هایدگر و حتی مکتب فرانکفورت و اصولا جریان روشنفکری زاییده پس از جنگ دوم بین‌الملل که به نقد تمدن غرب پرداخت، بنیان‌های غرب‌شناسی خود را بنا نهادند.
شاید این روش در دوره‌ای مفید و مناسب بوده است اما اکنون که دهه‌ها از این ماجرا می‌گذرد و حکومت جمهوری‌اسلامی نیز در طول این 3 دهه توانسته است در حوزه مباحث معرفتی و علوم انسانی تحولاتی را به وجود آورد، زمان آن رسیده است که غرب‌شناسی از شیوه گذشته خود فاصله بگیرد و با توجه به شرایط جدید و با تاکید بر رویکرد تاریخی نگاه جدیدی را به تاریخ گذشته غرب ارائه دهد.
ادامه در صفحه 12