شما در سال‌های اخیر به تاسیس 3 هنرمندسرا در پلور، هرمزگان و تهران پرداخته‌اید. دستاورد این هنرمندسراها چه بوده است؟ترجمه ای که از لغت هنرمندسرا در کشورهای دیگر وجود دارد آرتیست‌رزیدنسی است. هنرمندسرا در جوامع دیگر به مکانی گفته می‌شود که هنرمندان در آن اقامت داده میشوند. ضرورت بردن هنرمند و مقیم کردن او در چنین مکان‌هایی از این رو بوده که با توجه به صنعتی شدن و رشد جوامع، فضاهای مسکونی هنرمندان برخلاف گذشته، کوچک و کوچک‌تر شده است. تجربه خود ما نیز در تهران اینگونه است که خانواده‌هایی که پیش‌تر با پدربزرگ، نوه، عروس و... در یک خانه زندگی می‌‌کرده‌اند حالا تصمیم به کوبیدن خانه گرفته و به تدریج مشاهده میکنیم آن خانواده‌های بزرگ به سمت فردگرایی می‌‌روند و در آپارتمان یا سلول‌های انفرادی که با دالان عمودی به آنها دسترسی داریم تغییر یافته‌اند. این مساله جوامع دیگر را به این نتیجه رسانده که لازمه‌اش این است هنرمند برای آفرینش خلاقه خود بتواند زندگی و معاشرت در محیط‌های دیگر را نیز تجربه کند. از این رو در کشورهای دیگر به هنرمندسراها اهمیت زیادی داده می‌شود.
بزرگ‌ترين ويژگي هنرمندسرا چيست؟
یکی از محاسن هنرمندسراها در این جوامع این است که هنرمند صرفنظر از آشنا شدن با محیط تازه از روزمرگی دور شده و به تعامل با هنرمندان مختلف می‌‌پردازد. البته پیش از پیروزی انقلاب اسلامی محیط‌هایی برای هنرمندان ایرانی در فرانسه خریداری شد و آنچه امروز به اسم سیته‌دزآر می‌‌شناسم یک هنرمندسراست که 4 اتاق آن به ایران اختصاص دارد. سیته‌دزآر ساختمانی 4 طبقه و از جهتی شبیه هتل است که فقط هنرمندان در آنجا اسکان پیدا می‌‌کنند و به نقاشی و چیدمان و دیگر کارهای هنری می‌‌پردازند. هنرمند کشورهای دیگر نیز در چنین محیط‌هایی بین 3 تا 6 ماه می‌‌تواند ساکن شود، از هنرمندان ملیت‌های دیگر بهره جوید و حتی نشست‌ها و نمایشگاه‌های گروهی در کنار این هنرمندان برپا کند. در واقع تاسیس هنرمندسراها در کشورهای پیشرفته به مراتب بیشتر از کشورهای دیگر بوده است. دلیلش هم این است که این کشورها ضرورت وجود چنین مساله‌ای را احساس کرده‌اند.
اما در کشور ما برای اولین‌بار است که مکانی به نام هنرمندسرا شکل گرفته است.
گمان می‌‌کنم همینطور باشد. من از منظر تاریخی درباره هنرمندسرا اطلاع دقیقی نداشتم. بعد از دریافت درجه دکترا و بازگشت به ایران به منطقه پلور رفتم و همراه خانواده‌ام در طبیعت آنجا در چادر ساکن شدیم. در 5 سال زندگی در چادر دوستانی به ما مراجعه کردند و تمایل داشتند زندگی کردن داخل چادر یا کار در محیط هنری را تجربه کنند. من برای خانواده و دوستان ساختمانی را به تدریج طراحی کرده و ساختم، ضمن اینکه در یکی از همایش‌هایی که در فنلاند حضور داشتم این دستاورد خود را مطرح کردم که با استقبال زیادی از سوی آنها مواجه شد. آنجا متوجه شدم مکان ما می‌‌تواند آرتیست‌رزیدنسی باشد... بنابراین به این فکر افتادم که هنرمندسرا را به عنوان معادل برای در اختیار گذاشتن این مکان‌ها به هنرمندان انتخاب کنم. در واقع کلمه سرا را متشکل از 2 معنی راسته یا صنف یا کاروانسرا گرفتم. در عین حال به این فکر کردم که وجه دیگر کاروان کوچ‌رو بودن آن است. به تدریج متوجه شدم در کشورهای دیگر محیط‌هایی تغییر کاربری داده میشوند و به هنرمندسرا مبدل میشوند. البته در ایران تغییر کاربری توسعه فضای نمایشگاهی بوده است نه هنرمندسرا. به عنوان مثال کشتارگاه تهران که حالا به یک مکان فرهنگی تبدیل شده است. حتی خانه هنرمندان پیش‌تر پادگان بوده است. تفاوت ما از این منظر با کشورهای دیگر در این است که ما برای تبدیل کردن این محیط‌ها به محیطی دیگر، گذشته را نیز می‌‌زداییم اما در کشورهای دیگر بافت گذشته آن را به میزان زیادی حفظ می‌‌کنند. به عنوان مثال منهتن جنوب نیوریوک که محلی برای کارواش و تعمیرگاه بوده با کمی تغییر مبدل به مکانی برای نگارخانه‌ها شده است.
مزیتش چیست؟
ببینید، اگر کسی بخواهد مثلا دلار بخرد، می‌‌رود خیابان فردوسی یا برای هر جنس دیگری یک راسته یا خیابان وجود دارد اما درباره هنر این اتفاق نیفتاده، برای نمونه اگر کسی بخواهد یک نمایشگاه نقاشی ببیند باید یک روز به خیابان الهیه برود و روز بعد برای دیدن یک نمایشگاه به خیابان دیگر. این بعد مسافت مخاطب را اذیت می‌‌کند اما اگر نهادی مانند وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اگر بتواند یک راسته یا قلمرو در این زمینه تعیین کند که گالری‌ها یا کارگاه‌های هنری در آن قلمرو واقع شوند بهتر است. در واقع متمرکز بودن همه این مکان‌های هنری می‌‌تواند صرفنظر از اینکه وقت کمتری از مخاطب بگیرد، تاثیرگذارتر باشد و بعد آموزشی نیز در پی داشته باشد. در زمان مدیریت دکتر سمیع‌آذر هدف ایجاد هنرمندسرا را مطرح کردم اما متوجه شدم چنین تعریفی در ایران وجود ندارد. من نیز هنوز نمی‌دانستم برای تاسیس یک هنرمندسرا نیازمند مجوز گالری هستیم یا میهمانپذیر. البته زمانی که من به فکر تاسیس این مکان افتادم به من پیشنهاد شد چون من آدم‌ها را با گرایش خاص به دل طبیعت می‌‌برم، بهتر است در بخش نمایشگاه مجوز بگیرم. این شد که تاسیس چنین مکانی را در پلور انجام دادم و کار را شروع کردیم. اگرچه مجوزی که داده بودند همه کارها را پوشش نمی‌داد و از طرفی عملکرد من با گالری‌های دیگر متفاوت بود یعنی من در مقایسه با دیگر گالری‌ها نه ریل داشتم و نه نور و نه تابلوی آویخته شده داشتم و نه دیگر موارد معمول در یک گالری. تصمیم گرفتم با تاسیس هنرمندسرا به جای اینکه به فیزیک اثر هنری فضا دهم به خود هنرمندان چنین فضایی اختصاص دهم که قصد دارند در طبیعت ساکن شده و فعالیت کنند. در حال حاضر ما جشنواره هنر محیطی متعددی برگزار کرده‌ایم و در کنار این جشنواره‌ها دعوت شده‌ام که مدیریت همایش و کارگاه‌های آموزشی هنر محیطی را نیز در گوشه و کنار ایران برعهده بگیرم. در واقع در این سال‌ها در محیط‌های مختلف کارهای هنر محیطی انجام شده است.
از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز برای اداره هنرمندسرا از بعد مالی حمایت هم می‌‌شوید؟
در سال‌های اول تمایل داشتم از وزارت ارشاد کمک بگیرم اما حالا تمایلی ندارم. تصور می‌‌کنم نهادهای دولتی در کنار کمک تمایل دارند مضامین مورد نظر آنها در دستور کار قرار گیرد و من مایل نیستم چنین اتفاقی بیفتد زیرا بر این باورم که هنرمندان باید بر اساس مقتضیات زمان مسیر خودشان را بروند. اگر حسن‌نیتی وجود داشته باشد و مرکز متکی به کمک دولتی شود، ممکن است با تغییر مدیریت نهادهای دولتی، حمایت مادی متوقف شود و ادامه کار اگر متکی به کمک دولتی باشد دچار وقفه شود، در نتیحه روی این اصل ترجیح می‌‌دهم مستقل باشم.
یک سوال هم درباره هنر محیطی داشتم. بحث هنر محیطی بویژه در سال‌های اخیر در عرصه هنرهای تجسمی پررنگ شده است. خود شما به عنوان یکی از هنرمندانی که سال‌هاست در این حیطه فعالیت می‌‌کنید جایگاه فعلی این هنر را نزد کشورهای دیگر چطور می‌‌بینید؟
با توجه به عملکرد هنرمندان مختلف در این وادی به نظر می‌رسد هنر محیطی توانسته بازخوردهای مطلوبی نزد کشورهای دیگر خاصه در سطوح بین‌المللی و در قالب جشنواره‌ها داشته باشد. شخصا فعالیت‌هایی در این ارتباط در کشورهای دیگر انجام داده‌ام که از جمله آنها می‌‌توانم به حضور در بی‌ینال ونیز در سال 2003 اشاره کنم که هنر محیطی رودخانه را در این دوره از بی‌ینال ارائه دادم، همچنین در سال 2009 اثر مهر استوانه‌ای و چاپ آن در خلیج‌فارس در تقویم دیواری هنر محیطی آمریکا را به ثبت رساندم. 4 سال پیش نیز در موزه آرکو، نمایشگاهی از اثرم به نام «دوچرخه صلح» برگزار شد. اخیرا نیز 2 دعوتنامه به دست من رسیده که قرار است برای کارهای ماسه چاپی به کره بروم. هنرمندان محیطی ایران نیز در ماه گذشته در کره‌جنوبی نمایشگاه داشتند. فعالیت فردی آنها گسترده بوده است. به عنوان مثال هنرمندانی چون تارا گودرزی و عاطفه خاص در نیویورک نمایشگاه داشتند و کارشان برای تقویم هنر محیطی آمریکا در سال میلادی جاری انتخاب شده است. محمود مکتبی در کشورهایی عکس‌ها و اثر ویدئویی اجراهایش را در نمایشگاه‌های بین‌المللی ارائه داده است. فرشته عالم‌شاه کارهایی در قلمرو هنر ویدئو که بر اساس کارهای محیطی بود را در جشنواره‌های مختلف ارائه داده است. این کارها با استقبال مطلوبی در جشنواره‌های خارجی روبه‌رو شده‌اند.
شما در میانه گفت‌وگو به این مساله اشاره کردید که در مناطق مختلفی چون کلات شیخ‌حسن، اطراف دریاچه ارومیه و... به کارکردن روی هنر محیطی پرداخته‌اید. با توجه به اینکه چندی است خبرها حاکی از خشک شدن دریاچه ارومیه است حضور شما در حاشیه این دریاچه چقدر توانسته مسؤولان محیط‌زیست را متوجه این خطر کند؟
نمی‌توانم به طور قاطع در این‌باره به ارزیابی بپردازم و بگویم مسؤولان در این باره متوجه نیستند. اتفاقا بالعکس آنها به خوبی متوجه هستند، منتها به نظر می‌رسد برای مرتفع کردن چنین مشکلی باید رسانه‌های گروهی نیز مشارکت کنند و علاوه بر مسؤولان، باید به مردم آگاهی داده شود که چه می‌‌توان در این‌باره انجام داد.