ميثم بشيرنژاد: سر رسیدن فصل تابستان همیشه نوید تعطیلی مدارس و دانشگاه‌ها و زمان فراغت از تحصیل را برای طیف سنی نوجوانان و جوانان دارد. اگر چه همه ساله با نزدیک شدن به این روزها مسؤولان دستگاه‌های متولی از جمله صدا و سیما، وزارت ارشاد، وزارت ورزش و جوانان، آموزش و پرورش و شهرداری‌ها به صرافت پر کردن اوقات فراغت می‌افتند و به شکل جزیره‌ای برنامه‌هایی را برای جامعه هدف طرح‌ریزی می‌کنند اما آنگونه که از شواهد و قرائن پیداست آن‌طور که باید نتوانسته‌اند در غنی کردن اوقات فراغت این طیف سنی عملکرد مطلوبی داشته باشند، طوری که این روزهای گرم برای بسیاری خانواده‌ها از جمله آنهایی که وضع اقتصادی مطلوبی ندارند به یک معضل تبدیل شده است. از سوی دیگر عدم اطلاع‌رسانی وجود همین برنامه‌هایی که مسؤولان طراحی کرده‌اند و بی‌خبری خانواده‌ها از نحوه استفاده از این امکانات بر مشکلات افزوده است. به اذعان محمدصادق اكبري، دبير ستاد ملي ساماندهي امور جوانان و معاون وزارت ورزش و جوانان بيش از 90 درصد بار ساماندهي اوقات فراغت جوانان بر دوش خانواده‌هاست و اين در حالي است كه 71 درصد خانواده‌ها از برنامه‌هاي اوقات فراغت اجرا شده توسط دستگاه‌هاي مختلف اطلاعي ندارند. این ضعف را شاید بتوان از کم‌کاری همین وزارتخانه نیز دانست چرا که مقرر شده بود سایت فراغت از سوی این وزارتخانه تا پایان خرداد رونمایی شود و اطلاع‌رسانی صورت گیرد اما هنوز صفحه اول این سایت خالی است. همین بی‌توجهی‌ها را می‌توان سرآغاز بسیاری از آسیب‌ها دانست چرا که وقت‌گذرانی بیهوده نوجوانان و جوانان که آینده‌سازان کشور هستندفرصت‌هاي ارتقاي سطح علمي را از بين خواهد برد.
عدم مدیریت اوقات فراغت و آسیب‌های اجتماعی
این همان نکته‌ای است که سردار کارگر، معاون اجتماعی نیروی انتظامی بر آن تاکید می‌کند و ضمن بیان اینکه مدیریت اوقات فراغت جوانان، یک مساله راهبردی است، تصریح می‌کند: در صورتی که اوقات فراغت نوجوانان و جوانان به‌درستی مدیریت نشود آسیب‌های اجتماعی افزایش می‌یابد. کارگر می‌گوید: امروزه ماهواره و اينترنت، اوقات فراغت خانواده‌هاي ايراني را مديريت مي‌کند. وی معتقد است: اوقات فراغت، اوقات مرده نیست، بلکه درگذشته به عنوان فوق‌برنامه یعنی بیکاری نام برده می‌شد در حالی که در فرهنگ اسلامی و تعریف جهانی، در اوقات فراغت باید مشغولیت‌هایی برای افراد جامعه فراهم شود. این مقام مسؤول با اشاره به موضوع جنگ نرم می‌گوید: در موضوع جنگ نرم، وسایل ارتباطی هستند که دشمن از این طریق ضربه خود را به جوانان می‌زند. با این وجود اگر چه خانواده‌ها وظایف سنگینی در این باره داشته و باید به زمان‌های خالی فرزندان خود توجه ویژه داشته باشند اما مسؤولان دولتی بویژه در برابر محرومان از امکانات که شاید تنها تلویزیون را به عنوان برنامه اوقات فراغتشان دارند، تکالیف سنگین‌تری به عهده دارند.
اهميت غني‌سازي اوقات فراغت
امان‌الله قرایی‌مقدم، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه در گفت‌و‌گو با «وطن‌امروز» در این‌باره بر غنی‌سازی اوقات فراغت تاکید می‌کند و می‌گوید: پر کردن اوقات با غنی کردن اوقات بسیار متفاوت است، به راحتی می‌توان با تماشای تلویزیون و فوتبال بازی کردن و کارهای مختلف 3ماه را پر کرد اما غنی کردن اوقات داستان دیگری است که اگر به نحو مطلوبی از زمان و اوقاتی که در اختیار است استفاده شود می‌تواند مسؤولیت‌پذیری را در افراد بویژه دانش‌آموزان درونی کند. وی با اشاره به تئوری پارسونز و بررسی تاثیر همسالان بر دانش‌آموزان اظهار داشت: در این تحقیق مشاهده شده که تاثیر همسالان به مراتب بیشتر از تاثیر والدین است. چراکه این نوجوانان و جوانان فکر می‌کنند چیز‌هایی که هم‌سن و سال‌های آنها به آنها می‌گویند از روی اجبار نیست و به همین خاطر است که بهترین دوستان ما بدترین دشمنان ما هستند.
کمبود کانون‌های فرهنگی
قرایی‌مقدم تصریح کرد: اگر اوقات فراغت جوانان پر نشود، به احتمال فراوان در معرض آسیب‌های فراوان قرار می‌گیرند، کانون‌های فرهنگی با توجه به اینکه نیمی از جمعیت کشور را جوانان تشکیل می‌دهند کافی و وافی نیست. وی یادآور شد: دولت و دستگاه‌های ذی‌ربط باید توجه خود را روی طبقه مستضعف معطوف کنند، آنهایی که امکانات ندارند و به دنبال آن اوقات فراغت هم برایشان معنی ندارد، باید هم و غم را روی محرومان گذاشت و شکاف طبقاتی را کم کرد. این جامعه‌شناس ادامه داد: کلاس‌های رایگان آموزشی، یاد دادن مهارت‌ها و بهره‌گیری از متخصصان جامعه‌شناس و روانشناس برای دانش‌آموزان بویژه آنها که بهره کمتری از امکانات دارند می‌تواند سرمایه‌گذاری مناسب برای آینده کشور به شمار رود. این استاد دانشگاه افزود: متاسفانه هنوز بسیاری از دانشجویان تاریخ ما حتی پاسارگاد و تخت‌جمشید را ندیده‌اند، چرا یک جوان نباید هویت ملی خود را نشناسد؟ چرا دانشجوی جغرافی نباید کویر را دیده باشد. وی تاکید کرد: وقتی با فرهنگ و پوشش و گرایش و هویت ملی غریبه باشی، آن وقت است که غربی‌ها و آمریکایی‌ها از هر قهرمان و غیرقهرمان خود مجسمه می‌سازند و بزرگش می‌کنند. بنابراین اوقات فراغت جوانان در فصل تابستان فرصت مغتنمی است که با گوشه‌ای از فرهنگ غنی کشور آشنا شوند. عضو هیات علمی دانشگاه تهران تصریح کرد: اگر مسؤولیت‌پذیری را در اوقات فراغت تابستانی به بچه‌ها یاد دهیم در تمام زندگی موفق می‌شوند، کاری که در ژاپن انجام می‌شود. ژاپنی‌ها و خیلی از کشور‌‌های پیشرفته معتقدند مسؤولیت‌پذیری را از ایران باستان یاد گرفته‌اند.
خالی بودن اوقات فراغت و بزهکاری جوانان
از سوی دیگر تحقیقات اجتماعی نشان می‌دهد یکی از عوامل مهم بزهکاری در نوجوانان و جوانان خالی بودن اوقات فراغت آنهاست و در این ایام است که زمینه‌های پذیرش فساد و اعتیاد و انجام جرائم شکل می‌گیرد. قرایی‌مقدم، آسیب‌شناس اجتماعی در این باره نیز می‌گوید: در بررسی‌های اجتماعی روی معتادان و به اعتراف خود افراد معتاد، نشان می‌دهد به خاطر نداشتن اوقات فراغت و به دعوت از سوی همسالان و استعمال سیگار در هم‌نشینی‌ها کم‌کم راه اعتیاد را پیش گرفته‌اند و در این منجلاب گرفتار شده‌اند. وی اضافه می‌کند: وزارت ورزش و جوانان با کمک دیگر دستگاه‌ها از جمله شهرداری، وزارت ارشاد و دیگر نهادهایی که امکاناتی در اختیار دارند باید فضای پرنشاطی برای نوجوانان و جوانان فراهم کنند که برگزاری کلاس‌های ورزشی و در اختیار گذاشتن استادیوم‌ها و امکانات مناسب در این زمینه و برگزاری کنسرت‌های موسیقی اصیل ایرانی که با هویت اسلامی و ایرانی‌مان همخوانی دارد می‌تواند تا حد بسیاری ناهنجاری‌ها و بزهکاری‌ها را کاهش دهد.
نبايد به تلويزيون اكتفا كرد
در روزهای اخیر هم که جمعیت بیش از یک میلیونی دانش‌آموزانی که کنکور خود را به پایان بردند، به استراحت و برنامه‌های تفریحی احتیاج دارند که باید مورد توجه قرار گیرد. حسین توکلی، مشاور عالی سازمان سنجش در این باره به «وطن‌امروز» می‌گوید: با توجه به اینکه جمعیت زیادی از جوانان کشور درگیر آزمون کنکور هستند و تازه این رقابت میلیونی را پشت سر گذاشته‌اند، از خانواده این عزیزان استدعا دارم با توجه به اینکه این بچه‌ها در طول ماه‌های گذشته مشغول مطالعه بوده‌اند اکنون برای اوقات فراغت جوان و نوجوان خود برنامه‌ریزی صحیحی انجام دهند که خستگی ماه‌ها مطالعه از تنشان بیرون برود. وی یادآور شد: باید از خانواده‌های کنکوری‌ها که امکانات لازم برای مطالعه جوانان را فراهم کرده‌اند تشکر کرد زیرا این کار علاوه بر اینکه برای خود خانواده مفید است برای جامعه نیز سودمند دارد و ناخودآگاه بسیاری از ناهنجاری‌های اجتماعی را کاهش می‌دهد. با این وجود از یک سو باید بر اطلاع‌رسانی همگانی برنامه‌های اجرا شده از سوی متولیان تاکید شود اما در عین حال باید به نوع برنامه‌ها و همان غنی‌سازی اوقات فراغت توجه شود. از سوی دیگر نیز باید مسؤولان به اقشار کم‌درآمد توجه کنند و امکانات را به طور رایگان به آنها اختصاص دهند. با این حال با توجه به اینکه اوقات فراغت می‌تواند فواید بسیاری برای نوجوان و جوان داشته باشد ولی متاسفانه بسیاری از دستگاه‌های ذی‌ربط به عنوان یک دغدغه به این مساله نگاه نمی‌کنند. شاید به جرأت بتوان گفت هنوز اوقات فراغت طیف عظیمی از دانش‌آموزان و دانشجویان در فصل تابستان نشستن پای تلویزیون است که آن هم مسؤولان رسانه ملی برای غنی کردن برنامه‌های خود در این فصل به اقرار کارشناسان ارتباطات و رسانه خیلی موفق نبوده است. شاید تغییر کردن نوع بازی و سرگرمی برای نوجوانان و جوانان در دنیای امروز و حضور رسانه‌های مختلف و بازی‌های رایانه‌ای، وظیفه مسؤولان را دوچندان کرده است چرا که سهل‌انگاری و عدم توجه مناسب به بسیاری از برنامه‌ها که وارداتی نیز هستند می‌تواند هویت و فرهنگ یک ملت را نشانه برود. بنابراین دولت و دستگاه‌های مسؤول باید با توجه جدی به این نکات با توجه به نیازسنجی و استعدادهای دانش‌آموزان و دانشجویان برنامه درخور و متناسب با نیازها و استعدادهای آنها طراحی کنند که هم نوجوان و جوان بتواند از اوقات فراغت خود استفاده کند و هم خانواده‌ها و جامعه از بسیاری از آسیب‌ها و ناهنجاری‌ها در امان باشند.